I SA/Wa 1518/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: WSA Monika Nowicka (spr.) asesor WSA Mirosław Gdesz Protokolant Małgorzata Kulińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 stycznia 2007 r. sprawy ze skargi A. U., J. U., Z. U. i A. J. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2006 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami kraju 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2006 r. [...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącego A. U. kwotę 200 (dwieście) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. I SA/Wa 1518/06 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2006 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2006 r. [...] orzekającą o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższe rozstrzygnięcie zostało oparte na następujących ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych: Wojewoda [...] - działając na podstawie art. 7 ust. 2 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418) - decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. orzekł o odmowie potwierdzenia posiadania przez: Z. U., A. J., A. U. oraz J. U. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez J. U., nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Rozpatrując sprawę w trybie instancji odwoławczej Minister Skarbu Państwa stwierdził, że postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] listopada 2002 r. sygn. akt [...] stwierdzono, iż spadek po J. U. nabyli: żona F. U. i synowie J. oraz R. U., zaś postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] kwietnia 2003 r. sygn. akt [...] stwierdzono nabycie praw spadkowych po F. U. na rzecz synów J. U. i R. U. Z kolei spadek po R. U. nabyły żona M. U. i córka A. J. (postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] czerwca 2003 r., sygn. akt [...]) a spadek po J. U. stwierdzono na rzecz żony Z. U. i synów J. oraz A. U. (postanowieniem Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] września 1998 r., sygn. akt [...]). Ponadto postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] września 2002 r. sygn. akt [...] orzeczono, iż spadek po M. U. nabyła w całości córka A. J. Z ustaleń organu wynikało także, że J. U. właściciel nieruchomości położonej we wsi Z. w województwie [...], pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, repatriował się do Polski w ramach umowy zawartej dnia 25 marca 1957 r. pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu dalszej repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222), zaś wnioskodawcy nie wykazali, że był on zmuszony opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z materiału dowodowego bowiem - zdaniem Ministra - wynikało, że J. U. opuścił byłe terytorium polskie z przyczyn nie związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Wpis dokonany przez organy repatriacyjne w Karcie Repatriacyjnej Nr [...] J. U. wskazywał, że był on robotnikiem kolejowym, ale nie dowodził, iż był on osobą represjonowaną i w związku z powyższym powrócił do Polski w 1958 r. Ponadto organ odwoławczy podniósł, że wnioskodawcy nie przedstawili żadnych, innych dowodów, z których wynikałyby inne fakty. Ustalono zatem, że w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki z art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Powyższe rozstrzygnięcie stało się z kolei przedmiotem skargi kasacyjnej, którą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: A. U., Z. U., J. U. oraz A. J. Skarżący w skardze i w piśmie uzupełniającym z dnia 6 października 2006 r. podnieśli, że J. U. w roku 1923 walczył z bolszewikami, przez władze radzickie postrzegany był jako tzw. "kułak" i z tego względu groziła mu wywózka na Syberię i na każdym kroku był prześladowany. W związku z tym rodzina zmuszona była ukrywała się w lasach. W skardze podniesiono również, że wcześniej J. U. nie pozwalano na opuszczenie terytorium ZSRR. Stało się to dopiero możliwe w czasie tzw. odwilży. W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wojewódzki Sąd Administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę - pod względem zgodności z prawem - zaskarżonych aktów lub czynności organów administracji publicznej. Kontrola Sądu sprowadza się do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ponieważ w rozpatrywanej sprawie Sąd uznał, że miało miejsce tego rodzaju naruszenie prawa, skutkowało to uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz decyzji poprzedzającej ją. 1) Ustawodawstwo dotyczące tzw. mienia zabużańskiego czyli majątków pozostawionych przez obywateli polskich w czasie i po II Wojnie Światowej na terenach wschodnich, leżących obecnie poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej przeszło długą ewolucję. Obecnie tę materię reguluje ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z przepisem art.1 ust. 1 tejże ustawy powyższa rekompensata dotyczy osób, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. z byłego terytorium polskiego zostały wypędzone lub opuściły je na podstawie: układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium B.S.R.R. i ludności Białoruskiej z terytorium Polski; 2) układu z dnia 9 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Rad dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium U.S.R.R. i ludności ukraińskiej z terytorium Polski; 3) układu z dnia 22 września 1944 r. pomiędzy Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego a Rządem Litewskiej Socjalistycznej Republiki Rad, dotyczącego ewakuacji obywateli polskich z terytorium Litewskiej S.R.R. i ludności litewskiej z terytorium Polski; 4) umowy z dnia 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa radzieckiego osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, ukraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i o ich ewakuacji do ZSRR. Ponadto w myśli art. 1 ust. 2 cytowanej ustawy przepisy jej stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Jak z powyższego wynika obecna regulacja prawna obejmuje swoim działaniem szeroką grupę Zabużan. Zwrócić przy tym należy uwagę, że pojęcie "zmuszone były" jest określeniem nie tożsamym z terminem "były represjonowane" jakim posłużył się Minister w zaskarżonej decyzji podnosząc, że zapis dokonany w karcie repatriacyjnej J. U. nie dowodził, iż był on osobą represjonowaną. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego słowo "zmusić" czy "zmuszać" oznacza "skłonić wywierając nacisk, presję, stosując przymus". Pod pojęciem natomiast "represjonować" rozumieć należy: "stosować represje, surowe środki odwetu, zwłaszcza wobec przeciwników politycznych, prześladować, szykanować lub pozbawiać społecznej aprobaty" (vide: Mały Słownik Języka Polskiego Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1995 r.). Pojęcie zatem represjonowania odnosi się do przypadków skrajnych, wręcz drastycznych i oczywiście mieści się w pojęciu zmuszanie. To ostatnie jednak określenie ma charakter szerszy i dotyczy bardzo dużej a jednocześnie rozmaitej ilości sytuacji. Ustawa nie precyzuje przy tym, co należy w tym wypadku uważać za wspomniane zmuszanie a zatem trzeba uznać, że przymus pod którego wpływem działali obywatele polscy opuszczający terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej może mieć różny charakter (np. przymus bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o własne lub najbliższych zdrowie i życie itp.). Dodać w tym miejscu wypada, że ustawodawca nie zawęził środków dowodzenia zaistnienia powyższej przesłanki jedynie do możliwości wykazania jej w oparciu o dowód z dokumentu. W związku z powyższym trzeba uznać, że w tej mierze ma zastosowanie przepis art. 75 § 1 k.p.a. stanowiący, że jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy a nie jest sprzeczne z prawem. Z tego powodu zawarte w piśmie z dnia 12 grudnia 2005 r. Zastępcy Dyrektora Wydziału Rozwoju Regionalnego [...] Urzędu Wojewódzkiego żądanie by skarżący przedstawili dokumenty potwierdzających fakt prześladowania i zmuszenia J. U. do opuszczenia swoich nieruchomości było nadużyciem prawa. Ponadto należy wyraźnie zaakcentować, że problematyka tzw. mienia zabużańskiego doczekała się bardzo bogatego orzecznictwa, które pod rządami poprzednich ustaw, regulujących przedmiotową materię, odgrywało bardzo poważną rolę poprzez interpretowanie wówczas obowiązujących przepisów prawa w sposób: szeroki, korzystny dla obywateli i zgodny ze społecznym odczuciem sprawiedliwości. W ocenie składu orzekającego w tej sprawie nie sposób interpretować aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. w oderwaniu od wcześniejszej, utrwalonej linii orzeczniczej. W szczególności, choć wspomniana ustawa w art.1 ust.1 expressiss verbis odnosi się jedynie do w/w układów "republikańskich", ma ona także zastosowanie do konkretnych przypadków repatriacji dokonanej na podstawie umowy z 1957 r. tj. umowy w oparciu o którą nastąpiła repatriacja J. U. Wyżej wspomniane układy "republikańskie" z 1944 r. zawierały postanowienia pozbawiające ewakuowanych obywateli polskich prawa własności pozostawionego majątku nieruchomego. Jednocześnie art. 3 pkt 6 (każdego z układów) przyznawał im prawo do ekwiwalentu za utracony majątek, do zapłaty którego zobowiązało się Państwo Polskie. W ten sposób zatem powyższe postanowienia tych porozumień zostały włączone do prawa polskiego i w związku z tym stanowią źródło praw podmiotowych. Natomiast przytoczona na wstępie umowa z dnia 25 marca 1957 r. w art. 8 przewidywała, że osoby wyjeżdżające ze Związku Radzieckiego mogły wywieźć, należące do nich mienie osobistego użytku i przedmioty niezbędne do wykonywania zawodu, mogły też rozporządzić mieniem wg swego uznania, na przykład poprzez zbycie nieruchomości (należących do nich domów, budynków), jak również mogły wpłacać swoje środki pieniężne do Państwowego Banku ZSRR ze zleceniem przekazania ich na swój rachunek w Narodowym Banku Polskim. Zatem ponieważ umowa ta stwarzała formalnie repatriantom możliwość rozporządzenia mieniem i nie zawierała zobowiązania Państwa Polskiego do wypłaty im ekwiwalentu, dlatego też nie została ona objęta dyspozycją ani art. 88 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce nieruchomościami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.), ani nie wymieniał jej przepis art. 212 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( Dz. U. Nr 46, poz. 543 ze zm. ), ani też nie wskazywał jej art. 1 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu wieczystego użytkowania nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz. U. z 2004 r., Nr 6, poz. 39), które to ustawy poprzednio regulowały problematykę tzw. mienia zabużańskiego. Z tego samego powodu umowa ta również nie została wymieniona w obecnie obowiązującej ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. Jednakże już w uchwale z dnia 30 maja 1990 r. zapadłej w składzie 7 sędziów Sąd Najwyższy stwierdził, że osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia 25 marca 1990 r., które przed dniem 1 września 1939 r. zamieszkiwały w Polsce na terenach wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, pozostawiły tam majątek nieruchomy i nie rozporządziły nim z przyczyn od nich niezależnych - przysługują uprawnienia z (ówcześnie obowiązującego) art. 88 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości sygn. akt III CZP 1/90 OSNC 1990/10-11/129 ). Nadmienić wypada, że powołana uchwała z 1990 r. była podstawą wielu orzeczeń sądowych, zapadłych już pod rządami późniejszych ustaw i - zdaniem Sądu orzekającego w tej sprawie - zachowała swoją aktualność również do chwili obecnej. Umowa z dnia 25 marca 1957 r. - na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy - była kontynuacją uprzednio zawartych umów ewakuacyjnych, co wynikało z jej tytułu, preambuły i postanowień. Postanowienia te we wspomnianym wyżej art. 8 traktowały też w zasadzie o mieniu ruchomym, które repatriant mógł zabrać. Możność natomiast rozporządzenia majątkiem nieruchomym ograniczała się (i to niejednokrotnie, albo wręcz najczęściej czysto iluzorycznie) do rozporządzenia tylko domem mieszkalnym czy innym budynkiem a nie gruntem, który stal się własnością państwa radzieckiego. Z tych powodów Sąd uznał, że zaskarżona decyzja a także decyzja ją poprzedzająca naruszają art. 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6, 7, 8, 75 § 1, art. 77 i 80 k.p.a. Przy ponownym zatem rozpatrzeniu sprawy organy - stosując wszelkie środki dowodowe prawnie dopuszczalne - winny zbadać, czy przy omówionym wyżej, szerokim rozumieniu pojęcia "zmuszać" J. U. był zmuszony do opuszczenia swego domu w związku z II Wojną Światową i czy opuszczając go do miał możliwość zadysponować swoim majątkiem, czy też takiej możliwości nie posiadał. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd - mocy przepisu art. 145 1 pkt 1 lit. a oraz c w związku z art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) - orzekł jak w sentencji.