II FZ 4/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA(del.) Hanna Kamińska (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 1 lutego 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 29 października 2007 r. sygn. akt I SA/Lu 48/07 w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia w sprawie ze skargi M. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 8 listopada 2006 r. Nr [...] w przedmiocie: zawieszenia postępowania egzekucyjnego p o s t a n a w i a 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przywrócić M. G. termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, postanowieniem z 29 października 2007 r. sygn. I SA/Lu 48/07, odmówił M. G. przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że M. G., pismem z 25 lipca 2007 r., wniosła o przywrócenie terminu do złożenia wniosku do sporządzenia uzasadnienia wyroku z 4 lipca 2007 r. Skarżąca podniosła, że nie została poinformowana o rozprawie w dniu 4 lipca 2007 r., nie został też powiadomiony o tym terminie jej pełnomocnik, któremu udzieliła pełnomocnictwa 8 maja 2007 r. O przebiegu postępowania dowiedziała się przypadkowo w sekretariacie sądowym. Sąd stwierdził ponadto, że po przeprowadzeniu rozprawy 26 czerwca 2007 r. postanowiono o ogłoszeniu orzeczenia w dniu 4 lipca 2007 r. i powiadomiono o tym obecnych na rozprawie. Skarżąca została prawidłowo powiadomiona o terminie rozprawy w dniu 26 czerwca 2007 r.- czego nie kwestionuje - i pouczona, ze jej niestawiennictwo nie wstrzymuje biegu postępowania, a wyroku nie doręcza się stronom. Zdaniem Sądu, strona mogła - i przy zachowaniu należytej staranności - powinna dowiedzieć się o wyniku rozprawy, co umożliwiłoby jej złożenie wniosku o uzasadnienie wyroku w przewidzianym terminie. Sąd przyznał, że o terminie rozprawy nie został zawiadomiony pełnomocnik (adwokat) skarżącej, lecz zauważył zarazem, że ustanowienie adwokata z urzędu nie jest równoznaczne z udzieleniem mu pełnomocnictwa. Sąd jest zobowiązany do dokonywania doręczeń dla pełnomocnika, jeśli został on ustanowiony przez stronę i ujawniony przez złożenia pełnomocnictwa w Sądzie, co nie miało miejsca do czasu wydania tego postanowienia. W zażaleniu na to orzeczenie M. G. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia oraz o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i zarzuciła naruszenie art. 86 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm) - dalej jako u.p.p.s.a. - poprzez przyjęcie, że skarżąca, w sposób zawiniony opóźniła się w złożeniu wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku i tym samym nie może skorzystać z dobrodziejstwa przepisów pozwalających na przywrócenie terminu do dokonania spóźnionej czynności. Zdaniem skarżącej, Sąd posiadał wystarczającą wiedzę o wyznaczonym w sprawie pełnomocniku, ponieważ do akt załączono pismo Okręgowej Rady Adwokackiej, w którym Sąd został poinformowany o wyznaczeniu pełnomocnika. Pismo to uprawdopodabniało okoliczność, że w sprawie działał pełnomocnik, a kwestia ustanowienia pełnomocnika nie wymaga przeprowadzenia dowodu ścisłego. Skarżąca zwróciła uwagę na to, że najpóźniejszym terminem do złożenia pełnomocnictwa jest termin rozprawy wyznaczonej przez Sąd, a Sąd nie dysponował żadnymi informacjami, żeby kwestionować decyzje ORA. Według skarżącej, "zawiadomienie o terminie rozprawy pełnomocnika wyznaczonego z urzędu, nawet jeżeli jego pełnomocnictwo nie zostało złożone do akt sprawy, w niczym nie uchybia obowiązującym przepisom u.p.p.s.a., natomiast brak takiego zawiadomienia pozbawia stronę do obrony, a przynajmniej czyni przepis o pomocy prawnej martwym". Zgodnie z treścią postanowienia NSA z 13 września 2006 r. sygn. II GSK 162/06, ocena wymogów formalnych i możliwość stosowania sankcji wynikających z przepisów musi być zawsze dokonywana racjonalnie i bez tracenia z pola widzenia prawa do sądu (art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest uzasadnione. Stosownie do treści art. 86 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej jako u.p.p.s.a. - Sąd przywróci termin do dokonania czynności procesowej, jeśli strona uprawdopodobni, że uchybiła terminowi bez swojej winy. Kryterium braku winy, jako przesłanka zasadności wniosku o przywrócenie terminu, polega na dopełnieniu przez stronę obowiązku dołożenia szczególnej staranności przy dokonywaniu czynności procesowej (por. postanowienie NSA z 21 lutego 2005 r. sygn. Fz 713/04). Zważywszy na tożsamość dóbr chronionych w art. 6 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm) - dalej jako EKPCz i w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483), a także zakres ochrony z art. 45 Konstytucji RP oraz obowiązek realizacji zasady równości (art. 32 Konstytucji RP) i zasady pewności prawa (art. 2 Konstytucji RP), wskazane jest uwzględnianie przez podmioty orzekające, dorobku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka - dalej jako Trybunał - w zakresie prawa do Sądu, także jeżeli chodzi o sprawy, które nie mieszczą się w zakresie zwrotu sprawa cywilna z art. 6 Konwencji. W art. 45 ust. 1 Konstytucji RP nie zróżnicowano spraw, ze względu na rodzaj sporu: cywilny, karny, czy administracyjny. Standardy międzynarodowe, w tym EKPCz tworzą standard ochrony minimalnej. Ustawodawstwo krajowe może przewidywać standardy wyższe, tak jak w art. 45 ust. 1 Konstytucji, przy czym EKPCz ma pierwszeństwo przed ustawą w krajowym porządku prawnym (art. 91 w związku z art. 241 ust. 1 Konstytucji RP). Skuteczny dostęp osób biednych do prawa i wymiaru sprawiedliwości należy do dziedziny praw człowieka i podstawowych wolności, które biorą swój początek w uznaniu przyrodzonej godności człowieka (pkt 7 Zalecenia z 8 stycznia 1993 r. Nr R (93) 1 Komitetu Ministrów Rady Europy dla państw członkowskich, dotyczące skutecznego dostępu do prawa i wymiaru sprawiedliwości osób w sytuacji wielkiego ubóstwa). Do standardów europejskich zalicza się ułatwianie dostępu do prawa ("prawa do ochrony prawnej") m. in. przez pokrywanie kosztów pomocy prawnej (pkt II.l c), ułatwianie - z uwzględnieniem prawodawstwa krajowego - osobom biednym dostępu do sądów m.in. przez uznanie prawa do korzystania z pomocy profesjonalnego doradcy, który otrzyma stosowne wynagrodzenie (pkt II.3.c). Pomoc prawna - według punktu 9 zalecenia - powinna mieć szeroki zakres; powinna obejmować nie tylko pomoc prawną rozumianą jako częściowe lub całkowite zwolnienie z kosztów sądowych oraz darmową bądź symbolicznie opłacaną pomoc adwokata, ale również wszelką bezpłatną pomoc prawną w postaci udzielania informacji, porad, mediacji, itp., łączącą się nie tylko z postępowaniem sądowym, ale też quasi sądowym. System prawny i pomoc prawna w szczególności powinny być postrzegane jako część rzeczywistej ochrony praw każdego człowieka. Zwrócono uwagę na to, ze oprócz prawa do Sądu z art. 6 Konwencji, inne przepisy tego aktu, włączając art. 2, art. 3, art. 8, 13 i 14 - także dotyczą osób biednych. Standardy wyznaczane przez Konstytucję i międzynarodowe zobowiązania Polski - w szczególności realizacja praw i wolności człowieka - wymagają zabezpieczenia dla obywateli ochrony sądowej, a ich ubóstwo, czy - jak w tym wypadku - nieporadność, nie powinny być przeszkodą. Zapewnienie bezpłatnej (bądź płatnej symbolicznie) pomocy prawnej może polegać zarówno na reprezentacji przez fachowego pełnomocnika w trakcie procesu, jak i na pozasądowym poradnictwie prawnym. W określonym zakresie Państwo odpowiada - o czym wyżej - także za jakość pomocy prawnej i powinno reagować, gdy pomoc ta jest świadczona w sposób oczywiście nieprawidłowy, co jednak w tej sprawie nie zachodzi. W sprawie Artico p. Włochy (wyrok Trybunału z 13 maja 1980 r. sygn. 6694/74) Trybunał uznał, iż skoro Konwencja mówi o prawie do "korzystania" z pomocy adwokata, a nie tylko "wyznaczenia", państwo odpowiada także za sposób, w jaki pomoc prawna jest świadczona. Zatem, kiedy z jakichkolwiek powodów nie jest ona wystarczająca, obowiązkiem władz jest spowodowanie, by adwokat wypełniał należycie swoje obowiązki, bądź spowodowanie zmiany adwokata. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego niedopuszczalna jest natomiast praktyka, kiedy osobie przyznaje się - z różnych względów - pomoc prawną, a następnie uniemożliwia się skorzystanie z tej pomocy. Należy zauważyć, że w analizowanej sprawie, Sąd I instancji przyznał skarżącej prawo pomocy postanowieniem z 13 marca 2007 r., Okręgowa Rada Adwokacka wyznaczyła adw. L. S. pełnomocnikiem w sprawie pismem z 4 kwietnia 2007 r., a rozprawa została wyznaczona - w dniu 25 maja 2007 r. - na datę 26 czerwca 2007 r. Pełnomocnik skarżącej nadesłał do akt sprawy, przy piśmie z 13 listopada 2007 r., pełnomocnictwo, z którego treści wynika, że zostało ono udzielone mu 8 maja 2007 r. Zawiadomienie o rozprawie zostało doręczone skarżącej, która już udzieliła pełnomocnictwa wyznaczonemu adwokatowi - 9 czerwca 2007 r. - i pozostawała ona, co zaznaczyła w piśmie z 4 sierpnia 2007 r i w piśmie z 12 grudnia 2007 r., w usprawiedliwionym przekonaniu, że jej udział w rozprawie jest nieobowiązkowy. Niezależnie od tego Sąd pouczył ją o nieobowiązkowym stawiennictwie na rozprawie, co sam przyznał w kwestionowanym postanowieniu z 29 października 2007 r. Należy zauważyć przy tym, że Sąd I instancji uznał udział pełnomocnika w sprawie za niezbędny, a o jego wyznaczeniu Okręgowa Rada Adwokacka w Lublinie poinformowała Sąd pismem z 4 kwietnia 2007 r., które wpłynęło 10 kwietnia 2007. Z treści art. 37 § 1 u.p.p.s.a. wynika, że pełnomocnik jest zobowiązany dołączyć do akt pełnomocnictwo przy pierwszej czynności procesowej. Pełnomocnictwo może być także udzielone ustnie, na posiedzeniu Sądu i wciągnięte do protokołu (art. 37 § 2 u.p.p.s.a.). Zatem, jeżeli pełnomocnik nie dokonał jeszcze w sprawie żadnej czynności procesowej, to nie był zobowiązany do złożenia pełnomocnictwa. W ocenie NSA, unormowania ustawy procesowej podlegają zasadom przyzwoitej legislacji i nie mogą naruszać istoty prawa do sprawiedliwej procedury sądowej: w ten sposób należy interpretować jej przepisy. Z tego - m.in. - względu, Sąd I instancji powinien odróżnić sytuację, kiedy działa pełnomocnik z wyboru i sytuację, kiedy w ramach pomocy prawnej ustanowiono stronie pełnomocnika z urzędu. Jeżeli Sąd I instancji, posiadając wiedzę o udziale w sprawie pełnomocnika z urzędu - którego sam ustanowił - pomija go w postępowaniu przed dołączeniem przez pełnomocnika do akt sprawy przy pierwszej czynności procesowej dokumentu pełnomocnictwa, to takie postępowanie Sądu I instancji nie wypełnia standardów pomocy prawnej wynikających z art. 6 EKPCz i art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Sąd II instancji nie doszukał się winy, ani w postępowaniu skarżącej - która osobiście zwróciła się o przywrócenie terminu - ani w postępowaniu pełnomocnika. Z żadnych dokumentów w aktach sprawy nie wynika, żeby pełnomocnik został zawiadomiony o rozprawie albo - co nie mniej istotne - żeby posiadał wiedzę o terminie posiedzenia. Skarżąca natomiast pozostawała w usprawiedliwionym oczekiwaniu, że przyznany jej pełnomocnik z urzędu zastąpi ją w czynnościach procesowych, co było z powyżej wskazanych względów niemożliwe. Obowiązkowi pełnomocnika do zastępowania skarżącej, odpowiadało jego uprawnienie do złożenia pełnomocnictwa przy pierwszej czynności procesowej ( której jeszcze w niniejszej sprawie nie dokonał), a - wobec braku skutecznego zawiadomienia o terminie rozprawy - nie mógł dokonać. Z tego względu Sąd, na podstawie art. 197 § 1 i § 2 w zw. z art. 188 powołanej ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił jak w sentencji.