IV SA/Po 547/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie WSA Maciej Dybowski (spr.) As.sąd. Izabela Kucznerowicz Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 08 listopada 2007 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej oddala skargę /-/ I.Kucznerowicz /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ M.Dybowski sygn. IV SA/Po 547/07 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia [...] lutego 2007 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] lutego 2007 r.) działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Zastępca Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych, Alimentacyjnych i Dodatków Mieszkaniowych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie (dalej MOPR) na podstawie art. 15, art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U 86/05/732, zm. 164/05/1366– dalej uzal bądź ustawa o zaliczce alimentacyjnej) w zw. z art. 20, art. 30 ust. 2 pkt 1, ust. 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. 139/06/992 ze zm. – dalej uśr), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U 98/00/1071 ze zm. – dalej kpa) ustalił: 1) że kwota 1 500 zł pobrana przez Panią E. J. tytułem zaliczki alimentacyjnej na córkę K. L. w okresie od 1 września 2005 r. do 31 stycznia 2006 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym; 2) owa kwota podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami w terminie 7 dni od uprawomocnienia się decyzji poprzez wpłatę na konto Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie. W uzasadnieniu stwierdzono, że decyzją z dnia [...] października 2005 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] października 2005 r.) Prezydent Miasta przyznał E. J. zaliczkę alimentacyjną w wysokości po 300 zł miesięcznie na córkę K. L. w okresie od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. Owa decyzja została uchylona ostateczną decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] lutego 2006 r.). Dnia 31 stycznia 2006 r. Komornik Sądowy poinformował o śmierci dłużnika – R. L. Nadto dnia 9 lutego 2006 r. E. J. złożyła w MOPR oświadczenie o śmierci dłużnika, do którego załączyła akt zgonu. W związku z tym E. J. zaliczka alimentacyjna na córkę K. L. nie przysługiwała od dnia 1 września 2005 r. Zgodnie z art. 15 uzal osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę, zobowiązana jest do jej zwrotu. W myśl art. 30 ust. 1 pkt 2 uśr za nienależne świadczenie uważa się świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa od świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Kwota 1 500 zł, wypłacona tytułem zaliczki alimentacyjnej w okresie od 1 września 2005 r. do 31 stycznia 2006 r., stanowi świadczenie nienależne podlegające zwrotowi (k. 42 akt administracyjnych). Dnia 28 marca 2007 r. E. J. wniosła odwołanie od decyzji z dnia [...] lutego 2007 r. Podniosła, że nic nie wiedziała o śmierci dłużnika. Dowiedziała się o niej dopiero od Komornika na początku lutego 2006 r. i szybko poinformowała o tym MOPR. Poprosiła także o wstrzymanie wypłacania świadczenia, mając świadomość, że wobec śmierci dłużnika nie może pobierać zaliczki alimentacyjnej na córkę. Odwołująca podniosła, że nie ponosi winy w związku zaistniała sytuacją, gdyż wszystkie dokumenty wypełnił i wysłał do MOPR Komornik. Przez wiele lat nie miała kontaktu ani z dłużnikiem, ani z jego rodziną i do lutego 2006 r. żyła w nieświadomości Jego śmierci. Zdaniem Odwołującej decyzja jest dlań krzywdząca, bowiem nie uważa, by nienależenie pobrała świadczenie, gdyż nic nie wiedziała o śmierci dłużnika. Gdyby wcześniej została poinformowana o śmierci R. L., z pewnością zawiadomiłaby o tym MOPR (k. 46 - 44 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując art. 15, art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U 86/05/732, zm. 164/05/1366) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu SKO stwierdziło, że zgodnie z art. 2 pkt 7 uzal zaliczka alimentacyjna to kwota wypłacana przez organ właściwy wierzyciela osobie uprawnionej na poczet należnego świadczenia alimentacyjnego ustalonego na podstawie tytułu wykonawczego, jeśli egzekucja jest bezskuteczna. Zgodnie z art. 2 pkt 2 uzal dłużnik alimentacyjny oznacza osobę zobowiązaną do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, jeśli egzekucja jest bezskuteczna. W myśl art. 139 kro prawo do alimentów i obowiązek alimentacyjny wygasa z chwilą śmierci którejkolwiek ze stron, ponieważ ma charakter osobisty i nie jest dziedziczny. Organ stwierdził, że brak wiedzy Odwołującej o śmierci dłużnika nie ma istotnego znaczenia dla sprawy a świadczenia zostały nienależnie pobrane. Osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę, zobowiązana jest do jej zwrotu (art. 15 uzal). Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności ustania lub zawieszenia prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części. SKO poinformowało także Odwołującą o prawie do ubiegania się o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, na podstawie art. 30 ust. 9 uśr (k. 53-51 akt administracyjnych). Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu dnia 12 czerwca 2007 r. wniosła E. J. Powtórzyła zarzuty zawarte w odwołaniu podkreślając, że ani Ona, ani córka nie wiedziały o śmierci R. L. Nie zgodziła się ze stwierdzeniem SKO, że brak wiedzy Skarżącej o śmierci dłużnika nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Podniosła, że w Jej ocenie jest to okoliczność istotna, bowiem gdyby wiedziała o śmierci dłużnika, poinformowałaby o tym MOPR i nie pobierałaby świadczeń. Wyjaśniła, że czuje się skrzywdzona wydanymi decyzjami, bowiem została potraktowana jak "oszust, który wyłudził pieniądze" (k. 2v akt sądowych). Wniosła także o umorzenie pobranych zaliczek alimentacyjnych podając, że przebyła udar mózgu, jest na rencie i sama wychowuje dwójkę dzieci (k. 2 ). W odpowiedzi Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi (k. 4-5). Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił i zważył, co następuje: Skarga jest bezzasadna. Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa) sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa). Sąd podziela ustalenia faktyczne organów obu instancji zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] lutego 2007 r. Ustalenia te znajdują oparcie w należycie zebranym i ocenionym przez organy obu instancji materiale dowodowym. Wynika zeń, że R. L. zmarł [...] stycznia 2003 r., o czym organ I instancji dowiedział się dopiero 31 stycznia 2006 r. (k. 29, 32 akt administracyjnych). Prawo do zaliczki alimentacyjnej jest publicznym prawem podmiotowym, którego treścią jest tytuł do domagania się wypłaty przez właściwy organ zaliczki alimentacyjnej (W. Maciejko "Postępowanie wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczka alimentacyjna. Komentarz" CH Beck 2007 s. 128 nb 71). Zaliczka alimentacyjna jest świadczeniem wypłacanym przez właściwy organ osobie uprawnionej na poczet należnego świadczenia alimentacyjnego, ustalonego na podstawie tytułu wykonawczego, jeśli egzekucja jest bezskuteczna (art. 2 pkt 7 uzal). Osobą uprawnioną [do zaliczki alimentacyjnej] w rozumieniu powołanej ustawy jest- w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy- osoba uprawniona do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna jeżeli osoba uprawniona jest wychowywana przez osobę samotnie wychowującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych (art. 2 pkt 5 lit. a uzal). Zaliczka "przysługuje do wysokości świadczenia alimentacyjnego, nie więcej jednak niż [...]" – art. 8 ust. 1 in princ. uzal, a "dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości zaliczek wypłaconych osobie uprawnionej [...]" – art. 12 ust. 1 uzal. Wyrażenie "na poczet świadczenia alimentacyjnego" oznacza, że prawo do zaliczki alimentacyjnej nie jest uprawnieniem samoistnym; zaliczka ma charakter fakultatywny i pełni służebną, asekuracyjną rolę, w stosunku do prywatnoprawnego uprawnienia polegającego na żądaniu świadczenia alimentacyjnego od osoby zobowiązanej, na mocy przepisu (umowy) i orzeczenia sądu, do alimentacji względem uprawnionego (W. Maciejko- op. cit. s. 129 nb 73). Stanowi ona pieniężny odpowiednik niewyegzekowanego świadczenia alimentacyjnego. Ma charakter pomocy czasowej i charakteryzują ją właściwości kredytowe. Jej przyznanie nie zwalnia dłużnika z realizacji obowiązku alimentacyjnego (W. Maciejko- tamże, s. 42 nb 8). Na zasadach określonych w art. 2 pkt 5, art. 7, art. 8 i art. 9 uzal pomoc państwa w postaci zaliczki alimentacyjnej przysługuje w sytuacji nie wywiązywania się ze swego obowiązku przez dłużnika i wypłacana jest osobie uprawnionej zamiast (w miejsce) świadczenia alimentacyjnego. W związku tym warunkiem nabycia uprawnień do domagania się zaliczki jest istnienie obowiązku alimentacyjnego, z którego nie wywiązuje się dłużnik. Ojciec dziecka jest obowiązany do dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (art. 128, art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy- Dz.U. 9/64/59 ze zm. – dalej kro). Obowiązek alimentacyjny ma charakter osobisty i jest niedziedziczny (art. 139 kro), a w związku z tym z chwilą śmierci zobowiązanego wygasa. Dlatego też obowiązek alimentacyjny R. L. wobec K. L. wygasł w dniu jego śmierci, a więc [...] stycznia 2003 r. (k. 32 akt administracyjnych). W związku tym, zarówno w dniu złożenia wniosku u Komornika - 3 sierpnia 2005 r. (k. 3-18 akt administracyjnych), jak i w dniu wydania decyzji z dnia [...] października 2005 r. (k. 27 – 28 akt administracyjnych) nie było podstaw do przyznania K. L. zaliczki alimentacyjnej. Owe okoliczności nie były jednak znane organowi w chwili wydania decyzji z dnia [...] października 2005 r. Po ich ujawnieniu dnia 31 stycznia 2006 r. i po uzyskaniu dnia 9 lutego 2006 r. oświadczenia E. J., Prezydent Miasta w oparciu o art. 145 § 1 pkt 5 kpa, postanowieniem z dnia [...] r. prawidłowo wznowił postępowanie w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z dnia [...] października 2005 r. (k. 33, 35-36 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] lutego 2006 r.) Prezydent Miasta na podstawie art. 1 pkt 2, art. 2 pkt 2, pkt 5, pkt 7, art. 10 ust. 1, art. 10a, art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U 86/05/732, zm. 164/05/1366), art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. 139/06/992 ze zm.) uchylił z mocą od 1 września 2005 r. decyzję z dnia [...] października 2005 r. W decyzji Prezydent Miasta omyłkowo wskazał w art. 1 i 2 uzal "ust."[tępy], miast punkty; pominął też art. 151 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 18 ust. 2 in fine uzal mimo, że uchylił dotychczasową z dnia 13 października 2005 r. i wydał nową decyzję rozstrzygającą o istocie sprawy (rozstrzygając, że "brak jest podstaw do wypłaty zaliczki alimentacyjnej bowiem osoba zobowiązania do alimentacji nie żyje"), lecz nie wpływa to na ważność decyzji z dnia [...] lutego 2006 r. Decyzja z dnia [...] lutego 2006 r. nie została zaskarżona, stała się ostateczna i prawomocna z dniem 22 marca 2006 r. i organ jest nią związany (art. 110 kpa). Oznacza to, że z obrotu prawnego została wyeliminowana decyzja z dnia [...] października 2005 r., przyznająca córce Skarżącej zaliczkę alimentacyjną, a tym samym odpadła podstawa prawna uzasadniająca pobranie świadczeń. Decyzja z dnia [...] lutego 2006 r. nie została podjęta w granicach sprawy, której dotyczy skarga z dnia 12 czerwca 2007 r. (art. 135 ppsa; prezentata- k. 2 akt sądowych). Decyzja z dnia [...] lutego 2007 r., zobowiązująca Skarżącą do zwrotu nienależenie pobranych świadczeń, jest konsekwencją ostatecznej i prawomocnej decyzji z dnia [...] lutego 2006 r. Stosownie do art. 15 uzal osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę, obowiązana jest do jej zwrotu. W zakresie pojęcia "świadczenia nienależnego" ustawa o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej odsyła do ustawy o świadczeniach rodzinnych, jeśli nie są sprzeczne z ustawą o zaliczce alimentacyjnej, a także przepisów kpa (art. 18 ust 2 uzal). Nienależnie pobranym świadczeniem alimentacyjnym jest zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 uśr w zw. z art. 18 ust. 2 uzal świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (W. Maciejko- op. cit., s. 375 nb 4). W tych przypadkach powstanie obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń ma charakter następczy i wynika ze zmiany stanu faktycznego, który nastąpił już po wydaniu decyzji ustalającej prawa strony do świadczeń rodzinnych (J. Ostałowski "Ustawa oświadczeniach rodzinnych– świadczenia nienależnie pobrane", Samorząd Terytorialny 4/06/49 s. 52). Obowiązek zwrotu świadczenia w warunkach art. 30 ust. 2 pkt 2 uśr następuje tylko wówczas, gdy zainteresowany spotkał się z decyzją przyznającą prawo do świadczenia rodzinnego [zaliczki alimentacyjnej], a następnie skierowano do niego kolejną decyzję lub czynność materialną potwierdzającą odpowiednio ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczeń (A.Korcz, W. Maciejko "Świadczenia rodzinne. Komentarz" CH Beck 2007 r., s. 396 nb 8). Nienależnie pobraną zaliczką, którą osoba pobrała, jest również zaliczka alimentacyjna, która przyznana była uprzednio decyzją ostateczną, uchyloną w wyniku wznowienia postępowania w trybie art. 145 § 1 pkt 5 i art. 151 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 15 i art. 18 ust. 2 in fine ufal, a o braku podstaw przyznania zaliczki orzeczono w nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy. W niniejszej sprawie decyzją z dnia [...] października 2005 r. przyznano K. L. zaliczkę alimentacyjną, a następnie uchylono tę decyzję decyzją z dnia [...] lutego 2006 r. z mocą od 1 września 2005 r., orzekając o braku podstaw do wypłaty zaliczki. Prawo do pobierania świadczeń alimentacyjnych ustało w związku z tym z dniem 1 września 2005 r. Skoro Skarżąca pobrała zaliczkę, która Jej nie przysługiwała, zobowiązana jest ją zwrócić, zgodnie z art. 15 uzal. Brak podstaw do prawa do zaliczki alimentacyjnej już od dnia 1 września 2005 r. miał charakter obiektywny i nie był uzależniony od wiedzy E. J. o uprzedniej śmierci dłużnika alimentacyjnego Wbrew twierdzeniom Skarżącej, ani organ I, ani II instancji, nie zarzucił Jej oszustwa, czy też wyłudzenia zaliczki alimentacyjnej. Ustalono za to, że R. L. umarł w dniu [...] stycznia 2003 r. i wobec wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego, K. L. nie przysługiwało prawo do zaliczki alimentacyjnej. Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie (art. 3 § 1 ppsa). Czynią to m.in. poprzez orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 2 pkt 1 ppsa). Stosownie jednak do art. 52 § 1 ppsa skargę można wnieść po wyczerpaniu środków zaskarżenia, jeżeli służyły one skarżącemu w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie. Przez wyczerpanie środków zaskarżenia należy rozumieć sytuację, w której stronie nie przysługuje żaden środek zaskarżenia, taki jak zażalenie, odwołanie lub wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, przewidziane w ustawie (art. 52 § 2 ppsa). Oznacza to, że przed skierowaniem skargi do sądu administracyjnego w sprawie winny się wypowiedzieć właściwe organy administracji publicznej. Dlatego też, w niniejszej sprawie Sąd Administracyjny nie był uprawniony do umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Stosownie bowiem do art. 16 uzal, kompetencje w tym zakresie zostały przyznane organowi właściwemu wierzyciela, który- uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną wierzyciela- może umorzyć należności z tytułu nienależnie pobranej zaliczki. W związku z tym wniosek, z dokładnym przedstawieniem sytuacji rodzinnej i materialnej, Skarżąca winna skierować do Prezydenta Miasta, który rozstrzygnie w tym zakresie odrębną decyzją administracyjną (o czym prawidłowo pouczył E. J. organ odwoławczy). Od decyzji tej przysługiwać będzie E. J. odwołanie, a następnie skarga do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Poznaniu. W tej sytuacji należy uznać, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 151 ppsa, Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. /-/ I. Kucznerowicz /-/ D. Rzyminiak – Owczarczak /-/ M. Dybowski AT