II FZ 211/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia del. WSA Sławomir Presnarowicz po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 3 marca 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 978/07 odmawiające przyznania prawa pomocy w części poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 6 września 2007 r., nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym za 2001 r. postanawia przyznać prawo pomocy w części poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca wniosła w dniu 26 października 2007 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 6 września 2007 r., nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w K. z dnia 21 maja 2007 r., nr [...], w przedmiocie określenia zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym za 2001 r. Wraz ze skargą złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z obowiązku uiszczania kosztów sądowych. Uzasadniając tenże wniosek podniosła, że wskutek kontroli skarbowych trwających od roku 2003 została zmuszona do likwidacji prowadzonej działalności gospodarczej. Posiada nadto dwójkę dzieci, z których jedno z powodu ciężkiej choroby, cukrzycy, wymaga sporych nakładów finansowych. Nakłady te w chwili obecnej ponosi mąż, z którym skarżąca zawarła umowę o rozdzielności majątkowej. Skarżąca dodatkowo podniosła, że praktycznie od 2006 r. nie osiągnęła żadnego dochodu. W złożonym, na wezwanie referendarza sądowego, urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) skarżąca wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych. Z jej oświadczeń zawartych w tym formularzu wynika, że wnioskująca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dwiema córkami. Nie posiada zasobów pieniężnych, natomiast jest właścicielem domu o pow. 170 m² w zabudowie szeregowej, obciążonego kredytem hipotecznym oraz samochodu marki Peugeot, rok prod. 2003. Pojazd ten objęty jest zajęciem komorniczym. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 13 grudnia 2007 r. do uzupełnienia wniosku skarżąca w piśmie z dnia 26 grudnia 2007 r. wskazała, iż utrzymanie gospodarstwa domowego, w tym opłat, ciąży w całości na jej mężu Z. G. Odnośnie świadczenia alimentacyjnego skarżąca zaznaczyła, iż nie posiada żadnych dokumentów potwierdzających otrzymywanie tego świadczenia. Dodała, iż jest to wysokość, jaka jest konieczna do bieżącego utrzymania jej i dzieci. Spółka, w której skarżąca posiada 10% udziałów w 2007 r. nie składała deklaracji podatkowej, zaś sprawozdanie finansowe za ten rok będzie dopiero przygotowywane. Strona podniosła, że w chwili obecnej spółka nie prowadzi działalności gospodarczej i w związku z tym udziały oszacowała na kwotę 1.000,00 zł. Podkreśliła przy tym, że udziałów tych nie może zbyć. Miesięczny koszt kuracji córki chorej na cukrzycę określiła na kwotę 195,00 zł. Do pisma z dnia 26 grudnia 2007 r. skarżąca załączyła szereg dokumentów źródłowych. Wynika z nich, że miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego stanowią około 630,00 zł. Wnioskująca posiada samochód marki Peugeot Pullman 807 ST. W roku 2005 poniosła stratę z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 93.311,02 zł. Działalność ta została zaprzestana z dniem 1 grudnia 2005 r. Postanowieniem z dnia 9 stycznia 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 978/07, referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy. Uzasadniając takie rozstrzygnięcie wskazano, że instytucja przyznania prawa pomocy nie została stworzona dla tych z podmiotów, które deklarują posiadanie nieruchomości (domu), majątku ruchomego znacznej wartości jakim bez wątpienia jest samochód osobowy marki Peugeot Pullman 807 ST, jak również udziałów w spółce prawa handlowego, w której prezesem zarządu jest mąż skarżącej. Wskazano także na konsekwencje praktyczne wyłączenia w małżeństwie skarżącej ustawowej wspólności majątkowej. Skarżąca deklaruje bowiem, że jej mąż pokrywa wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jej i córek. Naturalną i logiczną konsekwencją takiego stanu rzeczy byłoby poniesienie niezbędnych kosztów sądowych ze środków pochodzących od Z. G. Takie działanie byłoby wyrazem obowiązku płynącego z treści art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym małżonkowie są obowiązani między innymi do wzajemnej pomocy, nie wyłączając z niej partycypacji w niezbędnych kosztach sądowych. W złożonym dnia 11 lutego 2008 r. sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżąca zaznaczyła, iż oceniając możliwość przyznania stronie prawa pomocy należy brać pod uwagę jej faktyczne, a nie hipotetyczne możliwości płatnicze. Nieruchomość, którą posiada, jest natomiast zajęta przez bank na poczet kredytu oraz przez Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w K. Nie ma więc jakiejkolwiek dalszej możliwości obciążenia tego majątku lub jego zbycia. Samochód zajęty jest na poczet prowadzonego postępowania przez prokuraturę i jego jakiekolwiek zbycie lub obciążenie jest niedopuszczalne. Z kolei sprzedaż lub próba zabezpieczenia pożyczki (kredytu) wartością 10 % udziałów w spółce nieprowadzącej działalności gospodarczej nie jest możliwa z punktu widzenia logiki i doświadczenia życiowego. Skarżąca wskazała, iż błędne jest powoływanie się na art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, bowiem wszczęcie sporu sądowego przez jednego z małżonków posiadających ustrój rozdzielności majątkowej nie jest zaspokajaniem zwykłych potrzeb rodziny, w szczególności zaś małżonek nie może zostać zmuszony do zapłaty za drugiego małżonka. Odnośnie świadczenia alimentacyjnego strona podniosła, że nie jest w stanie podać wysokości otrzymywanych z tego tytułu środków, gdyż nie ma możliwości zliczyć wszystkich zakupów artykułów spożywczych dokonanych przez męża, pieniędzy otrzymanych na takie zakupy oraz wręczonych córkom na ich wydatki. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, dalej WSA, postanowieniem z dnia 3 marca 2008 r. odmówił przyznania stronie prawa pomocy w postaci zwolnienia od poniesienia kosztów sądowych. W motywach tego rozstrzygnięcia podniesiono, że skarżąca nie wykazała istnienia okoliczności, warunkujących przyznanie jej tego wyjątkowego przywileju procesowego, jakim jest przyznanie prawa pomocy, będącego instytucją wyjątkową, stanowiącą wyłom od powszechnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości, obowiązującej również w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jest to forma dofinansowania jednostki, nie będącej w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania, z budżetu państwa. Zdaniem WSA, okoliczność, iż na składnikach majątku skarżącej ciążą różnego rodzaju ograniczenia (hipoteka czy zajęcie komornicze) nie powoduje automatycznie, że skarżąca nie jest w stanie uiścić należnego w sprawie wpisu od skargi. WSA podkreślał w swym rozstrzygnięciu, że błędne jest spostrzeżenie skarżącej zawarte w sprzeciwie, iż powołane w postanowieniu referendarza sądowego orzeczenie NSA dotyczące partycypacji małżonków w kosztach sądowych, bez względu na ustrój majątkowy, nie jest trafne. Przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., należy bowiem wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Powołano się tu na postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. sygn. akt GZ 71/04, publ. ONSA i WSA 2005/1/8, w którym Sąd ten wskazał ponadto, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zdaniem WSA ubiegający się o pomoc państwa winien w każdym wypadku poczynić najpierw oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Powyższe oznacza, iż w ramach planowania wydatków skarżąca, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego. Na powyższe rozstrzygnięcie WSA skarżąca wniosła w dniu 2 kwietnia 2008 r. zażalenie, wnosząc o jego uchylenie oraz zmianę poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu skarżąca podtrzymała zarzuty i argumentację zawarte w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego, w szczególności nie zgodziła się na taką interpretację przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która oznaczałaby w praktyce nieograniczony obowiązek wzajemnej pomocy, pomimo ustanowienia między małżonkami umownej małżeńskiej rozdzielności majątkowej, jak również rozszerzanie tego obowiązku na ponoszenie kosztów postępowań sądowych, dotyczących działalności gospodarczej skarżącej, podczas gdy, jej zdaniem, obowiązek ten może dotyczyć tylko sfery zwykłego utrzymania rodziny, nie zaś zawodowych interesów jednego z małżonków. Ponadto, skarżąca zdecydowanie nie zgadza się z argumentacją WSA, iż powinna ona była dokonać planowania wydatków, obejmujących również koszty sądowe, w momencie gdy nie miała ona w ostatnich latach żadnych dochodów z własnej działalności, a więc nie mogła ona zapewnić sobie jakichkolwiek środków na koszty postępowań sądowych. Zaś świadczenia typu alimentacyjnego, uzyskiwane od męża, nie mogły być przez nią przeznaczane na pokrycie kosztów sądowych, gdyż były przeznaczone na utrzymanie córek skarżącej i jej samej i nie mogła ona korzystać z nich niezgodnie z prawem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Zażalenie jest zasadne i ma usprawiedliwione podstawy. Stronie postępowania przysługuje uprawnienie do złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy, która to instytucja jest uregulowana w przepisach art. 243 i n. p.p.s.a. Zgodnie z powyższymi przepisami prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego) lub w zakresie częściowym (obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego). Z treści przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika, że prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane stronie, będącej osobą fizyczną, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie strona skarżąca wypełniając wymagany w omawianej materii formularz wniosku PPF wniesiony w dniu 11 grudnia 2007 r., wnioskowała o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca wykazała w sposób wystarczający, że powinno jej przysługiwać prawo pomocy w zakresie zgodnym z jej wnioskiem, a więc w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodzić się należy ze skarżącą co najmniej w stosunku do części argumentów, jakie podniosła ona w rozpatrywanym zażaleniu. W szczególności na uwagę zasługuje sytuacja majątkowa skarżącej w części dotyczącej posiadanych przez nią składników majątkowych – domu oraz samochodu. Otóż, na domu należącym do skarżącej, stanowiącym odrębną własność położoną na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste, ciążą, zgodnie z treścią dołączonego do akt sprawy odpisu zwykłego księgi wieczystej, prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości, według stanu z dnia 8 listopada 2007 r., hipoteki dla zabezpieczenia kredytu na rzecz banku: hipoteka umowna zwykła oraz hipoteka umowna kaucyjna, jak również hipoteka przymusowa kaucyjna na rzecz Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w K. Natomiast samochód należący do skarżącej jest objęty zajęciem komorniczym. Ponadto skarżąca została zmuszona do likwidacji działalności gospodarczej i nie osiąga ona od dłuższego czasu żadnych dochodów. Jak więc widać z powyższego oraz biorąc pod uwagę doświadczenie życiowe, nie można twierdzić, że skarżąca posiada majątek, dzięki któremu mogłaby pokryć koszty sądowe w niniejszej sprawie, jeśli składniki tego majątku są obciążone w sposób opisany wcześniej i ich zbycie jest właściwie niemożliwe lub też środki uzyskane z ewentualnego zbycia i tak nie byłyby postawione do dyspozycji skarżącej. Nad wyraz istotna dla niniejszego rozstrzygnięcia jest ponadto okoliczność, że jedna z córek skarżącej jest chora na cukrzycę typu I. Rodzi to dwojakiego rodzaju skutki. Oznacza to, po pierwsze, absolutną konieczność szczególnych nakładów na leczenie córki, a po drugie, niemożność podjęcia przez skarżącą jakiegokolwiek zajęcia zarobkowego w obliczu konieczności ciągłej opieki na chorą córką. Jak wynika z przedstawionej argumentacji uzasadnienia niniejszego orzeczenia, skarżąca znajduje się w trudnej sytuacji, zarówno majątkowej, jak i rodzinnej. Biorąc pod uwagę powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.