III UZP 5/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Myślicki. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, S. Szymańska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Witolda M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. o rentę inwalidy wojennego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 4 listopada 1982 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, postanowieniem z dnia 20 listopada 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy stwierdzenie przez ZBoWiD, że wnioskodawcy jako »dziecku Zamojszczyzny« przysługują uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększaniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 32, poz. 186) daje podstawę do przyznania renty inwalidy wojennego?"powziął następującą uchwałę:Pobyt dzieci w wieku do 14 lat w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w Zamościu uprawnia do świadczeń rentowych określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 roku o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186). Uzasadnienie faktyczneWitold M. ur. 7 sierpnia 1937 r. złożył w dniu 16.XII.1980 r. wniosek o rentę inwalidy wojennego, dołączając zaświadczenie Zarządu Wojewódzkiego ZBoWiD w Zamościu stwierdzające, że jako "dziecko Zamojszczyzny" ma prawo do korzystania ze świadczeń określonych w ustawie z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186), określonej dalej jako ustawa kombatancka.Decyzją z dnia 15.I.1981 r. ZUS (Oddział w B.) załatwił powyższy wniosek odmownie z tego powodu, że ustawa kombatancka nie przewiduje świadczeń dla "dzieci Zamojszczyzny". Stanowisko to podzieliła Rada Nadzorcza Oddziału.W odwołaniu do Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wnioskodawca podał, że w okresie od 5.I. do 15.II.1943 r. przebywał w obozie w Zamościu i wyraził zdanie, że obóz ten ze względu na panujące w nim bardzo ciężkie warunki bytowe i związaną z tym dużą śmiertelność, szczególnie wśród dzieci, należy traktować jako obóz koncentracyjny.Odpowiadając na pytanie Sądu Zarząd Wojewódzki ZBoWiD w Zamościu wyjaśnił, że wnioskodawca podczas akcji wysiedleńczo-pacyfikacyjnej Zamojszczyzny został z rodzicami wysiedlony w dniu 5.I.1943 r. i osadzony w obozie przejściowym w Zamościu, skąd następnie został wywieziony do Łosic, gdzie przebywał do sierpnia 1944 r. W postępowaniu sądowym wnioskodawcę zbadali lekarze biegli sądowi, którzy zaliczyli go do III grupy inwalidów w związku z pobytem w obozie. Przy rozpatrywaniu sprawy Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych powziął poważne wątpliwości co do prawa wnioskodawcy jako "dziecka Zamojszczyzny" do renty inwalidy wojennego, czemu dał wyraz w przedstawionym pytaniu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W stanie faktycznym niniejszej sprawy chodzi o przyznanie renty inwalidy wojennego z tytułu przebywania wnioskodawcy w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w Zamościu.Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych świadczenia przewidziane w ustawie przysługują także więźniom obozów koncentracyjnych, w tym osobom prześladowanym w hitlerowskich więzieniach, którzy są obywatelami polskimi, zamieszkują na obszarze Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i są członkami Związku Bojowników o Wolność i Demokrację bądź spełniają warunki uprawniające do członkostwa tego związku.Zaświadczenia o prawie do świadczeń przewidzianych w ustawie wydają właściwe miejscowo zarządy wojewódzkie ZBoWiD - a to stosownie do § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra do Spraw Kombatantów z dnia 18 grudnia 1975 r. w sprawie trybu ustalania uprawnień do świadczeń przysługujących kombatantom i więźniom obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 46, poz. 255), wydanego na podstawie delegacji ustawowej z art. 11 tejże ustawy.Wydanie przez Zarząd Wojewódzki ZBoWiD zaświadczenia stwierdzającego prawo do korzystania ze świadczeń przewidzianych w ustawie kombatanckiej nie przesądza jednak o nabyciu uprawnienia do renty inwalidzkiej na podstawie art. 4 ust. 2 tej ustawy. Zgodnie bowiem z tym przepisem świadczenia pieniężne i inne uprawnienia przewidziane dla inwalidów wojennych przysługują w razie wykazania przez osobę zainteresowaną, że była więźniem obozu koncentracyjnego lub była prześladowana w hitlerowskim więzieniu oraz że jest inwalidą jednej z grup inwalidzkich wskutek inwalidztwa pozostającego w związku z pobytem w obozie koncentracyjnym (w więzieniu hitlerowskim).Przy udzieleniu odpowiedzi na przedstawione pytanie należy zatem odróżnić sytuację prawną osób, które jako dzieci przebywały po wysiedleniu w obozie w Zamościu, oraz osób, które nie przebywały w tym obozie, ale także otrzymują zaświadczenie stwierdzające ich prawo do korzystania ze świadczeń przewidzianych w ustawie kombatanckiej jako "dzieci Zamojszczyzny", na przykład z tytułu obrażeń odniesionych w czasie akcji pacyfikacyjnych.Wydanie zaświadczenia w przypadku, gdy dziecko nie przebywało w obozie, nie daje podstawy do dochodzenia renty inwalidy wojennego, gdyż sytuacja taka nie jest objęta dyspozycją art. 4 ust. 2 ustawy kombatanckiej.Jeżeli natomiast chodzi o dzieci, które przebywały w obozie w Zamościu, to odpowiedź zależy od oceny charakteru tego obozu, a w szczególności czy był to dla dzieci obóz koncentracyjny, gdyż tylko w takim przypadku osoba zainteresowana może skutecznie domagać się przyznania renty inwalidy wojennego na podstawie art. 4 ust. 2 wymienionej wyżej ustawy.Przy rozważaniu tej kwestii Sąd Najwyższy miał na względzie, że zgodnie z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego ani organy rentowe, ani sądy nie mogą samodzielnie ustalać okoliczności, o których mowa w art. 1 ustawy kombatanckiej (por. uchwały z dnia: 2.VI.1977 r., II UZP 2/77 - OSNCP 1977, z. 11, poz. 211; z 22.VII.1977 r., II UZP 10/77 - OSNCP 1978, z. 2, poz. 27 i z 7.XI.1977 r., II UZP 18/77 - OSPiKA 1978, z. 6, poz. 104). Z tych samych względów nie są one uprawnione do samodzielnego ustalania charakteru miejsca odosobnienia, w jakim była osadzona osoba ubiegająca się o świadczenia rentowe na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy kombatanckiej. Zgodnie bowiem z decyzją § 1 ust. 1 wymienionego rozporządzenia z 18 grudnia 1975 r. ocena taka należy do właściwych organów ZBoWiD. Natomiast w razie istnienia wątpliwości co do zasadności takiej oceny istnieje podstawa do zwrócenia się do właściwych organów ZBoWiD o zajęcie stanowiska.Z uwagi na brak dotychczas autorytatywnego wyjaśnienia charakteru obozu w Zamościu w stosunku do dzieci i występujące w tym przedmiocie istotne wątpliwości, Sąd Najwyższy zwrócił się w analogicznej sprawie, oznaczonej nr II UR 12/82, do Zarządu Głównego ZBoWiD oraz do Urzędu do Spraw Kombatantów, a następnie do Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce o zajęcie stanowiska co do charakteru tego obozu; w szczególności, czy z uwagi na oddzielanie w tym obozie dzieci do lat 14 od rodziców oraz przetrzymywanie ich w oddzielnych barakach w bardzo złych warunkach - co wykazano w literaturze przedmiotu dotyczącej hitlerowskich obozów na ziemiach polskich - obóz ten w stosunku do dzieci można uznać za obóz koncentracyjny.W opinii pisemnej Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich wyjaśniła, że w obozie dla wysiedlonych w Zamościu najgorzej były urządzone baraki wydzielone dla dzieci. Baraki te nie miały podłóg, a w części nawet nie było. Dzieci leżały na ziemi, odłączone od rodziców, pozbawione opieki, głodne, w wyniku czego chorowały i masowo umierały. Z obozu w Zamościu kierowano transporty dzieci do obozów koncentracyjnych na Majdanku i Oświęcimiu, do różnych obozów na terenie III Rzeszy, a dzieci najmłodsze, nie nadające się do germanizacji, wysyłano do miejscowości podwarszawskich. Wiele z nich zmarło w czasie transportu. Gehenna dzieci w czasie hitlerowskich akcji wysiedleńczo-pacyfikacyjnych, w tym uwięzienie ich w Zamościu, jest szczególną zbrodnią wobec ludzkości. Z tych względów obóz w Zamościu w stosunku do więzionych tam dzieci należy traktować jako obóz koncentracyjny (równoznaczny z obozem koncentracyjnym).Stanowisko Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce przesądziło kwestię charakteru obozu w Zamościu w stosunku do dzieci. Z opinii tej wynika, że obóz ten dla dzieci był obozem koncentracyjnym, gdyż z uwagi na panujące tam warunki bytowe dzieci były w istocie przeznaczone na zagładę i masowo umierały.Uzasadnia to stanowisko podjęte w uchwale, że pobyt dzieci w wieku do lat 14 w okresie okupacji hitlerowskiej w obozie w Zamościu uprawnia do świadczeń rentowych określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186).