I FZ 460/08

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Jacek Niedzielski (del.) po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 30 września 2008 r. sygn. akt I SA/Sz 618/07 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w S. z dnia 29 czerwca 2007 r. Nr (...) w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zobowiązania podatkowe w podatku akcyzowym za czerwiec 2001 roku wraz z odsetkami i kosztami postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem odmówiono skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, iż rozpoznawany wniosek został dołączony do skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie oddalającego skargę i obejmował żądanie zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący uzasadniając wniosek stwierdził, że nie pracuje, nie pobiera zasiłku dla bezrobotnych ani nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Oświadczył też, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i zajmuje się wychowaniem czwórki małoletnich dzieci. Koszty utrzymania rodziny określił na 4.000 zł stwierdzając jednak, iż są one pokrywane przez żonę utrzymującą się z dochodów z działalności gospodarczej. Pomiędzy skarżącym i jego żoną obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Skarżący oświadczył również, że posiada mieszkanie o powierzchni 70 m. kw. (spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu) z udziałem 50%. Stwierdził, że poza prawem do mieszkania nie posiada innych wartościowych składników majątkowych (w tym oszczędności). Wojewódzki Sąd Administracyjny wezwał skarżącego do przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń uzupełniających dane dotyczące jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, tj.: oświadczenia i dokumentów dotyczących dochodów jego żony, potwierdzenia faktu bezrobocia skarżącego, korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej jak również obciążających skarżącego zobowiązań oraz kosztów bieżącego utrzymania rodziny. W odpowiedzi na wezwanie, skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, z którą pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej. Żona skarżącego w okresie ostatnich 7 miesięcy poniosła ("wygenerowała") stratę z działalności gospodarczej, na którą to okoliczność zobowiązał się dostarczyć stosowne zaświadczenie w późniejszym terminie (do 15 września br.). Skarżący oświadczył, iż posiada rachunek bankowy, jednakże od 2 lat nie korzysta z niego - nie gromadzi na nim środków pieniężnych. Ostatecznie Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarżący nie wykazał niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazano, iż skarżący nie zastosował się w pełnym zakresie do wezwania Sądu, ponieważ nie udokumentował wydatków koniecznego utrzymania rodziny i nie przedłożył wyciągu z konta bankowego, ani też kopii rocznego zeznania podatkowego złożonego za 2007 r. przez żonę. Skarżący nie wykazał również poniesienia straty z działalności gospodarczej żony. Sąd uznał w tej sytuacji, iż ocena rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego jest niemożliwa. W szczególności wskazał na brak miarodajnych dowodów potwierdzających wysokość dochodów żony skarżącego. W zażaleniu na to postanowienie skarżący zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") i wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu. W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że skarżący przedstawił na wezwanie sądu te spośród żądanych przez sąd dokumentów, które znajdowały się w jego dyspozycji. Zaniechanie przedstawienia dokumentów dotyczących dochodów z działalności gospodarczej żony skarżącego miało wynikać z tego, że dokumenty te znajdują się w posiadaniu żony. Zwrócono również uwagę, iż skarżący w piśmie z 7 września 2008 r. wniósł o przedłużenie terminu sądowego na przedstawienie stosownych dokumentów, który to wniosek został przez sąd przemilczany. W ocenie autora zażalenia Wojewódzki Sąd Administracyjny oparł zaskarżone postanowienie na niepełnym materiale dowodowym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie jest bezzasadne. Przesłanki prawa pomocy w zakresie, żądanym przez skarżącego wskazane są w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Przepis ten nakazuje przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym stronie, która wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dla przyznania prawa pomocy konieczne jest zatem niewątpliwe wykazanie, że poniesienie kosztów postępowania przekracza możliwości majątkowe strony. Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie uznał, że S. H. takiego stanu rzeczy nie wykazał, gdyż na podstawie złożonych przez niego dokumentów i oświadczeń nie można stwierdzić, czy i w jakiej wysokości może on ponieść koszty sądowe. Mylne jest przy tym stanowisko wyrażone w zażaleniu, iż sąd I instancji nie zgromadził wszystkich dowodów niezbędnych do wyjaśnienia sprawy. Należy bowiem jeszcze raz podkreślić, że ciężar wykazania istnienia przesłanek prawa pomocy spoczywa na stronie (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W razie jednak, gdyby treść oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, obligatoryjnie składanego wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (art. 252 § 1 p.p.s.a.) nie zawierała danych wystarczających do oceny, bądź też nasuwała by wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego strony i jej zdolności płatniczych, sąd zgodnie z art. 255 p.p.s.a. zobligowany jest do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego w celu ustalenia tych okoliczności poprzez wezwanie strony do złożenia konkretnie określonych dokumentów i oświadczeń i dopiero w oparciu o taki materiał dowodowy wydaje rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Zaniechanie zastosowania się przez stronę do wezwania sądu wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 p.p.s.a. ma ten skutek, że sąd nie może skorzystać z wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do stwierdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 3, Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia, nie naruszono powyższych zasad. Oświadczenia skarżącego, iż pozostaje na utrzymaniu żony obligowały sąd I instancji do poczynienia bliższych ustaleń dotyczących wysokości dochodów małżonki skarżącego, gdyż dokumenty znajdujące się w aktach sprawy nie pozwalały na poczynienie ustaleń w tej kwestii aktualnych na dzień tak złożenia jak i rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Stąd też wezwano skarżącego w trybie art. 255 p.p.s.a. do złożenia stosownych dokumentów z których wynikałoby, czy działalność gospodarcza prowadzona przez żonę skarżącego jest dochodowa i czy dochody te są wystarczające do sfinansowania udziału męża w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Wobec ostatecznego niezastosowania się do wezwania i nieudokumentowania podnoszonych we wniosku twierdzeń o niedochodowości działalności gospodarczej żony skarżącego, oświadczenie tej treści zasadnie uznano za niemiarodajne dla poczynienia kategorycznych ustaleń faktycznych. Oceny takiej nie uchyla zarzut skarżącego nieodniesienia się do jego wniosku o przedłużenie terminu do udokumentowania wartości dochodów uzyskiwanych przez żonę skarżącego z działalności gospodarczej. Lektura pisma procesowego z 7 września 2008 r. wskazuje bowiem, iż skarżący nie złożył formalnego wniosku o przedłużenie terminu sądowego, lecz jedynie domagał się umożliwienia mu złożenia żądanego przez sąd dokumentu do dnia 15 września 2008 r., co zostało przez Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnione jako że termin posiedzenia niejawnego, na którym rozpoznano wniosek, wyznaczono dopiero na 30 września 2008 r. natomiast skarżący nie złożył dokumentu potwierdzającego wysokość dochodów małżonki także w dodatkowym terminie narzuconym sobie w piśmie z 7 września 2008 r. Dokument taki nie został dołączony do akt sprawy także i po wydaniu postanowienia (po 30 września 2008 r.). Nie dołączono go również do zażalenia. W tej sytuacji brak jest podstaw do uwzględnienia twierdzenia skarżącego o braku dochodów z działalności gospodarczej jego żony. W tej kwestii należy wręcz wskazać na zasadnicze wątpliwości wynikające z oświadczeń skarżącego. Z jednej strony twierdzi on bowiem, że cała jego rodzina pozostaje na utrzymaniu żony, która - jak również należy wnosić z uzasadnienia wniosku - asygnuje na ten cel 4000 zł miesięcznie. Z drugiej strony natomiast utrzymuje, że jedynym źródłem z którego jego żona uzyskuje dochody jest przynosząca stratę działalność gospodarcza. Sprzeczność taka w sposób oczywisty podważa wiarygodność oświadczeń skarżącego. Oceny postępowania sądu I instancji żądającego udokumentowania sytuacji majątkowej żony skarżącego nie zmienia również eksponowany w pismach procesowych fakt obowiązywania w małżeństwie skarżącego rozdzielności majątkowej. Należy bowiem zwrócić uwagę, że takie ukształtowanie relacji majątkowych nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia materialnego, także w celu umożliwienia prowadzenia sporów sądowych. Obowiązek takiego wsparcia wynika z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na co zwracano już uwagę w orzecznictwie sądowym (zob. np. post. NSA z 6 października 2004 r. I GZ 71/04 ONSAiWSA 2005 z. 1 poz. 8). Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się również błędu w przyjęciu przez sąd I instancji, iż nie został przez skarżącego wykazany brak oszczędności. Skarżący nie przedstawił bowiem - i to również pomimo wezwania - wyciągu z rachunku bankowego. Wbrew ocenie wyrażonej w zażaleniu należało uznać, że sąd dochował należytych starań w celu zgromadzenia dowodów obrazujących sytuację majątkową skarżącego. Na uwzględnienie nie zasługuje argument, że ustalenie rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego umożliwiałoby dopiero zapoznanie się przez sąd z dokumentacją dotyczącą podziału majątku wspólnego małżonków. Należy bowiem zauważyć, że Sąd nie kwestionował oświadczenia skarżącego dotyczącego stanu posiadania nieruchomości i wartościowych ruchomości. Uznał jedynie, że poznanie zdolności płatniczych uniemożliwia niewykazanie braku oszczędności i wysokości dochodów żony skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się wprawdzie z autorem zażalenia, że prawo pomocy stanowi realizację prawa do sądu, niemniej podkreśla raz jeszcze, że przyznanie tego prawa warunkuje wykazanie jego przesłanek, czego jak wskazano, skarżący nie uczynił. Ostatecznie, zażalenie jako pozbawione uzasadnionych podstaw należało oddalić (art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.).