IV SA/Po 43/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym dnia 15 kwietnia 2005 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi W. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2004 r. - nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2004 r. - nr [...] /-/ M.Dybowski JFS Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] września 2004 r. nr [...] na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b, c i art. 22 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 42/02/371 ze zm.- dalej ustawa) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich W. S., urodzonemu [...] stycznia 1931 r., z tytułu pobytu Wnioskodawcy w obozie hitlerowskim Strasshof od wiosny 1944 r. do końca wojny. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy, Prezes Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, określi, w drodze rozporządzenia- po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i lit. c oraz w pkt 3. Na podstawie tego przepisu Prezes Rady Ministrów wydał dnia 20 września 2001 r. rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. 106/01/1154- dalej rozporządzenie). Wnioskowany obóz Strasshof nie został wymieniony w rozporządzeniu ani- jak wynika z dostępnych urzędowi materiałów i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy- nie był obozem karnym lub wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 rozporządzenia. Wnioskowana represja nie jest represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c ustawy. W. S., wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł, że nie ma wglądu do przywołanych Dzienników Ustaw; wniósł o jaśniejsze wytłumaczenie, czym różni się obóz karny od obozu, w którym przebywał. Skoro otrzymał odszkodowanie, to znaczy, że ów obóz istniał- jak zatem mógł zostać nie wymieniony [w rozporządzeniu]. Doznał trwałego uszczerbku na zdrowiu i z tego powodu jest inwalidą, otrzymującym 550 zł renty. Decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art.127 § 3 i art.138 § 1 pkt 1 kpa, i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego- j.t. Dz.U. 42/02/371 ze zm., utrzymał w mocy własną decyzję z [...].9.2004 r. Motywując decyzję Kierownik Ud/sKiOR powtórzył argumenty zaprezentowane w decyzji z [...].9.2004 r. Podniósł, że po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego- Kierownik Urzędu uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Z akt sprawy (zaświadczenia o zgonie brata strony), i z materiałów źródłowych dostępnych organowi (Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP) wynika, że obóz w Strasshof był obozem przejściowym. Nie był zatem obozem karnym ani wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 rozporządzenia; obóz w Strasshof nie został wymieniony w § 6 rozporządzenia, określającym inne miejsca odosobnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Organ nie jest uprawniony do samodzielnego ustalania, czy ów obóz spełnia charakter obozów wymienionych w art. 4 ustawy. Uregulowanie delegacyjne wyklucza możliwość ustalania objętych nim okoliczności w drodze środków dowodowych przewidzianych w kpa. Organ jest związany jest brzmieniem przepisów rozporządzenia co do charakteru obozów opisanych w art. 4. W. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] listopada 2004 r. Skarżący podniósł, że wskazani przezeń świadkowie mają dodatki do emerytury, a Jemu dodatku się odmawia. Przebywający w tym samym obozie dwuletni brat Wnioskodawcy- C. zmarł z głodu, a sam Skarżący ma do dziś uszczerbek na zdrowiu, cierpi na bezsenność, lęki nerwowe, bóle głowy; do dziś przeżywa pobyt w obozie. Organ orzekający w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Kierownik Urzedu przytoczył argumenty podniesione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji a nadto wskazał, że świadkowie E. T. i L. R. nie mają uprawnień kombatanckich. Pismem z dnia [...] stycznia 2005 r. Skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270, zm. 162/04/1692- dalej upsa; k. 3, 9, 11, 16). Nadto wskazał, że dodatki do emerytury otrzymują wysiedleni z jego wioski do Częstochowy: H. K.- rocznik 1944, W. T.- rocznik 1937 i wysiedleni do Austrii: L. R. i E. T. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadną. I. Zgodnie z art. 106 § 3 upsa, Sąd Administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony; do postępowania dowodowego, o którym mowa w § 3, stosuje się odpowiednio kpc ( art. 106 § 5 upsa). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r.- Dz.U. 89/97/555 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9.3.1993- WRN 8/93- OSNKW 7-8/93/49; OSP 6/94/ 117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 4/96/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 5/96/38 z omówieniem Z.Dody i J.Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego "Kpc- tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr.1998 t.1 s.473 uw.8). Z niekwestionowanych przez Wnioskodawcę ustaleń Kierownika Urzędu wynika, że Skarżący wraz z rodziną wiosną 1944 r. został wysiedlony do obozu przejściowego Strasshof w Austrii, w którym przebywał do końca wojny (k. 30, 33 akt administracyjnych). Kierownik Urzędu nie ustalił jednak, że dnia 7 lipca 1944 r. w obozie Durchgangslager Stasshof zmarło polskie dziecko C. S., urodzone [...] kwietnia 1943 r.- syn S. S., choć uwierzytelniony odpis zaświadczenia Urzędu Okręgowego Niederdonau dawał po temu podstawy (k. 27 akt administracyjnych). Z szeregu publikacji naukowych traktujących o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (przykładowo: Marii Rutowskiej "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41"- Instytut Zachodni 2003; Czesław Łuczak "Polscy robotnicy przymusowi w III Rzeszy podczas II wojny światowej" Wyd. Poznańskie 1974) wynika, że Niemcy tworzyli szereg obozów o różnych nazwach (w tym przesiedleńczych czy przejściowych) dla wysiedlanej ludności polskiej z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa bądź do III Rzeszy czy do Austrii bądź krajów okupowanych przez III Rzeszę i osoby w tych obozach przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W szczególności obozy przejściowe, obozy przesiedleńcze a także wychowawcze obozy pracy, w których umieszczano obywateli polskich, pozostawały do dyspozycji policji lub SS (Cz. Łuczak-op.cit.s.36, 48, 54, 55, 71, 77, 178-182 ). Na skutek wysiedleń ludności polskiej (które rozpoczęły się krótko po zakończeniu kampanii wrześniowej w 1939 r.) przez niemieckie władze bezpieczeństwa tylko cztery powiaty według raportu sytuacyjnego z października 1943 r., przygotowanego dla Delegatury Rządu RP w odniesieniu do gmin wiejskich, liczył nie mniej niż 60 % ludności polskiej (AAN, delegatura Rządu... sygn. 202/III/139k. 60-62, 88-89, 106- 107, 154- 155; cyt. za: T. Janicki "Wieś w Kraju Warty 1939-45" PSO Poznań 1996 s. 94- 95). Wśród tych czterech powiatów nie było powiatu gnieźnieńskiego do którego należała gmina W. II. Zgodnie z art. 7 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997r.( Dz.U. 78/97/483, sprost. 28/01/319) i art. 6 kpa, organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Nie tylko sądy, lecz i organy administracji publicznej, winny stosować Konstytucję wprost (art. 8 ust. 2 Konstytucji RP)- mają obowiązek dokonywać wykładni ustaw i przepisów podustawowych, kierując się podstawową dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe- wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją; w pierwszym rzędzie, spośród kilku możliwych znaczeń przepisu za pośrednictwem reguł wykładni, poszukiwany winien być zawsze taki sens normatywny, który pozwala na uzgodnienie przepisu z Konstytucją- zgodnie z domniemaniem zgodności normy ustawowej z Konstytucją (przykładowo: orzeczenie TK z 24.2.1997 r.- K 19/96, wyrok TK z 25.11.1997 r.- U 6/97, wyrok TK z 10.11.1998 r.- K 39/97, wyrok TK z 5.1.1999 r.- K 27/98, wyrok TK z 28.4.1999 r.- K 3/99, akceptowane przez J. Oniszczuka "Konstytucja RP w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego" Zakamycze 2000 s. 65, 116, 811-813; uzasadnienie wyr. TK z 8.11.2000-SK 18/99-OTK ZU 7/00 s.1273). Jeśli Sąd nie osiągnąłby w procesie dekodowania normy prawnej z uwzględnieniem przepisów Konstytucji pomyślnego rezultatu, wówczas winien odmówić zastosowania owego przepisu ustawy w konkretnej sprawie (wyroki SN z dnia: 7.4.1998- I UKN 90/98-OSNAP 1/00/6 z częściowo aprobującą glosą A. Józefowicza- Prz.Sejm.2/01/88; 29.8.2001- III RN 189/00- OSNAP 6/02/130; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 5.X.2000- III Aua 1494/99- OSA 4/01/18; W.Skrzydło "Konstytucja RP-komentarz" Zakamycze 1998 s.188-9), bądź winien zadać pytanie prawne (art.193 Konstytucji). Kierownik Urzędu dokonał błędnej wykładni art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o kombatantach...- Dz.U. 38/99/360- przez przyjęcie, że organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń, czy przedmiotowy obóz był innym miejscem odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, wobec nie ujęcia danego obozu w § 6 rozporządzenia. Ustawodawca w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. (Dz.U. 38/99/360)- upoważnił Prezesa Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, do określenia, w drodze rozporządzenia - po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i lit. c oraz w pkt 3. Wykładnia językowa owego przepisu nie prowadzi do wniosku, że tylko pobyt w obozach wymienionych w rozporządzeniu, wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, pozwala na spełnienie przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy. Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w poprzednim Wykazie jednolitym obozów z dnia 18 marca 1993 r. (dalej Wykaz), wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione § 6 pkty 1-10 rozporządzenia, bowiem wymieniono w punkcie IV wykazu jedynie Zamość i Zwierzyniec (obecnie wymienione w § 6 pkt 11 i 12 rozporządzenia). Dnia 11 sierpnia 1993 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych i Dyrektor Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu- Instytutu Pamięci Narodowej uzupełnili Wykaz przez dodanie punktu VII o treści: obozy przesiedleńcze poza wymienionymi w pkt IV- uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14 osadzonym w obozach przesiedleńczych z uwzględnieniem wymogów określonych w art. 4 ust. 2 ustawy. Na tle art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, Sąd Najwyższy zaprezentował trafny pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich uzależnione zostało od spełnienia dwu warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe; 2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Umocowanie w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, dało Kierownikowi Urzędu uprawnienie do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających; art. 4 ust. 1 pkt 1 lit b ustawy nie przewidywał żadnych dodatkowych warunków podmiotowych. Art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie upoważniał Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich (następnie Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu- Instytutu Pamięci Narodowej) do wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy, a jedynie do wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc odosobnienia. Opinia Komisji nie była wiążąca dla Kierownika Urzędu, ani dla Sądu orzekającego w sprawie; adnotacja zawarta w punkcie IV Wykazu (dotyczącej obozów w Zamościu i Zwierzyńcu: "Uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14, osadzonym w tych obozach", wyraźnie przekroczyła umocowanie ustawowe Komisji ( wyrok SN z 5.7.1996- III ARN 17/96- OSNAP 3/97/31). Godzi się przypomnieć, że pobyt dziecka do lat 14 w obozie w Zamościu (jako w obozie równoznacznym z obozem koncentracyjnym), został uznany za uprawniający do świadczeń rentowych określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz.U. 34/75/186), dopiero po pozytywnej opinii Komisji co do charakteru obozu i po uchwale SN z 4.11.1982- III UZP 5/82- OSNC 5-6/83/67. Z kolei w opinii z dnia 10 lutego 1999 r. Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu stwierdzono, że Obozy Przesiedleńcze w Gnieźnie i Młyniewie nie spełniały warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy. Mimo tego obecnie w rozporządzeniu oba te obozy wymienione są w § 6 punktach 1 i 8. W toku dyskusji zapoczątkowanych pismem z dnia 10 grudnia 1996 r. L. dz. BO 1581/96 Biura Orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, sędziowie NSA- Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu stanęli na stanowisku (co do podobnego zagadnienia prawnego), że sporządzony na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 pierwotnego brzmienia ustawy Wykaz miał jedynie walor dowodu, co nie wykluczało możliwości wykazywania przez stronę w ramach postępowania o przyznanie uprawnień kombatanckich, iż w warunkach o jakich mowa w art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy przebywała na terytorium innym, niż objęte wykazem. Nawet przyjęcie odmiennego poglądu, nie powodowało takiego stanu rzeczy, by samo pominięcie określonego terytorium w Wykazie miejsc zesłań i deportacji wyłączało możliwość uznania istnienia uprawnień. Gdyby strona wskazywała okoliczności potwierdzające, że była przymusowo zesłana bądź deportowana na nie objęte wykazem terytorium, wówczas załatwienie sprawy winno być poprzedzone rozstrzygnięciem zagadnienia wstępnego, jakim byłaby kwestia uzupełnienia wykazu. Paradoksalnym byłby wniosek, że wykazy prowadzone na podstawie art. 8 ust. 2 pkt 2 ustawy, byłyby prowadzone bez związku z informacjami pochodzącymi od stron poszczególnych postępowań i bez możliwości uzupełniania ich z inicjatywy zainteresowanych (pismo z dnia 20 lutego 1997 r.- Prez. 214/97). III. Nie ulega wątpliwości, że sporządzenie obszernego katalogu obozów, wymienionych w § 3 rozporządzenia, możliwe było dzięki postępowi nauk historycznych (w szczególności dzięki opublikowaniu pomnikowej pracy "Łagry- przewodnik encyklopedyczny"- pod red. N. Ochotkina i A. Roginskiego- Wyd. Stowarzyszenie "Memoriał" i Państwowego Archiwum Federacji Rosyjskiej- KARTA 1998 r.). Podobny postęp nauk historycznych miał miejsce w stosunku do stanu wiedzy o obozach hitlerowskich, utrwalonego w wydanym w 1979 r. w PWN "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-45 Informatorze encyklopedycznym", opracowanym przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, w którym w ogóle nie wymienia się szeregu obozów przesiedleńczych. Z badań historyków wynika, że prócz obozów, wymienionych w § 6 rozporządzenia, ludność polska osadzana była w obozach przejściowych (o różnych nazwach niemieckich- zwłaszcza w początkowym okresie wysiedleń) w szczególności w: Bąblinie, Budzyniu, Olicie, Bruczkowie, Chludowie, Lubiniu, Kazimierzu Biskupim, Puszczykówku, Cerekwicy, Kowanówku, Nowych Skalmierzycach, Kole, Kaliszu, Koninie, Wągrowcu, Lesznie, Racocie, Rusku, Turku, Wronkach, Gostyniu (w klasztorze Księży Filipinów), Słupcy, Rawiczu, Kępnie, Brodziszewie, Komorowie k. Wolsztyna, Kruszewie, Mechlinie, Gutowie Małym ( M. Rutowska- op. cit. s. 40, 42, 49, 95- 96, 163- 194). "Informator" zawiera pewien uporządkowany zasób wiedzy według stanu na dzień oddania publikacji do druku (sprzed 1979 r.), w oparciu o ówcześnie znane i przebadane źródła archiwalne, lecz także monografie (np. W. Jastrzębskiego "Hitlerowskie wysiedlenia z ziem polskich wcielonych do Rzeszy w latach 1939- 45" Poznań 1968), niepublikowane relacje świadków a nawet publikacje prasowe. Ów zasób wiedzy uległ w następnych 25 latach dalszemu uzupełnieniu i krytycznej analizie, czego przejawem są np.: powołana monografia M. Rutowskiej czy w opracowanie "Obozy hitlerowskie w Łodzi" pod red. A. Głowackiego i S. Abramowicza Łódź 1998. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że nie nazwa obozu, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, lecz jego funkcja w realizacji polityki eksterminacyjnej okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu, przyczyny osadzania w nim ludności polskiej, decydują o jego charakterze (przykładowo- wyrok NSA z 6.2.1985- II SA 1789/84- OSP 12/85/240+ ONSA 1/85/5, akceptowany przez A. Świątkowskiego "Uprawnienia inwalidów wojennych, wojskowych, kombatantów, osób represjonowanych, inwalidów z wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz ich rodzin" DW ABC 1997 s. 75). Z badań historycznych wynika, że warunki pobytu w poszczególnych obozach przesiedleńczych, zwłaszcza podczas pierwszych wysiedleń w ramach pierwszego planu krótkofalowego (od początków listopada do 17 grudnia 1939 r., były trudniejsze, niż w obozie Poznań- Główna (zwłaszcza w okresie od początku 1940 do likwidacji obozu), który wymieniono w § 6 rozporządzenia (M. Rutowska- op. cit. s. 49, 103, 117). Kierownik Urzędu nie ustalił, jakie warunki życia w obozie przejściowym w Strasshof. Na ocenę charakteru miejsca odosobnienia wpływają w szczególności warunki transportu z obozu- Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z 4.11.1982- III UZP 5/82, trafnie zwrócił uwagę na gehennę dzieci w czasie hitlerowskich akcji wysiedleńczo- pacyfikacyjnych i śmierć wielu dzieci w czasie transportu (OSNC 5-6/83/67 s. 22 akapit 1). Z podobną hekatombą dzieci mamy do czynienia w przypadku transportów wysiedlonych Polaków- starosta Becht z Tarnowa podał, że z transportu z Poznania, w grudniu 1939 r. w Krakowie wyładowano 40 zmarłych w drodze dzieci (cyt. za J. Marczewski "Hitlerowska koncepcja polityki kolonizacyjno- wysiedleńczej i jej realizacja w "Okręgu Warty" Poznań 1979 s. 166).Śmiertelność polskich niemowląt, urodzonych w III Rzeszy, wśród osób deportowanych do pracy przymusowej, nie kształtowała się poniżej 50 % (Cz.Łuczak-op.cit.s.188, 189). Jest rzeczą oczywistą, że sięganie do opracowań uznanych autorytetów naukowych jest częstą i pożądaną praktyką organów administracji publicznej; czynione z należytą starannością przyczyniać się może do dokonywania ustaleń istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (odpowiednio- Krzysztof Lesiakowski w komentarzu do artykułu Gustawa Romanowskiego "Odmowa na wszelki wypadek. Gdy brakuje wiedzy historycznej" Rzeczpospolita 29.8.2002 s. C1). IV. W wyrokach z dnia: 24 maja 2001 r.- sygn. II SA/Po 2390/99 i z 10 lipca 2001 r.- sygn. II SA/Po 1767/00 Naczelny Sąd Administracyjny zaprezentował pogląd, że przyznanie przez Kierownika Urzędu 17 osobom uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w hitlerowskim obozie przejściowym w Gnieźnie w latach 1939- 40 i odmowa przyznania uprawnień kombatanckich M.K., stanowi naruszenie zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Umieszczenie w § 6 rozporządzenia Poznania- Głównej, Gniezna i Młyniewa, przy nie umieszczeniu innych obozów przesiedleńczych bądź przejściowych, w sytuacji, gdy deportacje ludności polskiej, żydowskiej i cygańskiej odbywały się pod nadzorem policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa III Rzeszy- wespół z placówkami i centralami przesiedleńczymi i podległymi im obozami dla wysiedlanych Polaków i Żydów ( M. Rutowska- op. cit. s. 28- 37, 40, 50), czy po 1942 r. ludności polskiej kierowanej na roboty przymusowe, nie znajduje dostatecznego uzasadnienia historycznego. Nie ulega wątpliwości, że osoby osadzone w każdym z uprzednio wymienionych obozów przejściowych pozostawały do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa; przyczyny represji miały charakter polityczny, narodowościowy, religijny bądź rasowy, a pobyt w tych miejscach odosobnienia miał charakter eksterminacyjny dla dzieci do lat 14 w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy. V. Zagadnienie dopuszczalności każdego dowodu, nie będącego sprzecznym z prawem, jako przejawu rzetelności proceduralnej w postępowaniu administracyjnym, było już wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego, Naczelnego Sądu Administracyjnego i doktryny. W szczególności w polskim systemie prawa nie obowiązuje formalna teoria dowodów (wyrok NSA z 9.3.1989-II SA 961/88-ONSA 1/89/33, akceptowane przez zespół sędziów NSA pod red. R. Hausera "Kpa z orzecznictwem NSA, SN i TK " W.Pr.1995 s.165 t.8; odpowiednio- K. Piasecki "Kpc z komentarzem" W.Pr.1989 t.2 s. 412 uw.1). Pod rządem rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7.2.1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno- rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. 10/83/49 ze zm.) utrwalonym jest pogląd Sądu Najwyższego, z którego wynika, że przed Sądem ubezpieczeń społecznych dopuszczalne są wszelkie dowody nie zakazane przez prawo procesowe (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 4.3.1997-III Aua 105/97- Apel.W-wa 2/97/7; wyrok SN z 25.7.1997-II UKN 186/97-OSNAP 11/98/342; wyrok SN z 24.5.2001-I PKN 413/00-Mo.Pr.22/01/1102= Rzeczpospolita 24-26.12.2001 s.C1, akceptowane przez A.Krajewskiego "Ubezpieczenie społeczne- praktyczne omówienie z orzecznictwem" WZPP 2002 s.173). Nie sposób wyprowadzać z tego wniosku o niedopuszczalności prowadzenia dowodów z zeznań świadków przed organami administracji w sprawach o zasiłek przedemerytalny. Utrwalonym jest pogląd Sądu Najwyższego, że ustalenie wykonywania zatrudnienia w szczególnych warunkach, jako przesłankę świadczenia, ustalać winien urząd pracy w postępowaniu o przyznanie tego zasiłku (odpowiednio- wyrok SN z 3.11.1994-I PZP 45/94-OSNAP 6/95/74, akceptowany przez J.Gudowskiego-PS 4/98/81). Już pod rządem Konstytucji PRL z 22.7.1952 r. (j.t. Dz.U. 7/76/36, zm.2/80/81, 11/82/83, 39/83/175) Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 10.6.1987 r.- P 1/87 (OTK 1987 p.1, akceptowane przez: T. Żyznowskiego "Cywilnoprawna problematyka ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości-wybrane zagadnienia" W-wa 1988 s.55; K. Działochę i S.Pawelę "Orzecznictwo TK 1986-93- wybór, opracowanie, piśmiennictwo" Wyd. Pr. IUSTITIA 1996 s.129 i n.,poz.7; zespół sędziów NSA pod red. R.Hausera- op. cit. s. 167 t. 17) orzekł, że przepisy § 5 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16.9. 1985 r. w sprawie zaliczania wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na poczet opłat za użytkowanie wieczyste lub na pokrycie ceny sprzedaży działki budowlanej i położonych na niej budynków (Dz.U. 47/85/244) są niezgodne z przepisem art. 88 ust.5 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. 22/85/99) i art. 75 kpa. Trybunał Konstytucyjny trafnie zwrócił uwagę w uzasadnieniu owego orzeczenia, że celem art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości było umożliwienie repatriantom zaliczenia wartości pozostawionego mienia na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali. Prawo repatrianta do zaliczenia tego mienia wynikało ex lege z art. 88 ust. 1 owej ustawy i nie wymagało żadnego dowodu do czasu złożenia wniosku o zaliczenie wartości tego mienia w sprawie wcześniej przezeń wszczętej o ustanowienie na jego rzecz użytkowania wieczystego względnie nabycia państwowej nieruchomości. Prawo repatrianta realizowało się dopiero w konsekwencji wszczęcia takiego postępowania i jego zakończenia decyzją administracyjną. Wydanie decyzji musiało być poprzedzone postępowaniem według reguł kpa. Jedną z naczelnych zasad postępowania administracyjnego jest zasada prawdy obiektywnej- udowodnienie każdego faktu mającego znaczenie prawne może nastąpić za pomocą wszelkich legalnych środków (art.: 7, 75, 76 § 3 i art.86 kpa). Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, że jakiekolwiek ograniczenie w tym przedmiocie wynikać może tylko z przepisów ustawowych. Od czasu wydania owego orzeczenia nastąpił znaczny rozwój nauk prawnych; nastąpiła także zmiana stanu prawnego. Wraz z wejściem w życie art. 1 Konstytucji RP z 1952 r., znowelizowanej art.1 pkt 3 i 4 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 29.12.1989 r.(Dz.U. 75/89/444), utrzymanego w mocy przez art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17.10.1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą RP oraz o samorządzie terytorialnym (Dz.U. 84/92/426 ze zm.) wprowadzono do porządku prawnego zasadę państwa prawnego, ograniczającego swobodę ustawodawcy zwykłego. W ramach tej zasady w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wskazano prawo do sądu - tym prawa obywatela do rzetelnej procedury (J. Mikołajewicz "Pojmowanie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego RP"- w: "Polskie dyskusje o państwie prawa" pod red. S. Wronkowskiej-W.Sejm.1995 s.99 i n. zwłaszcza s.107-8 i akceptowane przezeń orzeczenia). Z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z 2.4.1997 r. Sądy utraciły kompetencje do wydawania niekonstytucyjnych wyroków (art. 8 ust.1 i 2 w zw. z art. 178 ust.1 Konstytucji). Prawo do sądu - także w zakresie rzetelności proceduralnej- określone zostało w art. 45 ust.1 Konstytucji RP oraz art. 6 ust.1 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, ratyfikowanej przez Rzeczypospolitą Polską (art.: 9, 87 ust.1, 89 ust.1 pkt 2 Konstytucji RP). Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 25.1.1995 r.- OTK I/95/219 wskazał, że na prawo do sądu składa się także element materialny- możność prawnie skutecznej ochrony praw strony na drodze sądowej w ramach odpowiednio ukształtowanej procedury; sądy mają obowiązek stosować Konstytucję wprost, chyba że Konstytucja stanowi inaczej, a obowiązkiem sądu jest badanie w każdym przypadku zgodności stosowanego prawa z Konstytucją (art. 8 ust.1 i 2, art.178 ust.1 Konstytucji RP; uzasadnienie wyroku TK z 12.3.2002- P 9/01- OTK A 2/02/14; wyrok SN z 29.8.2001-III RN 189/00-OSNAP 6/02/130). Niekonstytucyjną i naruszającą zasadę państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP), zasadę proporcjonalności ( art. 31 ust. 3), zasadę równości wobec prawa (art.32 ust.1), prawo do sądu w zakresie odpowiednio ukształtowanej procedury (art. 45 ust.1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności) byłaby taka wykładnia powołanego rozporządzenia przez to, że bez dostatecznego powodu ograniczeniu uległby katalog środków dowodowych, dopuszczonych w art. 75 § 1 kpa, mimo że w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada prawdy materialnej, utrudniając obywatelowi uzyskanie na drodze prawnej uprawnień kombatanckich w sytuacji, gdy obóz, w którym przebywał, nie zostałby ujęty w rozporządzeniu. Przed sądem administracyjnym niedopuszczalne jest prowadzenie dowodów z zeznań świadków, przeto dowody dopuszczalne w myśl art. 75 § 1 kpa winny być z należytą starannością przeprowadzone przed organami administracji państwowej. Zasady dopuszczania jako dowodu wszystkiego, co nie jest sprzeczne z prawem (w szczególności dokumentów, zeznań świadków, opinii biegłych i oględzin) nie może ograniczać wykładnia prawa, dokonana wbrew zasadzie dokonywania wykładni ustawy i aktu doń wykonawczego w zgodzie z Konstytucją. Skoro normodawca konstytucyjny wskazuje, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym (art. 2 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997r.- Dz.U. 78/97/483, sprost. 28/01/319)), w którym obowiązuje zasada równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji), to wymóg wykładni ustawy w zgodzie z Konstytucją nakazuje, by umieszczenie w wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 142/97/950 ze zm.- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o kombatantach...- Dz.U. 38/99/360; aktualnie j.t. Dz.U. 42/02/371 ze zm.)- rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. 106/01/1154) danego obozu przesiedleńczego ma jedynie taki walor, że w konkretnej sprawie strona nie musi prowadzić dowodów, że osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa a pobyt w tych miejscach odosobnienia miał charakter eksterminacyjny dla dzieci do lat 14 w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c ustawy. Ani ustawa o kombatantach, ani kodeks postępowania administracyjnego, nie wprowadziły zakazu dowodzenia w postępowaniu przed organem administracji publicznej w trybie art. 75 kpa, że pobyt w obozie innym, niż wymienione w § 6 rozporządzenia, był represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c ustawy o kombatantach. Przeciwna wykładnia prowadziłaby do naruszenia prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) na skutek nierzetelności proceduralnej, skoro w postępowaniu przed sądem administracyjnym niemożliwe jest prowadzenie innych dowodów, niźli uzupełniające z dokumentów i to w warunkach określonych w art. 103 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 153/02/1270, zm. 162/04/1692) VI. Zakres kognicji organu administracji publicznej wyznacza norma prawa materialnego. W niniejszej sprawie błędna wykładnia art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy, i § 5, i § 6 rozporządzenia doprowadziła do naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, przez błędne uznanie, że nie ujęcie obozu w Strasshof w rozporządzeniu, zwalnia organ administracji publicznej od czynienia dalszych ustaleń w sprawie. Kierownik Urzędu z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 i 4 kpa nie przesłuchał świadków L. R. i E. T. oraz W. S. w charakterze strony by ustalić, w jakich warunkach przebywali oni w tym obozie. Organ orzekający nie załączył do akt uwierzytelnionego odpisu publikacji "Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP" ani jej tłumaczenia na język polski (w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy), uniemożliwiając tym samym ustosunkowanie się doń Strony (art. 80 i 81 kpa) i uniemożliwiając Sądowi kontrolę ustaleń w tej materii. Kierownik Urzędu nie załączył do akt tłumaczenia przysięgłego zaświadczenia Lagerarzta Durchganglagru Strasshof (k. 27), ani też nie dokonał ustaleń w oparciu o zeznania świadków L. R. i E. T. w powiązaniu z pozostałymi dowodami, zebranymi w sprawie. Kierownik Urzędu ani przed wydaniem decyzji z dnia [...].9.2004 r., ani decyzji z dnia [...].11.2004 r., nie umożliwił Stronie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, czym naruszył także zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 kpa) oraz wymóg umożliwienia stronie wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów (art. 81 kpa). Ustaleń faktycznych i oceny dowodów organ administracji publicznej nie zaprezentował w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 kpa). Powyższe uchybienia stanowiły naruszenie art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81, art. 107 § 3 kpa, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając sprawę ponownie, Kierownik Urzędu przesłucha świadków L. R. i E. T. oraz Skarżącego, dla ustalenia warunków pobytu w owym obozie, przyczyn osadzenia w nim Skarżącego i Jego rodziny, charakteru i funkcji obozu w Strasshof w realizacji ludobójczej polityki Niemiec hitlerowskich wobec Polaków oraz ustali, czy przyznanie uprawnień osobom wskazanym w postępowaniu skargowym nie narusza zasady równości wobec prawa (art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). W oparciu o literaturę naukową Kierownik Urzędu ustali, z czyjej inicjatywy utworzono obóz przejściowy w Strasshof, jaki organ obóz ów utworzył, jaka była przynależność służbowa komendanta obozu, jaki organ sprawował nadzór nad tym obozem oraz zatwierdził jego regulamin. Uzupełniwszy ustalenia faktyczne, Kierownik Urzędu rozważy potrzebę przeprowadzenia dowodu z opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i ewentualnie biegłego- znawcy problematyki obozów hitlerowskich, o uznanym dorobku naukowym (art. 84 § 1 kpa) dla ustalenia charakteru i zadań obozu przejściowego w Strasshof w realizacji niemieckiej polityki eksterminacyjnej wobec ludności polskiej. Rozpoznając sprawę powtórnie organ orzekający przeprowadzi wskazane dowody z urzędu. Ustalenia faktyczne, staranną ocenę dowodów i akt subsumcji Kierownik Urzędu przedstawi w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa. Skoro zachodziły przesłanki z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270, zm. 162/04/1692), należało orzec jak w sentencji. Zaskarżoną decyzją nie przyznano Skarżącemu żadnych praw, przeto nie zachodziła przesłanka do orzekania na podstawie art. 152 upsa. /-/ M.Dybowski jfs