I FZ 154/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Maria Dożynkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 10 stycznia 2008 r. sygn. akt I SA/Bk 118/06 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 17 stycznia 2006 r. nr (...) w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od czerwca do listopada 1998 r. postanawia oddalić zażalenie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z 10 stycznia 2008 r., sygn. akt I SA/Bk 118/06, którym Sąd ten odmówił M. B. przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z 17 stycznia 2006 r. nr (...) w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od czerwca do listopada 1998 r. Zaskarżone postanowienie zostało wydane w wyniku złożenia sprzeciwu skarżącego na postanowienie referendarza sądowego odmawiające przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata stwierdził, iż nie jest w stanie prowadzić niniejszej sprawy osobiście z uwagi na jej skomplikowany charakter i brak wiedzy z zakresu prawa podatkowego, natomiast stan majątkowy i uzyskiwane dochody nie pozwalają mu na ustanowienie pełnomocnika z wyboru. Otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 5270 zł brutto, jego żona 2300 zł brutto, natomiast teściowa otrzymuje rentę w wysokości 1100 zł. Wnioskodawca posiada dom o powierzchni 160 m-, spłaca kredyt za zakup samochodu. Podatnik został wezwany o uzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczenia, w którym należało wskazać wysokość kwoty kredytu i ewentualnie kwotę pozostałą do spłacenia, wysokość ponoszonych miesięcznie wydatków na utrzymanie skarżącego i jego rodziny oraz zaświadczenia o dochodach skarżącego, jego żony i teściowej i odpisy zeznań podatkowych wnioskodawcy i jego żony za 2006 r. Skarżący nie przedłożył jednak żądanych dokumentów, przez co uniemożliwił Sądowi pierwszej instancji dokonanie pełnej oceny jego sytuacji materialnej i rodzinnej. WSA stwierdził przy tym, że rozpatrywany wniosek był już kolejnym wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Prawomocnym postanowieniem z 18 grudnia 2006 r., sygn. akt I FZ 611/06 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Badając sprawę ponownie WSA nie mógł jednak zweryfikować, czy sytuacja majątkowa i osobista skarżącego uległa zmianie na tyle, aby były podstawy do uwzględnienia wniosku, bowiem skarżący nie doręczył wymaganych dokumentów. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) przez przyjęcie, że nie zachodzą podstawy do przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata oraz art. 255 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, że konieczne było złożenie dodatkowych danych dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego. Zdaniem skarżącego przedłożony przez niego formularz PPF był wystarczający do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podniósł, że nie stać go na profesjonalnego pełnomocnika, bowiem koszt ten jest bardzo wysoki i przekracza jego miesięczne zarobki, czego nie uwzględnił Sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest bezzasadne. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 3 p.p.s.a. adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. Instytucja prawa pomocy jest jednakże wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Według treści złożonego w ten sposób formularza PPF skarżący wraz z osobami pozostającymi z nim we wspólnym gospodarstwie domowym osiągają miesięczny dochód brutto powyżej 8500 zł, a także posiada on dom o powierzchni 160 m-. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Przykładowe dokumenty źródłowe zostały wymienione w § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). W związku z tym, iż wobec skarżącego orzeczono już prawomocnie w kwestii prawa pomocy w niniejszej sprawie, należy wskazać, że w świetle art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Sąd pierwszej instancji zobligowany był zatem zbadać, czy zaszła na tyle istotna zmiana okoliczności, aby uzasadniała ona zmianę orzeczenia w kwestii przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Dlatego też WSA skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a., wzywając skarżącego o doręczenie dodatkowych dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową i finansową. Dokumenty te - m. in. oświadczenie dotyczące wysokości kredytu, zaświadczenie o dochodach - umożliwiłyby ocenę, czy zachodzi przesłanka określona w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący nie wykonał wezwania Sądu, bowiem nie dostarczył wymaganych dokumentów źródłowych, uniemożliwił tym samym zbadanie, czy strona rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia pełnomocnika z wyboru. Sąd ma dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, a w ten sposób obciążenia budżetu państwa, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów, czego w niniejszej sprawie nie dokonano. Należy również wskazać, że sytuacja materialna skarżącego jest jedyną podstawą przyznania prawa pomocy, a przyjmowanie innych podstaw (złożoność sprawy, brak znajomości przepisów) jest niedopuszczalne, bowiem nie są one objęte zakresem art. 246 p.p.s.a. (vide postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05 - niepublik.). Ponadto ustanowienie adwokata w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji możliwe jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Z uwagi na treść art. 134 i art. 140 § 1 p.p.s.a. nie jest uzasadniona obawa skarżącego, że bez udziału profesjonalnego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w postępowaniu. Zgodnie z tymi przepisami sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1), a także nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2). Stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego (art. 140 § 1). (Vide postanowienia NSA z 27 września 2004 r., sygn. akt FZ 330/04 i z 28 września 2004 r., sygn. akt FZ 246/04 - niepublik.) Jak prawidłowo przyjął Sąd pierwszej instancji z analizy przedstawionego przez skarżącego wniosku nie wynika, aby pogorszyła się jego sytuacja i aby nie mógł on ustanowić pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy przeznaczona jest dla osób ubogich (nieposiadających majątku, osiągających bardzo niskie dochody) w celu umożliwienia im dochodzenia swoich praw na drodze sądowej. Zaskarżone postanowienie nie narusza prawa. Zatem nie znajdując podstaw do uwzględnienia zażalenia należało stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzec jak w sentencji.