IV SA/Wr 798/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków, Sędziowie NSA Tadeusz Kuczyński /sprawozdawca/, WSA Lidia Serwiniowska, Protokolant Magdalena Domańska-Byskosz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 lutego 2006r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną przez nią w mocy decyzję z dnia [...]r.; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100 /sto/ zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r., Nr [...] na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 1-4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity Dz.U. z 2002r. Nr 42, poz. 371) po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymano w mocy decyzję własną z dnia [...]r. Nr [...]o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich B. M.. W motywach uzasadnienia stwierdzono, że decyzją z dnia [...]r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił zainteresowanemu przyznania uprawnień kombatanckich. Pismem z dnia [...]r. strona wystąpiła do Kierownika Urzędu z wnioskiem i o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zainteresowany zakwestionował legalność powyższej decyzji, powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z 1996 r. Sąd ten, wyraził pogląd, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o kombatantach w zw. z art. 8 § 2 k.c. i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży). Strona powołała się również na wyrok NSA - Ośrodek Zamiejscowy w Katowicach, który wyraził pogląd, "iż osobie, która w fazie życia prenatalnego, w łonie matki więzionej w obozie koncentracyjnym, tak jak ona doznawała cierpień psychicznych i fizycznych, przysługują uprawnienia kombatanckie". Zarzucił, iż wykładnia przyjęta przez organ kombatancki narusza przepisy Konstytucji, ustaw oraz Konwencji o Prawach Dziecka. Rozpoznając ponownie sprawę organ zważył, co następuje: We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona nie wskazała, aby w przedmiotowej sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji z dnia [...]r. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego - Kierownik UdSKiOR uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ, mając na uwadze zebrany w aktach sprawy materiał dowodowy, wyjaśnia, iż ustawodawca w art. 1-4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371) szczegółowo określił jaką działalność można uznać za działalność kombatancką, za równorzędną z działalnością kombatancką, a także do jakiego rodzaju represji należy stosować niniejszą ustawę. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, że podnoszona przez zainteresowanego okoliczność pobytu jego ciężarnej matki w obozie w Z. oraz w obozie koncentracyjnym na Majdanku nie jest represją w rozumieniu ww. ustawy dla strony, która była wówczas jeszcze nie narodzonym dzieckiem i nie może zostać potraktowana jako działalność kombatancka ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Zważyć należy, iż powyższe poglądy wypowiedziane zostały na gruncie przepisów obowiązujących przed dniem 4 stycznia 1997 roku, to jest przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 roku o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 139 poz. 646). Cytowany akt prawny w art. 2 pkt 1 skreślił art. 8 §2 k.c, a ponadto zmienił brzmienie art. 1 ust. 1 UOPR i uchylił ust. 2 tego przepisu. W tej sytuacji, gdy przepis prawa, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia Sądu przestał obowiązywać, rozstrzygnięcie to nie może stanowić wskazówki interpretacyjnej dla działającego na podstawie obowiązujących przepisów prawa organu administracji państwowej. W obecnym stanie prawnym należy więc przyjąć za wiążącą generalną zasadę, która została wyrażona w przepisie art. 8 §1 kodeksu cywilnego, w myśl której, zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Przykładem takiego przepisu jest art. 4461 kodeksu cywilnego. Przyznaje on na zasadzie wyjątku prawo do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym osobie, która doznała szkody przed urodzeniem. Realizacja uprawnień następuje w tym przypadku na drodze procesu cywilnego i tylko przeciwko sprawcy czynu niedozwolonego, który szkodę wywołał. Cytowany przepis jednak zawarty jest w tytule VI księgi m kodeksu cywilnego i dotyczy jedynie zobowiązań wynikających z czynów niedozwolonych. Reasumując, w świetle obecnych uregulowań prawnych płód nienarodzony jest podmiotem praw i obowiązków jedynie w sytuacjach wyjątkowych, gdy przepisy ustawowe o charakterze szczególnym w sposób wyraźny przyznają mu zdolność prawną. W skardze na tę decyzję do sądu administracyjnego B. M. wniósł o jej uchylenie. Podniósł m.in., że od dnia [...]r. do [...]r., będąc w obozie w Z. /w 1943r. o zaostrzonym rygorze/ oraz w obozie koncentracyjnym na Majdanku jako osoba w fazie życia prenatalnego w łonie matki F. M. – tak jak ona – doznał cierpień psychicznych i fizycznych, kumulował skutki silnych napięć, niedożywienia, przypłacając to upośledzonym rozwojem w życiu płodowym i utrwaloną zapadalnością na choroby po urodzeniu /po [...]r./. Stwierdził, że zmiana ustawodawstwa nie może pozbawić go praw nabytych. Skoro w okresie [...]r. – [...]r. mógł otrzymać uprawnienia kombatanckie, gdyby formalnie z takim wnioskiem wystąpił, to zmiana ustawodawstwa – nie może – pozbawić go praw nabytych, jeżeli obowiązuje zasada demokratycznego państwa prawnego. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, powołując się na swoją wcześniejszą argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Odmawiając przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że wyrok Sądu Najwyższego, z dnia 29 maja 1996r. III ARN 96/95, w którym wyrażono pogląd, że pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe podjęty został na tle stanu prawnego obowiązującego przed dniem 4 stycznia 1997r. Przepis art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży /Dz.U. nr 17, poz. 78 ze zm./, w brzmieniu przed dniem 4 stycznia 1997r. stanowił, że każda istota ludzka ma od chwili poczęcia przyrodzone prawo do życia /ust. 1/. Życie i zdrowie dziecka od chwili jego poczęcia pozostają pod ochroną prawa /ust. 2/. Z podanym brzmieniem korespondowała treść art. 8 ust. 2 k.c., w której przyjęto, że zdolność prawną ma również dziecko poczęte; jednakże prawa i zobowiązania majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, że urodzi się żywe. W stanie prawnym obowiązującym w dniu podejmowania ostatecznej decyzji w sprawie przepis art. 1 ustawy o planowaniu rodziny ... miał inne brzmienie stanowiąc jedynie, że prawo do życia podlega ochronie, w tym również w fazie prenatalnej w granicach określonych w ustawie. Natomiast, w art. 8 k.c. pozostawiono jedynie normę stanowiącą, że każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. W konsekwencji, zdaniem organu, w obowiązującym stanie prawnym wiąże generalna zasada wyrażona w art. 8 § 1 k.c., zgodnie z którą zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej, a przykładem takiej regulacji jest art. 4461 k.c. przyznający roszczenie odszkodowawcze osobie, która doznała szkody przed urodzeniem. Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, zmiany normatywne, na które powołuje się organ nie stwarzają podstaw do zasadniczej rewizji poglądów na temat prawnej pozycji dziecka poczętego w prawie polskim. Istotnie, obowiązujące prawo ogranicza się do unormowania sytuacji nasciturusa w niektórych przepisach prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa cywilnego. Chodzi m.in. o kwestię uznania dziecka poczętego /art. 75 k.r.o./, alimentacji matki jeszcze przed urodzeniem dziecka /art. 142 k.r.o./, ustanowienia dla dziecka poczętego kuratora /art. 182 k.r.o./, możliwość spadkobrania przez dziecko poczęte, jeżeli urodzi się żywe /art. 927 § 2 k.c./, możliwość żądania naprawienia szkód doznanych przed urodzeniem /art. 4461 k.c./. Warto zauważyć, że zasadą jest, iż przepisy w systemie prawa polskiego akcentują podmiotowy charakter nasciturusa. Tytułem przykładu wskazać należy, że zgodnie z definicją zawartą w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 6 stycznia 2000r. o Rzeczniku Praw Dziecka /Dz.U. nr 6, poz. 69/ "dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności". W przepisach systemu prawa /kodeks cywilny, kodeks rodzinny i opiekuńczy/ mówi się o "dziecku poczętym", zaś ustawy, które posługiwały się wcześniej pojęciem "płód", zastępują je terminem "dziecko poczęte" /por. np. ustawa z 5.XII. 1996r. o zawodzie lekarza i lekarza dentysty, art. 152 § 3, 153 § 2, 157 "a" kodeksu karnego/. Wymienione wyraźnie w przepisach ustawowych przyszłe prawa nasciturusa nie wyczerpują ich katalogu. Dla ustalenia, czy określone, przyszłe prawo dziecka nienarodzonego istnieje i podlega ochronie, decydujące znaczenie ma ocena sytuacji, z której prawo takie może wynikać, przy uwzględnieniu zasady ochrony dobra dziecka. Wprawdzie, przepis art. 8 k.c. stanowi, że każdy człowiek ma zdolność prawną od chwili urodzenia, to jednak w orzecznictwie sądowym wyraża się ugruntowane przekonanie, że nasciturus ma podmiotowość, tyle że o warunkowym charakterze, tzn. zdolność prawną pod warunkiem zawieszającym /por. orzeczenie SN z 7.X.1971r., III CRN 255/71, OSN 1972, poz. 59/. Sytuacja prawna nasciturusa jest swoista w tym sensie, że dziecko poczęte, jeżeli urodzi się żywe, musi być traktowane prawnie na równi z dzieckiem już urodzonym, jeżeli sfery ich uprawnień są zbieżne ze sobą /por. orzeczenie SN z 4. IV.1966r., I PR 139/66, OSN 1966, poz. 158/. Określone prawa wynikają zatem nie z normy art. 8 k.c., gdyż przepis ten nie reguluje kwestii praw nasciturusa, ale kwestię zdolności prawnej, lecz z przepisów szczególnych, które dotyczą jedynie praw przyszłych, nabywanych przez dziecko dopiero po urodzeniu. Chodzi zatem o zabezpieczenie i ochronę praw dziecka poczętego, w oderwaniu od zagadnienia zdolności prawnej. W konsekwencji, orzecznictwo kreuje np. prawo dziecka poczętego do jednorazowego odszkodowania w związku ze śmiercią ojca spowodowaną wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową /uchwała SN z 30.XI.1987r., III PZP 36/87, OSNC 1988/2-3/23/, do czynienia darowizny na jego rzecz /wyrok NSA z 28.XI.1985r. III SA 1183/85, OSP 1987/2/28/, do wyznaczania go jako uposażonego z tytułu zajścia wypadku osoby ubezpieczonej /wyrok SN z 7.X.1971r., III CRN 255/71, OSNC 1972/3/59/. Przedstawione rozważania mają oczywisty walor interpretacyjny w przedmiotowej sprawie. Niesporne jest, że ciężarna matka skarżącego była więziona w obozie w Z. oraz w obozie koncentracyjnym na Majdanku. W związku z tym skarżący podnosił, że w fazie życia prenatalnego, w łonie matki więzionej w hitlerowskich obozach, tak jak ona, doznawał cierpień psychicznych i fizycznych. W wyroku z dnia 29 maja 1996r., III ARN 96/95 Sąd Najwyższy stwierdził m.in., że ustawa kombatancka przyznaje przewidziane w niej uprawnienia nie tylko "osobom" mogącym się wykazać działalnością określoną w art. 1 ust. 2 /łącznie z okresami zaliczanymi do działalności kombatanckiej i działalności z nią równorzędnej – art. 3 ustawy/, ale również "osobom" mogącym udokumentować pozostawanie w sytuacjach faktycznych wskazanych w art. 4, tzn. podleganie represjom w rozumieniu tego przepisu. Kategoria wspomnianych "osób" nie została ograniczona do osób fizycznych, co w odniesieniu do podlegania represjom nie miałoby zresztą rzeczowego uzasadnienia. Kategoria pojęciowa "osób" przebywających w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady /art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy kombatanckiej/ jest zatem synonimem "istoty ludzkiej" i obejmuje zarówno osobę fizyczną, jak też dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe. Sąd w niniejszym składzie pogląd ten podziela. W konsekwencji należy uznać, że dziecko poczęte – pod warunkiem, że urodzi się żywe musi być traktowane z punktu widzenia prawa na równi z dzieckiem już urodzonym, jeżeli sfery ich uprawnień pokrywają się, przy czym jedną z takich sytuacji jest podleganie represjom w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady. Uwzględniając powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 "a" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm./, orzeczono jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu.