I OSK 560/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch (spr.) Sędziowie NSA: Jan Paweł Tarno Jolanta Sikorska Protokolant Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 16 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/Lu 760/07 w sprawie ze skargi Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie specjalistycznych usług opiekuńczych oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 16 stycznia 2008r. sygn. akt II SA/Lu 760/07 oddalił skargę Z. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie specjalistycznych usług opiekuńczych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd przedstawił następujące okoliczności faktyczne i ocenę prawną: Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie zaskarżoną decyzją, na podstawie art. 11 ust. 2, art. 39 ust.1 i 2, art. 41 pkt 1 ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz.593 ze zm.), po rozpoznaniu odwołania Z. W., utrzymało w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w N. z dnia [...] lipca 2007r. nr [...] o odmowie przyznania specjalistycznych usług opiekuńczych. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podał, że skarżący legitymuje się orzeczeniem kwalifikującym go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności "P", a zatem jest uprawniony do przyznania mu specjalistycznych usług opiekuńczych na podstawie art. 50 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Przyczyną negatywnego rozstrzygnięcia był jednak fakt uniemożliwienia przez wnioskodawcę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, co jest równoznaczne z odmową współpracy z organem pomocy społecznej, stanowiącą podstawę odmowy przyznania świadczenia w świetle art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej. Jak podkreślono, wielokrotnie bezskutecznie podejmowano próby dokonania aktualizacji wywiadu środowiskowego z udziałem wnioskodawcy. Kolegium ustaliło, że w dniu [...] czerwca 2007r. pracownicy socjalni udali się do miejsca zamieszkania Z. W. w celu przeprowadzenia takiego wywiadu, jednak wnioskodawcy nie zastano w domu; na okoliczność tę sporządzono notatkę urzędową. Kolejno, pismem z dnia [...] czerwca 2007r. Kierownik OPS w N. wezwał Z. W. do osobistego stawiennictwa w Ośrodku w ciągu 5 dni. Wezwania Z. W. nie odebrał w terminie, a korespondencja została zwrócona nadawcy w dniu [...] lipca 2007r. Następnie pismem z dnia [...] lipca 2007r. Kierownik Ośrodka przedłużył termin załatwienia sprawy do dnia [...] lipca 2007r. z uwagi na skomplikowany charakter sprawy. Do tego dnia nie wpłynęło potwierdzenie odbioru tego pisma. W tej sytuacji Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż Z. W. świadomie odmawiał współdziałania z organem, ponieważ nie skontaktował się z pracownikiem socjalnym w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, mimo że w czasie trwania postępowania w niniejszej sprawie wiele razy (w dniach [...],[...] i [...] czerwca 2007r. oraz [...] i [...] lipca 2007r.) przychodził do Urzędu Gminy N., w którym mieści się również Ośrodek Pomocy Społecznej, składał w nim kolejne wnioski, pisma i skargi na pracowników Ośrodka. W ocenie Kolegium, zachowanie skarżącego wskazuje na to, że jest on osobą poczytalną, świadomą tego, co robi, bowiem wszelkie pisma składa z zachowaniem ustawowych terminów i trybów, dlatego nie można przyjąć, że choroba uniemożliwia mu współdziałanie z organem pomocy społecznej, w tym przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W tej sytuacji prawidłowe było zastosowanie art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej i odmówienie skarżącemu przyznania świadczenia. Kolegium podkreśliło, że próba innego rozstrzygnięcia mogłaby wskazywać na akceptację niczym nie usprawiedliwionego precedensu, lekceważenia przez odwołującego obowiązujących przy rozstrzyganiu spraw z pomocy społecznej reguł prawa. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Z. W. wniósł o uchylenie decyzji i przyznanie świadczenia. W uzasadnieniu skargi, jak i w piśmie procesowym z dnia 10 stycznia 2008 r. podkreślił, że jest niepełnosprawny ("P") i powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie w jego sprawie oznaczonej sygn. akt I OSK 59/07 stwierdził, że nie można mu z tego względu zarzucić braku współdziałania z organem. Zarzucił również, że Kolegium we wcześniejszych sprawach nie wydało postanowienia o wyłączeniu od udziału w postępowaniu członków Kolegium tj. E. C. - S. i W. S. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutu niewyłączenia od rozpoznania sprawy wskazanych w skardze członków Kolegium wyjaśniono, że osoby te nie brały udziału w tym postępowaniu, a skarżący nie podniósł konkretnych zarzutów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uznał, że zaskarżona decyzja prawa nie narusza. Jak wskazał Sąd w uzasadnieniu wyroku, bezspornym jest, że skarżący spełnia kryteria przyznania specjalistycznych usług opiekuńczych na podstawie art. 50 ustawy o pomocy społecznej legitymuje się bowiem orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ("P"). Istota sporu sprowadza się natomiast do ustalenia, czy można było zarzucić mu brak współdziałania z organem i czy wyłącznie na tej podstawie, w oparciu o przepis art. 11 ust. 2 cyt. ustawy, organ był uprawniony odmówić przyznania świadczenia. Jak zaznaczył Sąd, z przepisów art. 2 i 3 ustawy o pomocy społecznej wynika, że celem pomocy społecznej jest wspieranie osób i rodzin w ich wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości, a także umożliwianie im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Z przepisów tych równocześnie wynika, że celem pomocy społecznej nie jest utrzymywanie osób i ich rodzin, które nie chcą podjąć trudu wyjścia z ciężkiej sytuacji materialnej, ale jedynie udzielenie im pomocy. Dlatego, zgodnie z art. 4 ustawy osoby, które wnoszą o przyznanie im świadczeń z pomocy społecznej na zaspokojenie własnych potrzeb, mają obowiązek współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji, pod rygorem odmowy przyznania świadczenia (art. 11 ust. 2). Współdziałanie to powinno w szczególności polegać na umożliwieniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i złożenie w nim stosownych wyjaśnień. Wywiad jest bowiem szczególnym rodzajem dowodu w postępowaniu administracyjnym, którego przeprowadzenie jest wymagane przed wydaniem decyzji o przyznaniu bądź odmowie przyznania świadczenia z pomocy społecznej (art. 106 ust. 4). Jak wynika z akt sprawy, Z. W. uniemożliwiał przeprowadzenie takiego wywiadu i unikał bezpośredniego kontaktu z pracownikami socjalnymi Ośrodka, nie odbierał wezwania i w konsekwencji nie stawił się w Ośrodku w celu przeprowadzenia wywiadu, mimo iż miał taką możliwość; przebywał bowiem w tym czasie w miejscu swojego zamieszkania i wielokrotnie przychodził do budynku, w którym mieści się Ośrodek Pomocy Społecznej, składając bezpośrednio w Urzędzie Gminy, a więc z pominięciem pracowników Ośrodka kolejne wnioski o przyznanie pomocy, a także skargi na pracę Ośrodka. Zdaniem Sądu I instancji, organy prawidłowo uznały, że zachowanie skarżącego jest świadome, a sam skarżący poczytalny i odpowiedzialny za swoje działania, skoro samodzielnie (a nawet jako pełnomocnik pozostałych członków rodziny) prowadzi szereg spraw administracyjnosądowych, wykazując się przy tym dobrą znajomością obowiązujących przepisów i logicznym myśleniem. Z powyższych względów w przedmiotowej sprawie nie było podstaw do zastosowania § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz.672), zgodnie z którym w przypadku, gdy o przyznanie świadczenia ubiega się osoba, do której mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 19 sierpnia 1994r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. Nr 111, poz.535 ze zm.) i nie można ze względu na stan jej zdrowia uzyskać podczas wywiadu wymaganych informacji lub dokumentów, o których mowa w § 7, pracownik socjalny odnotowuje ten fakt w kwestionariuszu wywiadu. W ocenie Sądu, stan zdrowia skarżącego nie był przyczyną uniemożliwienia przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W tej sytuacji organ pomocy społecznej miał usprawiedliwioną podstawę do przyjęcia braku współdziałania skarżącego i do odmowy na podstawie art. 11 ust. 2 przyznania świadczenia. Jednocześnie organowi nie można zarzucić naruszenia przepisów postępowania dowodowego (art. 7, art. 77, art. 80 kpa), bowiem organ podejmował czynności zmierzające do ustalenia aktualnej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy oraz zapewnił mu możliwość udziału w postępowaniu. Skoro jednak to skarżący uniemożliwił zbadanie i ocenę jego sytuacji życiowej, to organ słusznie okoliczność tę rozpatrywał w charakterze ujemnych następstw niezastosowania się do procedury przewidzianej przepisami prawa i w konsekwencji zasadnie odmówił skarżącemu przyznania świadczenia. Odnosząc się do zarzutu niewyłączenia od udziału we wcześniejszych sprawach członków Kolegium - E. C. - S. i W. S. Sąd zauważył, że w niniejszym postępowaniu osoby te nie brały udziału, a więc zarzut dotyczący ich udziału w innych sprawach nie może być uwzględniony w tym postępowaniu. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Z. W. reprezentowany przez adwokata z urzędu. Zaskarżonemu wyrokowi pełnomocnik skarżącego zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 106 § 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej zwana P.p.s.a.) w zw. z art. 233 § 1 kpc i w zw. z art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej i w zw. z § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz. 672) oraz w zw. z art. 7, art. 77 i art. 75 § 1 w zw. z art. 84 § 1 kpa - przez przekształcenie zasady swobodnej oceny dowodów w dowolność z powodu przyjęcia a priori, że skarżący mimo choroby psychicznej w postaci zaburzeń urojeniowych, obejmujących paranoję i mimo niepoczytalności (ustalonej w postępowaniu karnym i znanej z urzędu), był rzekomo "poczytalny" w postępowaniu administracyjnym, a brak współdziałania polegającego na uniemożliwieniu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie wynikał rzekomo z jego choroby psychicznej, tylko złego charakteru skarżącego, bo "dobrze zna obowiązujące przepisy i logicznie myśli". Wskazując na powyższe pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie do ponownego rozpoznania, a ponadto o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że bezspornym jest spełnienie przez skarżącego kryteriów do przyznania specjalistycznych usług opiekuńczych. Skarżący bowiem z powodu choroby psychicznej w postaci zaburzeń urojeniowych, obejmujących paranoję powinien mieć opiekunkę, która kontrolowałaby podawanie choremu leków, których nie przyjmuje i jego stan się pogarsza. Istota sporu sprowadza się natomiast do ustalenia, czy można było zarzucić mu brak współdziałania z organem i czy wyłącznie na tej podstawie organ był uprawniony odmówić przyznania świadczenia. W ocenie pełnomocnika skarżącego niezrozumiałe i całkowicie dowolne jest jednak ustalenie Sądu, że prawidłowo organy uznały zachowanie skarżącego za świadome, a samego skarżącego za poczytalnego. Do takiego przekonania doprowadziło Sąd ustalenie, że skarżący m.in. unika bezpośredniego kontaktu z pracownikami socjalnymi, logicznie myśli i dobrze zna obowiązujące przepisy. Tymczasem to właśnie m.in. na tym polega ta choroba, że wycofał się on z kontaktów społecznych, w ramach zaś obrony przed "prześladowaniami" urzędników formułuje liczne pisma. Charakterystyczna dla tego schorzenia jest zachowana sprawność intelektualna i duża aktywność, w sytuacji jednak, kiedy jego roszczenia nie zostają uznane osoba staje się agresywna. Pełnomocnik wskazał, że jeszcze przed terminem rozprawy skarżący w dniu 11 stycznia 2008 r. złożył pismo z kopią wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 października 2007 r. sygn. akt I OSK 59/07 z uzasadnienia którego wynika, że na bazie dokładnie takiego samego stanu faktycznego uchylono zaskarżony wyrok WSA w Lublinie. Ponadto pełnomocnikowi skarżącego wiadomym jest również, że w niektórych podobnych sprawach WSA w Lublinie uchylał zaskarżone decyzje organów administracji niższego i wyższego rzędu. Tymczasem w niniejszej sprawie organy administracyjne ustaliły samodzielnie, bez pomocy biegłego, że skarżący jest jednak poczytalny. Ocena dowodów w postępowaniu sądowym nie może być jednak dowolna, a w postępowaniu administracyjnym zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. Tam zaś, gdzie potrzeba wiadomości specjalnych, od których zależy wynik całej sprawy, należy bezwzględnie zasięgać opinii biegłego, w tym przypadku psychiatry, a nie opiniować samodzielnie. W tym przypadku Sąd I instancji winien mieć na uwadze dokładne wskazania w załączonym wyroku NSA z 16 października 2007 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że stosownie do treści art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu bierze pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania, której przesłanki określa art. 183 § 2 P.p.s.a. Z uwagi na to, że żadna z przesłanek nieważności w niniejszej sprawie nie zaistniała, kontrola instancyjna objęła badanie podstaw skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie oparta została na podstawie określonej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a., który stanowi, że skargę kasacyjną można oprzeć na zarzucie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć wpływ na wynik sprawy. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, zaskarżony wyrok narusza art. 106 § 5 P.p.s.a. w zw. z art.. 233 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej i w zw. z § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 77, poz. 672) oraz w zw. z art. 7, art. 77 i art. 75 § 1 k.p.a. w zw. z art. 84 § 1 k.p.a. przez niewłaściwą (dowolną) ocenę dowodów wskutek przyjęcia, że Z. W. jest zdolny do współdziałania z organem w postępowaniu o przyznanie mu wnioskowanego świadczenia z pomocy społecznej, a konkretnie w przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego. Zarzut powyższy nie mógł odnieść zamierzonego skutku, ponieważ został wadliwie postawiony. Przepis art. 106 § 5 P.p.s.a. wskazany jako norma procesowa, której uchybił Sąd i instancji, nie może stanowić podstawy skargi kasacyjnej bez uprzedniego zarzutu naruszenia art. 106 § 3 P.p.s.a. W § 5 zawarte zostało wyłącznie odesłanie do odpowiedniego stosowania Kodeksu postępowania cywilnego w przypadku przeprowadzania przez sąd administracyjny uzupełniającego postępowania dowodowego, w myśl art. 106 § 3 P.p.s.a. Wynika stąd, iż przepis art. 106 § 5 P.p.s.a. mógłby być naruszony tylko w sytuacji, gdyby w postępowaniu sądowym w niniejszej sprawie Sąd i instancji prowadził uzupełniające postępowanie dowodowe i zaniechał zastosowania odpowiednich przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Tylko bowiem w takim przypadku P.p.s.a. przewiduje w art. 106 § 5 odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i tylko wówczas mógłby znaleźć zastosowanie art. 233 § 1 k.p.c. dotyczący swobodnej oceny dowodów przeprowadzonych w postępowaniu sądowym (por. wyrok NSA z dnia 23.08.2005 r. sygn. akt FSK 1987/04, Lex nr 172974). Jednak w niniejszej sprawie Sąd I instancji uzupełniającego postępowania dowodowego nie prowadził; nie zachodziła zatem, zgodnie z art. 106 § 5 P.p.s.a., konieczność zastosowania przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Nie mogło zatem dojść do naruszenia art. 106 § 5 P.p.s.a. ani w związku z art. 233 k.p.c. ani też w związku z przepisami art. 7, art. 77, art. 75 § 1 i art. 84 § 1 k.p.a. Na marginesie jedynie należy zauważyć, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym Kodeks postępowania administracyjnego w ogóle nie ma zastosowania. Jeśli zaś chodzi o wskazane w skardze kasacyjnej przepisy art. 11 ust. 2, art. 106 ust. 4 i art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, a także § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 19 kwietnia 2005r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego, to wobec tego, że zostały one powołane wyłącznie jako pozostające w związku z naruszonym - w ocenie pełnomocnika - art. 106 § 5 P.p.s.a., nie mogły stanowić odrębnego wzorca kontroli instancyjnej. Z powyższych przyczyn należało uznać, iż podstawy skargi kasacyjnej są nieskuteczne. Wobec tego, że uzasadnienie skargi kasacyjnej koncentruje się wyłącznie wokół zagadnienia braku zdolności Z. W. do współdziałania z organem pomocy społecznej oraz niedopuszczalnego, zdaniem pełnomocnika, prowadzenia postępowania sądowego wobec Z. W. jak wobec osoby w pełni poczytalnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał za konieczne wyjaśnienie, że w postępowaniu administracyjnym, jak również w postępowaniu sądowoadministracyjnym, nie występuje prawna kategoria poczytalności będąca instytucją prawa karnego. W postępowaniu administracyjnym, a także w postępowaniu sądowoadministracyjnym bierze się pod uwagę zdolność prawną oraz zdolność do czynności prawnych osoby fizycznej, które to kategorie oceniane są według przepisów prawa cywilnego. Z dokumentów przedstawionych w postępowaniu w niniejszej sprawie nie wynika, aby Z. W. był pozbawiony zdolności do czynności prawnych (art. 12 k.c.), albo by zachodził w jego przypadku stan ograniczonej zdolności do czynności prawnych (art. 13 k.c.). Jak wynika z dokumentacji sprawy, skarżący nie wykazuje nieporadności i braku konsekwencji w dochodzeniu zgłaszanych przez siebie żądań z zakresu świadczeń z pomocy społecznej. Przeciwnie Z. W. precyzyjnie określa swoje żądania oraz dochodzi ich realizacji w przewidzianym prawem trybie. Natomiast nie powinno ujść uwadze strony skarżącej, że konsekwencją zwrócenia się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej jest obowiązek współdziałania wnioskodawcy z organem pomocy społecznej, o czym stanowi art. 4 ustawy o pomocy społecznej. Według zaś art. 11 ust. 2 tej ustawy brak współdziałania wnioskodawcy w rozwiązywaniu jego trudnej sytuacji życiowej może być podstawą odmowy przyznania świadczenia. Wywiad środowiskowy, do którego przeprowadzenia nie doszło na skutek braku współdziałania ze strony skarżącego, miał na celu ustalenie jego aktualnej sytuacji rodzinnej, bytowej i finansowej, a także skonkretyzowanie jego aktualnych potrzeb. Niereagowanie na kolejne wezwania do umożliwienia przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego należy ocenić jako negatywną przesłankę świadczenia w myśl art. 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej, skutkującą wydaniem decyzji o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia. Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie podzielił stanowiska zajętego w wyroku NSA dnia 16 października 2007 r. sygn. akt I OSK 59/07 ze skargi kasacyjnej Z. W., natomiast w pełni akceptuje stanowisko wyrażone w wyroku NSA z dnia 4 września 2008 r. sygn. akt I OSK 266/08 w sprawie o podobnym stanie faktycznym. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 P.p.s.a. Stosownie do § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) pełnomocnik powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.