II FZ 345/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej Wydziale II zażalenia H. N. i K. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 maja 2008 r., sygn. I SA/Wr 1515/06 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi H. N. i K. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 23 marca 2006 r., nr (...) w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 1998 r. oraz wysokości zaliczek na ten podatek postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił skarżącym H. i K. N. przyznania prawa pomocy. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, iż skarżący wnieśli o przyznanie im prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie ich od wpisu od skargi kasacyjnej. Postanowieniem wydanym przez referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu w dniu 14 kwietnia 2008 r. odmówiono im przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie z uwagi na niespełnienie przesłanek uprawniających do niego. Ustalono, iż po pokryciu wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb rodziny skarżącym pozostaje kwota co najmniej 1 045, 34 zł. Kwota ta wynikała z porównania wysokości dochodów i wydatków, wskazanych w formularzu dotyczącym prawa pomocy. Między danymi podanymi we wniosku a oświadczeniem strony o wysokości pozostającej po opłaceniu wydatków kwoty istniała bowiem rozbieżność. Wśród wydatków miesięcznych, jakie strona wskazała, wymieniono też opłaty za usługi telekomunikacyjne w wysokości 385 zł. Oceniając sytuację finansową i rodzinną strony referendarz sądowy stwierdził zatem, iż wskazane przez stronę wydatki na utrzymanie 4-osobowej rodziny ( w kwocie 4 855, 06 zł ) nie zasługują na uznanie ich za koszty minimalne utrzymania w skali kraju. W sprzeciwie od tego postanowienia strona skarżąca podniosła , że przy ocenie możliwości opłacenia przez nią wpisu nie wzięto po uwagę, że H. N. poniosła w styczniu i lutym 2008 r. stratę z prowadzonej działalności gospodarczej, nie zgodziła się też z uznaniem ponoszonych przez nią wydatków na utrzymanie rodziny za wydatki powyżej minimum krajowego. Oceniając zasadność wniosku strony Sąd przypominał, iż prawo pomocy jest odstępstwem od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania ( art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm. powoływanej dalej jako p.p.s.a.). Wskazał także, że z art. 246 § 1 tej ustawy wynika, iż obowiązek wykazania istnienia przesłanek do udzielenia prawa pomocy spoczywa na osobie ubiegającej się o nie. H. N. istotnie w pierwszych miesiącach 2008 r. poniosła stratę z prowadzonej działalności gospodarczej. Winna jednak była przewidzieć i uwzględnić ryzyko związane z faktem uzyskiwania dochodów z tego źródła i w tych okresach, w których osiągała dochody, zapewnić sobie zabezpieczenie przyszłych wydatków, w tym ewentualnych kosztów sądowych. Zebrany przez małżonków majątek ruchomy i nieruchomy, w tym dom mieszkalny, mieszkanie i nieruchomość rolna pozwala na wysnucie wniosku, iż działalność ta jest zyskowna. Sąd zwrócił także uwagę, iż ocenę możliwości strony wygospodarowania środków na opłaty sądowe należy oceniać w porównaniu do minimalnych kosztów utrzymania rodziny w skali kraju, a nie kosztów, jakie ponosi dana rodzina. Zgodnie z art. 84 Konstytucji RP każdy jest obowiązany do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych, w tym także kosztów sądowych. Stąd też odmowa przyznania prawa pomocy osobom posiadającym majątek ruchomy o znacznej wartości i ponoszących wydatki na poziomie 4 855,06 zł miesięcznie nie ogranicza prawa skarżących do sądu. Sąd podkreślił ponadto, że wśród wydatków tych znajdują się takie, które nie mogą być uznane za niezbędne i konieczne ( jak opłata za niepubliczną szkołę syna- 400 zł miesięcznie, opłata abonamentowa za dostęp do telewizji cyfrowej- 119,50 zł). Sąd wskazał także, iż zaciąganie przez skarżących dodatkowych zobowiązań (ponoszenie opłat z tytułu leasingu maszyn budowlanych) służy zwiększeniu możliwości zarobkowych skarżących, zaś obciążenie mieszkania kredytem hipotecznym nie wyklucza jego wynajęcia i osiągania z tego tytułu dochodu .Te wszystkie okoliczności w ocenie Sądu wskazują na brak podstaw do przyznania skarżącym prawa pomocy. W zażaleniu na to postanowienie skarżący zarzucili naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez przyjęcie, iż są oni w stanie ponieść koszty sądowe ( wpis w wysokości 2 850 zł ) bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wnieśli o zmianę zaskarżonego orzeczenia i przyznanie im prawa pomocy w zakresie częściowym. W ich ocenie Sąd błędnie ocenił stan faktyczny sprawy. Prawo do sądu nie może być uzależnione od tego, czy ktoś rozważnie podchodzi do wyboru sądowej drogi dochodzenia swych praw. Nie można też przy ocenie sytuacji finansowej skarżących pominąć poniesienia straty w wysokości ok. 50 000 zł, która będzie musiała być pokryta z przychodów następnych miesięcy. Wskazanie na konieczność zabezpieczenia środków na postępowanie sądowe z wcześniej osiąganych dochodów jest zbyt rygorystyczne. Strona nie zgodziła się też z oceną ponoszonych przez nią wydatków na utrzymanie rodziny jako przekraczających konieczne. Kształcenie dzieci w placówkach niepublicznych jest bowiem w pewnych okolicznościach standardem, Ponadto nawet przy przyjęciu, że w dyspozycji skarżących ponad miesięczne wydatki związane z utrzymaniem pozostaje ok. 1000 zł ( choć ponoszenie straty przeczy pozostawaniu wolnych środków, winny one być przeznaczone na pokrycie długów), strona nie ma dostatecznych środków na koszty sądowe. Trudno też wyjaśnić ,w jaki sposób skarżący mogliby przeznaczyć obciążone hipotecznie nieruchomości na opłacenie kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, zaskarżone postanowienie, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada bowiem prawu. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest już pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy na podstawie art. 246 p.p.s.a. obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną ( por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 302281) . Oceniając zaś zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między tymi nimi( na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym uzależnione jest od wykazania przez nią, iż nie może ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest zatem brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych ( oszczędności) na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte w odniesieniu do słowa utrzymanie. Przymiotnik "konieczny" w języku polskim oznacza " taki, którego nie da się uniknąć, którego nie można obejść, nieodzowny, nieuchronny, potrzebny, przymusowy" ( znaczenie podane za Słownikiem współczesnego języka polskiego- Wyd. Wilga, Warszawa 1996). W pojęciu utrzymania koniecznego nie mieszczą się zatem wydatki, związane wprawdzie z utrzymaniem rodziny na pewnym standardzie ( wyższym od minimalnego), ale nieposiadajace cechy nieodzowności, nieuchronności. Zachowanie proporcji między prawem strony do sądu a interesem państwa powoduje bowiem konieczność poczynienia przez stronę oszczędności na koszty sądowe poprzez czasową rezygnację z niektórych wydatków, których poniesienie nie jest niezbędne ( pogląd taki wyraził m.in. Sąd Najwyższy interpretując pojęcie utrzymania koniecznego , użyte w Kodeksie postępowania cywilnego - postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 1980 r., sygn. akt CZ 99/80,opublikowane w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 8257). Trafnie zatem przyjął w tej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż miesięczne wydatki strony nie dotyczą tylko koniecznych dla jej i jej rodziny utrzymania. Ich czasowe ograniczenie, wraz z kwotą , jak pozostaje po pokryciu należności , pozwoliłoby zatem skarżącym opłacić wpis sądowy od skargi kasacyjnej. Podkreślić przy tym należy, wobec stwierdzenia zawartego w uzasadnieniu zażalenia, iż nie stanowi uzasadnienia dla uzyskania prawa pomocy preferowanie przez stronę pokrywania w pierwszej kolejności z wolnych środków finansowych jej innych ( nienależących do niezbędnych ) zobowiązań. Zauważyć też należy, iż strona nie powoływała się na ponoszenie straty z działalności gospodarczej w kolejnych miesiącach, co pozwala przypuszczać, iż działalność jej przynosiła w tym czasie dochód. Z tych względów odmowa przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym nie narusza prawa. Zgodzić się jedynie należy ze skarżącymi, iż brak jest podstaw do stwierdzenia istnienia obowiązku planowania przez stronę przyszłych , hipotetycznych kosztów sądowych i odkładanie środków na ten cel w czasie, gdy potrzeba poszukiwania ochrony w sądzie jeszcze nie zaistniała. Nie można też przy ocenie zaistnienia przesłanki do zwolnienia od kosztów oceniać ewentualnych możliwości zarobkowych wnioskodawcy ( Sąd sugerował wynajęcie mieszkania) , skoro ocenie podlegają aktualne jego możliwości finansowe ( por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2006 r., sygn. akt II OZ 1028/06, opubl. w ONSAiWSA z 2007 r., Nr 1,poz. 9). Kwestia ta nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, skoro porównanie wydatków i przychodów strony zostało przez Sąd I instancji dokonane prawidłowo, a wyciągnięte z tej analizy wnioski nie naruszają art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Z tych względów na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.