II FSK 204/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Kmieciak, Sędziowie: NSA Włodzimierz Kubiak, WSA del. Tomasz Zborzyński (sprawozdawca), Protokolant Paweł Koluch, po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2009 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej "A." sp. z o.o. w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 września 2007 r. sygn. akt I SA/Gl 80/07 w sprawie ze skargi "A." sp. z o.o. w W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 13 grudnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych oddala skargę kasacyjną. Sygnatura akt II FSK 204/08 U z a s a d n i e n i e Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę Spółki A[...] z siedzibą w W. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. odmawiające umorzenia postępowania egzekucyjnego. Stan sprawy przedstawiał się następująco: Wnioskiem z dnia 14 grudnia 2005 r. skarżąca Spółka wniosła o umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego w stosunku do wierzytelności należnej Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością C.[...], powołując się na to, że zajęta wierzytelność nie istnieje. Naczelnik Urzędu Skarbowego w Sosnowcu postanowieniem z dnia 23 czerwca 2006 r. odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego. Wskazał, że w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko Spółce [...] powzięto wiadomość o tym, że zobowiązana Spółka ma wierzytelność w kwocie 2.138.623,63 zł, należną od skarżącej. Zawiadomieniem z dnia 28 lutego 2001 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia tej wierzytelności. W odpowiedzi na zajęcie skarżąca zobowiązała się do przekazywania kwot z zajętej wierzytelności, wskazując, że nie może określić kwoty wierzytelności ze względu na opóźnienia w księgowaniu. Z uwagi na brak realizacji zajęcia organ egzekucyjny wystawił dnia 13 czerwca 2001 r. tytuł wykonawczy przeciwko skarżącej i dokonał zajęcia wierzytelności z jej rachunku bankowego. Następnie likwidator Spółki [...] pismem z dnia 18 kwietnia 2003 r. poinformował organ egzekucyjny, że zgodnie z porozumieniem zawartym przez obie Spółki dnia 31 grudnia 2002 r. dokonano kompensaty wzajemnych zobowiązań, wskutek czego skarżąca przestała być dłużnikiem Spółki [...]. Naczelnik Urzędu Skarbowego stwierdził jednak, powołując się na art. 504 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) [K.c.], że wszelkie zmiany umowy, z której wynika zajęta wierzytelność, nie wywierają skutków prawnych w stosunku do toczącego się postępowania egzekucyjnego, choć mogą być skuteczne w stosunkach między stronami. W zażaleniu skarżąca podniosła, że nie uznała zajętej wierzytelności, a jedynie przyjęła do wiadomości zawiadomienie o zajęciu, nie zobowiązując się do jego realizacji oraz że umowa stanowiąca źródło zajętej wierzytelności została rozwiązania dnia 5 stycznia 2001 r., a więc przed dokonaniem zajęcia. Dyrektor Izby Skarbowej w K. postanowieniem z dnia 13 grudnia 2006 r. rozstrzygnięcie organu egzekucyjnego utrzymał w mocy. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca zarzuciła, iż błędnie przyjęto, że uznała ona zajętą wierzytelność. Zarzuciła też, że wzajemne potrącenia zobowiązań nastąpiły po dokonaniu zajęcia wierzytelności oraz że pominięto, iż umowa stanowiąca pierwotną podstawę wierzytelności została rozwiązana. Wojewódzki Sąd Administracyjny skargę oddalił, wskazując, że oświadczenie skarżącej w odpowiedzi na zawiadomienie o zajęciu wierzytelności zasadnie zostało potraktowane przez organ egzekucyjny za uznanie tej wierzytelności. Dlatego też późniejsze porozumienie w sprawie kompensat nie mogło wywrzeć skutków prawnych, a ponadto nieskuteczne jest powoływanie się na okoliczności związane z niewykonaniem umowy będącej źródłem wierzytelności. W konsekwencji nie było podstaw do umorzenia postępowania. W skardze kasacyjnej, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania, zarzucono: - na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) [P.p.s.a.] naruszenie prawa materialnego, a to art. 504 K.c., przez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że dokonanie zajęcia wierzytelności wyłącza jej umorzenie przez potrącenie oraz art. 92 § 2 w związku z art. 90 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.) [u.p.e.a.] przez błędną wykładnię polegającą na wadliwym określeniu skutków złożenia przez dłużnika zajętej wierzytelności oświadczenia o uznaniu i zamiarze zrealizowania zajęcia, - na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) [P.u.s.a.] w związku z art. 3 i art. 134 § 1 P.p.s.a. przez niezbadanie w wymaganym zakresie zgodności z prawem działania organu i uznanie, że art. 29 § 1 u.p.e.a. zwalnia organ od obowiązku zbadania istnienia egzekwowanego obowiązku, co doprowadziło do naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. przez nieuwzględnienie skargi. W uzasadnieniu podniesiono, że art. 504 K.c. odnosi się do ogółu przypadków zajęcia wierzytelności przez osobę trzecią, a więc także – jak wyjaśnił Minister Finansów w piśmie z dnia 26 marca 2002 r., opublikowanym w "Biuletynie Skarbowym" – do zajęcia dokonanego w trybie egzekucji administracyjnej. Ograniczenie dopuszczalności potrącenia w związku z zajęciem wierzytelności, o jakim mowa w art. 504 K.c., nie mogło mieć jednak zastosowania w rozpoznawanej sprawie, ponieważ dotyczy ono wyłącznie takich sytuacji, gdy dłużnik stał się wierzycielem swego wierzyciela dopiero po dokonaniu zajęcia, albo gdy jego wierzytelność stała się wymagalna po tej chwili, a przy tym później, niż wierzytelność zajęta. Skoro skarżąca stała się wierzycielem swego wierzyciela przed dokonaniem zajęcia, potrącenie było dopuszczalne. Ponadto podniesiono, że konsekwencją złożenia przez dłużnika zajętej wierzytelności oświadczenia, o jakim mowa w art. 90 § 1 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym w roku 2001, jest ponoszenie przez niego odpowiedzialności administracyjnej lub cywilnej w wypadku wypłacenia zajętej wierzytelności, ale brak podstaw do uznania bezskuteczności dokonanego potrącenia. Z kolei skuteczność potrącenia prowadzi do wniosku, że egzekwowany obowiązek nie istnieje, co winno doprowadzić do umorzenia postępowania egzekucyjnego. Ponieważ ani organ egzekucyjny, ani odwoławczy, do zagadnienia istnienia egzekwowanego obowiązku nie odniosły się, sąd administracyjny dokonując kontroli ich działalności i stwierdzając, że organy te nie dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, z obowiązku przeprowadzenia rzeczonej kontroli nie wywiązał się. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Istotą egzekucyjnego zajęcia wierzytelności jest pozbawienie wierzyciela możliwości dysponowania zajętym prawem. Z chwilą zajęcia dysponentem tego prawa staje się organ egzekucyjny, który może żądać od dłużnika zajętej wierzytelności jej spełnienia na rzecz organu egzekucyjnego. Reguły powyższe wynikają z przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a w szczególności z art. 89 § 2 u.p.e.a. (w brzmieniu obowiązującym w roku 2001). Przepis ten stanowił, że w celu dokonania zajęcia wierzytelności i praw organ egzekucyjny wzywa dłużnika zajętej wierzytelności lub prawa, aby należnej od niego sumy lub świadczenia (...) bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należne sumy wpłacił organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności (pkt 1) oraz zawiadamia zobowiązanego, że nie wolno mu zajętej sumy albo innego świadczenia odebrać ani też rozporządzać nimi lub ustanowionym dla nich zabezpieczeniem (pkt 2). Skoro zatem wierzyciel zajętej wierzytelności nie może nią dysponować, nie może także tą wierzytelnością zaspokajać innych swoich zobowiązań, w tym zobowiązań w stosunku do dłużnika wzajemnego. Natomiast dłużnik zajętej wierzytelności spełniając ją do rąk organu egzekucyjnego doprowadza zarazem do jej umorzenia w stosunku do swego wierzyciela. Jeżeli zatem organ egzekucyjny skutecznie zajął wierzytelność Spółki [...], przysługującą jej od Spółki A[..], Spółka [...] wierzytelnością tą nie mogła już swobodnie zadysponować i tym samym nie mogła przedstawić jej do potrącenia. Ustalone przez organ egzekucyjny okoliczności faktyczne, z których wynika, że do ewentualnego potrącenia mogłoby dojść dopiero 31 grudnia 2002 r., a więc po dniu, w którym dokonano zajęcia (28 lutego 2001 r.), nie zostały podważone w toku postępowania odwoławczego. Zasadnie więc Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał je za podstawę oceny legalności działań organów egzekucyjnego i odwoławczego. Twierdzenia skarżącej odnośnie wadliwości tych ustaleń są jedynie projekcją jej oceny materiału dowodowego, pozostającą w sprzeczności z jej własnym oświadczeniem, złożonym w odpowiedzi na wystosowane przez organ egzekucyjny wezwanie do dokonania wpłaty na pokrycie należności. Oświadczenie to, złożone w trybie art. 90 § 1 u.p.e.a. (w brzmieniu obowiązującym w roku 2001) niewątpliwie stanowiło uznanie zajętej wierzytelności i nie zawierało powołania się na fakt rozwiązania umowy oraz istnienia wzajemnych roszczeń jej stron. Jego skutkiem było przyjęcie przez skarżącą obowiązku wypłaty organowi egzekucyjnemu zajętej wierzytelności, pod rygorem nie tylko sankcji administracyjnej i odpowiedzialności cywilnej za szkodę wyrządzoną wierzycielowi (art. 92 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym w roku 2001), ale także – co skarżąca zdaje się pomijać – także pod rygorem przewidzianym w art. 93 u.p.e.a. (w brzmieniu obowiązującym w roku 2001), polegającym na ściągnięciu zajętej sumy od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej, jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności uchyliłby się od wpłaty zajętej sumy do organu egzekucyjnego. Postawiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego, a to art. 504 K.c., jest zatem chybiony podwójnie. Po pierwsze dlatego, że ustalony w sprawie stan faktyczny nie odpowiada hipotezie art. 504 K.c., a po drugie dlatego, że zakaz rozporządzania zajętą wierzytelnością wyklucza możliwość dysponowania nią do potrącenia ze skutecznością wobec organu egzekucyjnego. Przepis art. 90 § 1 u.p.e.a. (w brzmieniu obowiązującym w roku 2001) nie był przepisem prawa materialnego, ale typowym przepisem postępowania. Ponieważ odnosi się on do czynności organu egzekucyjnego, nie mógł być naruszony przez sąd administracyjny. Przepis art. 92 § 2 u.p.e.a. (w brzmieniu obowiązującym w roku 2001) jest przepisem prawa materialnego, ale nie mógł zostać naruszony przez sąd administracyjny wskutek błędnej jego wykładni, gdyż przedmiotem sprawy nie było badania zasadności cywilnoprawnego roszczenia Skarbu Państwa wobec skarżącej, wynikającego z wyrządzenia przez nią szkody wskutek sprzeniewierzenia się skutkom zajęcia, ale zasadność prowadzenia przeciwko skarżącej egzekucji administracyjnej na podstawie art. 93 u.p.e.a. (w brzmieniu obowiązującym w roku 2001). Nie jest także trafny zarzut naruszenia przepisów postępowania. Art. 1 § 1 P.u.s.a. i art. 3 P.p.s.a. są przepisami o charakterze kompetencyjnym (ustrojowym) i skoro sąd administracyjny przeprowadzając kontrolę działalności administracji publicznej orzekł w sprawie skargi na postanowienie wydane w postępowaniu egzekucyjnym, na które służyło zażalenie, to tym samym działał w zgodzie z cytowanymi przepisami. Kwestionowanie trafności oceny tego sądu i w konsekwencji trafności rozstrzygnięcia nie może być oparte na zarzucie odnoszącym się do przepisów kompetencyjnych, którym sąd z pewnością nie uchybił. Art. 134 § 1 P.p.s.a. stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie budzi wątpliwości, że w badanej sprawie sąd rozstrzygnął w granicach sprawy, przedstawionej mu pod osąd i wskazanego przepisu nie naruszył. Jeżeli natomiast skarżąca chciała zakwestionować poczynione przez organ egzekucyjny i organ odwoławczy ustalenia faktyczne (zaakceptowane przez sąd) – co zdaje się wynikać z uzasadnienia skargi kasacyjnej – to postawienie zarzutu naruszenia wskazanego przepisu P.p.s.a. skuteczne być nie może. Omawiany zarzut nie jest też zasadny w odniesieniu do podważenia oceny powinności organu egzekucyjnego w zakresie zbadania dopuszczalności egzekucji administracyjnej (art. 29 § 1 u.p.e.a.). Podstawą prowadzenia egzekucji przeciwko skarżącej było wystawienie tytułu wykonawczego przeciwko skarżącej jako dłużnikowi zajętej wierzytelności, który sumy tej wierzytelności wbrew ciążącemu obowiązkowi nie przekazał organowi podatkowemu. Zgodnie z cytowanym przepisem organ ten nie jest uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Ponadto trafnie podnosi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, że podstawą umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 1 i 2 u.p.e.a. jest wykonanie obowiązku przed wszczęciem postępowania, niewymagalność obowiązku, jego umorzenie, wygaśnięcie lub nieistnienie. Żadna z tych okoliczności w odniesieniu do obowiązku skarżącej nie zaistniała; powoływanie się przy tym na umorzenie wierzytelności, której była dłużnikiem, jest nieskuteczne z przyczyn wcześniej już przedstawionych. Tak więc wobec stwierdzenia, że żaden z zarzutów skargi kasacyjnej nie ma usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny skargę tę oddalił na podstawie art. 184 P.p.s.a.