I SA/Wa 2159/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Monika Nowicka (spr.) asesorowie WSA Iwona Kosińska WSA Agnieszka Miernik Protokolant Maciej Kozłowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi Z. S., L. S., S. R., T. O. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] września 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania uprawnień do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] września 2005 r. nr [...] Minister Infrastruktury utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] nr [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r. odmawiającą potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego. Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych: Decyzją z dnia [...] kwietnia 2005r. Wojewoda [...] odmówił: Z. S., S. R., L. S. i T. O. - jako następczyniom prawnym S. i H. S. byłych właścicieli nieruchomości pozostawionej w S. w powiecie S. w województwie [...] - potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości majątku pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego, gdyż – zdaniem organu - S. i H. S. powrócili do kraju w 1958 r. a zatem nie repatriowali się w trybie żadnej z umów republikańskich. Od powyższej decyzji odwołanie złożyły wnioskodawczynie podnosząc, iż decyzja organu I instancji jest dla stron krzywdząca i narusza zasadę równego traktowania obywateli. Rozpatrując sprawę w trybie instancji odwoławczej Minister Infrastruktury podniósł, że - zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 ze zm. ) - określa ona zasady zaliczenia na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., za pozostawienie których miały przysługiwać świadczenia przewidziane w zawartym: 1. układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; 2. układzie z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; 3. układzie z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski; 4. umowie z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i o ich ewakuacji do ZSRR. Zgodnie zaś z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003r. prawo do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego przysługuje właścicielom tych nieruchomości, jeżeli spełniają łącznie następujące warunki: zamieszkiwali w dniu 1 września 1939 r. na terenach, o których mowa w art. 1, byli w tym dniu obywatelami polskimi i opuścili te tereny w związku z wojną rozpoczętą w 1939r. oraz posiadają obywatelstwo polskie. Ponadto wskazano także, że - stosownie do art. 2 ust. 2 powołanej ustawy- w razie śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego, prawo do zaliczenia wartości nieruchomości przysługuje łącznie wszystkim jego spadkobiercom, jeżeli posiadają oni obywatelstwo polskie albo jednemu z nich wskazanemu przez pozostałych spadkobierców. W oparciu o treść wyroku Sądu Rejonowego w R. z dnia [...] lutego 1991 r. organ ustalił, że przedmiotowa nieruchomość należała do S. i H. S. a położona była w S. w województwie [...], zatem obecnie znajduje się ona na terenie Litwy. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w R. z dnia [...] stycznia 2001 r. sygn. akt I Ns [...] spadek po S. S. i H. S. ostatecznie nabyły córki tj.: Z. S., L. S., S. R. i T. O.. W oparciu o oświadczenie S. S. z dnia 12 listopada 1990 r. ustalono także, iż powrócił on do kraju w 1957 r. Zgodnie zaś z treścią zaświadczenia Komitetu Wykonawczego Siwirkajskiej Apilinkowskiej Rady Ludu Deputowanych Litewskiej S.R.R. od marca 1946 do listopada 1958 r. (do czasu wyjazdu do Polski) pracował on w sowchozie "Swirkaj". Jak wspomniano, obecnie przedmiotowa nieruchomość znajduje się na terenie Litwy, z której ewakuacja ludności polskiej odbywała się w trybie układu z dnia 22 września 1944 r. zawartego pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącym ewakuacji obywateli polskich z terytorium L.S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski. Minister- powołując się w tych warunkach na treść art. 1 - w/w układu stwierdził, że układające się strony, po podpisaniu niniejszego układu zobowiązały się przystąpić do ewakuacji wszystkich Polaków i Żydów będących obywatelami polskimi do dnia 17 września 1939 r. mieszkających w L.S.R.R. i chcących się przesiedlić na terytorium Polski. Ewakuacja dotyczyła przy tym jedynie tych osób, które wyraziły chęć ewakuowania się, co do przyjęcia których wyrażona została zgoda Rządu Litewskiej S.R.R. i Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego. Chęć ewakuowania się mogła być wyrażona ustnie jaki i pisemnie. Stosownie natomiast do art. 2 układu strony ustaliły, że rozpoczną ewakuację od 1 grudnia 1944 r. i zakończają do 1 kwietnia 1945 r. W okresie od 15 października do 15 grudnia 1944 r. przeprowadza się ewidencję ilości, miejsca pobytu i narodowość osób pragnących się ewakuować. Protokołem uzupełniającym do układu z dnia 22 września 1944 r., termin ewakuacji został przedłużony do dnia 15 czerwca 1946 r. Zgodnie z art. 19 układu przy przekazaniu partii ewakuowanych Przedstawiciel Państwa wysyłającego, wręczał za pokwitowaniem Przedstawicielowi Państwa przyjmującego listę osób znajdujących się w transporcie a art. 5 pkt 6 układu zawierał zobowiązanie Państwa Polskiego do rekompensaty za pozostawione w wyniku ewakuacji nieruchomości, które to zobowiązanie jest obecnie realizowane na podstawie przytoczonej wyżej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. Ponadto, powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/045, Minister stwierdził, że przyrzeczona kompensacja miała przede wszystkim cechy świadczenia "pomocowego" o charakterze w pierwszej kolejności socjalnym (a nie tylko odszkodowawczym), umożliwiającego obywatelom Rzeczypospolitej Polskiej ponowny start życiowy po utracie mienia pozostawionego poza nowymi granicami państwa polskiego. Była, zgodnie z postanowieniami umów republikańskich, przeznaczona wyłącznie dla obywateli RP (wg stanu prawnego z dnia 1 września 1939 r.) narodowości polskiej i żydowskiej, którzy - decydując się na przesiedlenie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach po II wojnie światowej - manifestowali tym postępowaniem swą więź z państwem i narodem polskim. Zaakcentowano również, że w odniesieniu do tych osób (inaczej niż w przypadku nacjonalizacji mienia) nie nastąpiło przymusowe przejęcie ich praw majątkowych lub zarządu mieniem przez państwo polskie czy jego instytucje. Państwo polskie, a z instytucjonalnego punktu widzenia - Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej - nie stało się bowiem beneficjentem przejęcia czy też tylko użytkownikiem mienia (ruchomego oraz nieruchomego) pozostawionego poza wschodnimi granicami państwa polskiego a zmiana granic (ze szkodą dla Zabużan) nie została spowodowana przez państwo polskie ani nie przyczyniło się ono do tej zmiany. Zatem kompensacja wartości pozostawionego mienia przez państwo polskie nie miała i nadal nie ma natury i cech odszkodowania (w znaczeniu cywilnoprawnym) za mienie wywłaszczone de facto (lub bez podstawy prawnej), ale charakter sui generis publiczno-prawnej pomocy majątkowej dla obywateli polskich, którzy objęci zostali przemieszczeniem na terytorium państwa polskiego w jego powojennych granicach. Uzasadniając swoje stanowisko organ odwoławczy podniósł też, iż w rozpatrywanej sprawie S. i H. S. nie byli osobami, o których mowa w art. 1 układu z dnia 22 września 1944 r., bowiem powrócili do kraju w 1957 r. lub 1958 r. a zatem na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej ( Dz. U. Nr 47, poz. 222). Umowa ta wprawdzie umożliwiała powrót do Polski osobom narodowości polskiej, które nie skorzystały z prawa do repatriacji na podstawie wcześniejszych umów, ale nie została wymieniona w art. 1 cytowanej wyżej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. W tych warunkach zatem Minister – podzielając stanowisko Wojewody, że małżonkowie S. nie podlegali repatriacji w trybie wskazanych wyżej układów z 1944 r. – utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Powyższe rozstrzygnięcie stało się z kolei przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, którą wniosły: Z. S., L. S., S. R. i T. O.. Skarżące wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji podniosły, że S. i H. S. nie repatriowali się w trybie układu z 1944 r. nie dlatego, że nie chcieli tego uczynić a z powodu braku miejsca w transporcie. Cały ich majątek został zaś im przez władze radzieckie zabrany siłą i wcielony do kołchozu. Rodzicom pozostawiono tylko stary dom i małą działkę przyzagrodową. Ojciec – za stawianie oporu przy rozbiórce zabudowań – został ponadto wtrącony do więzienia na L w W.. Podkreślono przy tym, że byli właściciele nie mieli żadnej możliwości rozporządzenia swoim majątkiem, gdyż został on im zabrany przemocą, bez odszkodowania. W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę – pod względem zgodności z prawem – zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej, przy czym kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracyjne w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że miało miejsce tego rodzaju naruszenie prawa, skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej. Jak wynika z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia powodem odmowy uwzględnienia wniosku skarżących była okoliczność, że rodzice ich S. i H. S. opuścili tereny Kresów Wschodnich dopiero w końcu lat 50 – tych ubiegłego wieku a zatem nie przeszli procedury repatriacyjnej określonej układem z dnia 22 września 1944 r. zawartym pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad. Zdaniem organów obu instancji nie można było w tym przypadku bowiem mówić, że byli właściciele majątku pozostawionego na Kresach Wschodnich byli osobami, które repatriowały się do Kraju w oparciu o wspomniany wyżej układ. Jednocześnie organ ustalił, że w/w osoby repatriowały się do Polski w oparciu o wspomnianą umowę z dnia 25 marca 1957 r. zawartą między Rządem PRL a Rządem ZSRR. Dokonanie w tej sprawie przez organy literalnej a wręcz dosłownej interpretacji przepisów cytowanej wyżej ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. nie można jednak uznać za prawidłowe. W/w umowa stwarzała repatriantom możliwość rozporządzenia mieniem i dlatego nie zawierała zobowiązania Państwa Polskiego do wypłaty im ekwiwalentu. Z tego też powodu została pominięta zarówno w poprzednich regulacjach prawnej dotyczącej rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie (ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości – Dz. U z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm. i ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami – Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543, ze zm.). Z tego też powodu pominęła ją ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r., obowiązująca w dacie orzekania przez organy. Zwrócić w tym miejscu należy uwagę, że w myśl uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1990 r. sygn. akt III CZP 1/90 OSNC 1990/10-11/129, która choć została wydana pod rządami dawnych regulacji prawnych dotyczących przedmiotowej materii, ale nie straciła swej aktualności także w stosunku do ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., iż krąg osób uprawnionych do ekwiwalentu za pozostawione mienie nie może być ustalany przy uwzględnieniu wyłącznie kryteriów obiektywnych tzn. na podstawie tylko brzmienia umów międzynarodowych, regulujących repatriację obywateli polskich z tzw. terenów wschodnich. Osobom repatriowanym zaś na podstawie wyżej wymienionej umowy z dnia 25 marca 1957 r., które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych – przysługują uprawnienia repatriantów do otrzymania ekwiwalentu za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Państwa Polskiego. W przedmiotowej sprawie organ nie rozważył w ogóle dlaczego S. i H. S. opuścili swoje miejsce zamieszkania dopiero w 1957/1958 r. i przede wszystkim czy mieli możliwość, przed wyjazdem do Polski, rozporządzenia swoim majątkiem. Rozpatrując ponownie zatem sprawę organ winien mieć powyższe na uwadze oraz treść przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418), której regulacje są już zgodne ze wskazaną wyżej linią orzecznictwa. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, uznając sprawę za nie wystarczająco wyjaśnioną – z mocy przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit c w związku z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – orzekł jak w sentencji.