II FSK 1826/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Rypina (sprawozdawca), Sędziowie NSA Antoni Hanusz, WSA del. Anna Znamiec, Protokolant Katarzyna Pawłowska, po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2009 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Ministra Pracy i Polityki Społecznej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 września 2007 r. sygn. akt III SA/Wa 726/07 w sprawie ze skargi O. S. M. w S. na decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 stycznia 2007 r. nr [...] w przedmiocie nadpłaty z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od Ministra Pracy i Polityki Społecznej na rzecz O. S. M. w S. kwotę 2.400 (dwa tysiące czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 12 września 2007 r. sygn. akt III SA/Wa 726/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 stycznia 2007 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych w przedmiocie określenia Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w S. wysokości nadpłaty z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd pierwszej instancji wskazał, że bezsporne jest, iż spółdzielnia w okresie od 4 października 2000 r. do września 2002 r. zatrudniała pracownika, który posiadał orzeczenie pozwalające go uznać za osobę niepełnosprawną w rozumieniu ustawy o rehabilitacji osób niepełnosprawnych, a który takiego orzeczenia nie przedstawił pracodawcy. W rezultacie skarżąca zawyżyła o kwotę 2.764,37 zł należności na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za miesiące od października 2000 r. do września 2002 r. albowiem nie uwzględniła w liczbie pracowników niepełnosprawnych pracownika, który miał status niepełnosprawnego. W ocenie Sądu pierwszej instancji błędna jest dokonana przez organy administracji interpretacja art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. Nr 123, poz. 776 ze zm.; powoływanej dalej jako "ustawa o rehabilitacji osób niepełnosprawnych"). Organy te przyjęły, iż wobec nieuregulowania daty rozpoczęcia wliczania osoby niepełnosprawnej do stanu zatrudnienia niepełnosprawnych w zakładzie w celu ustalenia powstania obowiązku i wysokości wpłat na Fundusz, zastosowanie w drodze analogii mieć będzie art. 15 ust. 4 ustawy o rehabilitacji, który stanowi, że uprzywilejowanie niepełnosprawnego w zakresie wymiaru czasu pracy obowiązuje od dnia następującego po przedstawieniu pracodawcy orzeczenia o niepełnosprawności. Jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny za nietrafnością takiej interpretacji przemawiają: po pierwsze - zarówno usytuowanie tego przepisu w rozdziale dotyczącym uprawnień osób niepełnosprawnych jak i jego treść dowodzą, że reguła w nim zawarta odnosi wyłącznie do ustalania wymiaru czasu pracy niepełnosprawnego. Niedopuszczalne jest ze względu na zakaz wykładni per non est takie ustalenie znaczenia przepisu, przy którym pewne jego zwroty traktowane są jako niemające znaczenia. Wykładnia uznająca początkową część ust. 4 wskazanego artykułu za zbędną przeczyłaby w ocenie Sądu założeniu racjonalności ustawodawcy leżącym u podstaw poprawnej wykładni przepisów prawa, po drugie - jeżeli norma ma znajdować zastosowanie we wszystkich okolicznościach, w przepisie prawnym nie określa okoliczności jej zastosowania. Natomiast okoliczności te jednoznacznie i wyczerpująco wskazuje się w przepisie prawnym przez rodzajowe ich określenie, jeżeli norma ma znajdować zastosowanie tylko w tych okolicznościach - takie okoliczności zostały w art. 15 ust. 4 wskazane; (por. § 148 ust. 1 i 2 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie "Zasad techniki prawodawczej" (Dz. U. Nr 100, poz. 908), po trzecie - unormowanie zawarte w ust. 4 art. 15. w kontekście art. 1 ustawy, który stwierdza, iż ustawa dotyczy osób, które uzyskały wymienione w nim orzeczenia stanowi wyjątek. Z wyjątkami wiąże się zasada exceptiones non sunt extendendae. Nakazuje ona przy interpretacji stosowanie reguł wykładni ścisłej, literalnej, opartej na dyrektywach językowych, bez sięgania do racji celowościowych czy utylitarnych te bowiem zawsze prowadzą do szerszego rozumienia znaczenia normy prawnej, po czwarte - wpłaty na Fundusz są należnościami o charakterze parapodatkowym, nakładają bowiem na pracodawców obowiązek ponoszenia nieodpłatnych, przymusowych oraz bezzwrotnych świadczeń pieniężnych na rzecz Funduszu. Zarówno w prawie podatkowym jak i szerzej w odniesieniu do obowiązków obywatelskich czy innych nieekwiwalentnych obowiązków podmiotów prawa stosowanie analogii, które prowadziłoby do rozszerzenia zakresu obowiązków jest niedopuszczalne. Nietrafna jest argumentacja organu, że wpłaty te są ekwiwalentne, ponieważ w niektórych okolicznościach pracodawcy otrzymują także świadczenia z Funduszu. Otrzymywanie świadczeń z Funduszu nie jest bowiem związane z wnoszeniem wpłat, lecz z zatrudnianiem niepełnosprawnych. Pracodawca, który nie zatrudnia niepełnosprawnych nigdy nie otrzyma żadnych świadczeń, chociaż w przypadku zatrudniania liczby pracowników określonej w art. 21 ust. 1 cyt. ustawy obowiązany będzie do dokonywania wpłat na Fundusz. Na powyższe orzeczenie skargę kasacyjną złożył przez swojego pełnomocnika, Minister Pracy i Polityki Społecznej zaskarżając je w całości. Skargę kasacyjną oparł na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 21 ust. 1 w związku z art. 1 ustawy o rehabilitacji osób niepełnosprawnych poprzez przyjęcie, że określenie "rzeczywiste zatrudnienie osób niepełnosprawnych" oznacza wszystkich zatrudnionych pracowników posiadających orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, a nie wyłącznie pracowników zatrudnionych jako osoby niepełnosprawne legitymujące się stosownym orzeczeniem oraz naruszenie art. 23 kodeksu cywilnego poprzez przyjęcie, że osoba niepełnosprawna legitymująca się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, podejmująca pracę ma obowiązek poinformowania pracodawcy o swojej niepełnosprawności i posiadaniu takiego orzeczenia niezależnie od konsekwencji jakie mogą wynikać z tego faktu, co stanowi naruszenie jej dóbr osobistych. Wskazując na powyższe pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie sprawy w trybie art. 188 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a). W ocenie autora skargi kasacyjnej do stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych można zaliczyć tylko te osoby, które zostały zatrudnione właśnie jako osoby niepełnosprawne, a nie jak bezpodstawnie przyjął Sąd pierwszej instancji, osoby, które legitymują się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Dalej wskazuje, że ulgi z tytułu wpłat na Fundusz mają na celu zrekompensowanie zwiększonych kosztów jakie pracodawca musi ponieść zatrudniając osobę niepełnosprawną. A zatem jeżeli pracodawca zatrudnia osobę, która nie wylegitymowała się orzeczeniem o niepełnosprawności to nie ponosi on zwiększonych kosztów związanych z zatrudnieniem osoby niepełnosprawnej (dodatkowy urlop, skrócony czas pracy, zwolnienia z pracy z zachowaniem prawa do wynagrodzenia itp.). Pełnomocnik Ministra uważa, że zaskarżone orzeczenie narusza dobra osobiste pracownika, o jakich mowa w art. 23 kodeksu cywilnego poprzez uznanie, że pracownik ma obowiązek wyjawić pracodawcy informacje o stanie zdrowia, nawet wtedy, gdy uzna, że taka informacja może wywołać niekorzystne dla niego skutki. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasadzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W rozdziale 5 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123, poz. 776 ze zm. powoływanej dalej jako "ustawa o rehabilitacji") ustawodawca uregulował szczególne obowiązki i uprawnienia pracodawców w związku z zatrudnieniem osób niepełnosprawnych. W myśl art. 21 ust. 1 cytowanej ustawy pracodawca zatrudniający co najmniej 25 pracowników w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy jest obowiązany dokonywać miesięcznych wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, w wysokości kwoty stanowiącej iloczyn 40,65% przeciętnego wynagrodzenia i liczby pracowników odpowiadającej różnicy między zatrudnieniem zapewniającym osiągnięcie wskaźnika zatrudnienia osób niepełnosprawnych w wysokości 6 % a rzeczywistym zatrudnieniem osób niepełnosprawnych. Wskaźnik zatrudnienia osób niepełnosprawnych oznacza przeciętny miesięczny udział procentowy osób niepełnosprawnych w zatrudnieniu ogółem, w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy (art. 2 pkt 6 cytowanej ustawy w brzmieniu obowiązującym w 2002 r.). Za osoby niepełnosprawne, zgodnie z art. 1 cytowanej ustawy, uważa się osoby, których stan fizyczny, psychiczny lub umysłowy trwale lub okresowo utrudnia, ogranicza bądź uniemożliwia wypełnianie ról społecznych, a w szczególności zdolności do wykonywania pracy zawodowej, jeżeli uzyska orzeczenie o zakwalifikowaniu przez organy orzekające do jednej z trzech grup niepełnosprawności. Pracodawca zatrudniający co najmniej 25 pracowników (w przeliczeniu na pełny wymiar czasu pracy), określając swoje zobowiązanie wobec PFRON, miał obowiązek: ustalenia w danym miesiącu rzeczywistego stanu zatrudnienia osób niepełnosprawnych w swoim zakładzie, obliczenia ile osób, przy jego stanie zatrudnienia stanowi 6% wskaźnika zatrudnienia, obliczenia 40,65 % przeciętnego wynagrodzenia. Dokonując wykładni gramatycznej art. 21 ust. 1 ustawy o rehabilitacji należy stwierdzić, że rzeczywisty stan zatrudnienia oznacza stan obiektywnie istniejący, stan zgodny z prawdą, z faktami. W rozpatrywanej sprawie nie budzi wątpliwości, że w okresie: październik 2000 r. – wrzesień 2002 r. Spółdzielnia rzeczywiście zatrudniała W. W., który rzeczywiście był w tym okresie zaliczony do grupy niepełnosprawnych umiarkowanego stopnia. Fakt, że niepełnosprawny pracownik dostarczył orzeczenie o swojej niepełnosprawności dopiero w dniu 28 października 2002 r. nie zmieniło zaistniałego, rzeczywistego stanu rzeczy. Oznacza to, że pracodawca określając swoje zobowiązanie wobec PEFRON, za wymieniony okres, nie dysponował pełną wiedzą o rzeczywistym stanie zatrudnienia osób niepełnosprawnych co spowodowało, że wadliwie obliczył wskaźniki i dokonał zawyżonych miesięcznych wpłat na Fundusz. W tym stanie rzeczy odwoływanie się w skardze kasacyjnej przez Ministra do przepisów art. 4 ust. 5 ustawy o rehabilitacji jest nieuzasadnione. Na marginesie należy wskazać, że powyższy przepis w brzmieniu obowiązującym do 2003 r. nie przewidywał konieczności posiadania przez pracodawcę opinii Państwowej Inspekcji Pracy przy zatrudnianiu osoby z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Również w kategoriach nieporozumienia należy uznać zarzut dotyczący naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 23 Kodeksu cywilnego, bowiem Sąd powyższego przepisu nie stosował ani też nie mógł stosować w niniejszym postępowaniu, a wobec tego nie mógł tego przepisu naruszyć. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono zgodnie z art. 204 pkt 2 cytowanej ustawy.