II FZ 178/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA (del) - Jadwiga Danuta Mróz po rozpoznaniu w dniu 17 czerwca 2008 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 marca 2008 r., sygn. akt III SA/Wa 1899/07 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi G. W. na decyzję Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej z dnia 27 sierpnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu osiągnięcia w 1998 r. przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 marca 2008 r., sygn. akt III SA/Wa 1899/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, powołując się na art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 oraz art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - odmówił skarżącemu G. W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym tj. zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej z dnia 27 sierpnia 2007 r. w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania w zryczałtowanym podatku dochodowym od osób fizycznych z tytułu osiągnięcia w 1998 r. przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach. W uzasadnieniu postanowienia podano, że w odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 15.387 zł, skarżący złożył na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych, argumentując, że w związku z długotrwałym aresztowaniem i wywołaniem tzw. "afery medialnej", w sposób trwały utracił zdolność zarobkowania w swoim dotychczasowym zawodzie. Wyjaśnił, że poza nieruchomością rolną (zajętą w postępowaniu egzekucyjnym), nie posiada żadnego majątku. Gospodarstwo prowadzi z dwiema córkami i synem. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego skarżący przesłał pismo, w którym wyjaśnił, że w ciągu ostatnich dwóch lat nie zbył ani nie objął żadnych udziałów w S. K. J. sp. z o.o. oraz S. K. P. sp. z o.o. Wskazał, że nieruchomość położona w gminie L. jest obciążona hipoteką. Ponadto wyjaśnił, że w toku postępowania skarbowego zabezpieczono ww. nieruchomość rolną oraz udziały w spółkach. Dochód z wynagrodzenia za pracę, (z którego 60% zostało zajęte w postępowaniu egzekucyjnym) określił na kwotę 930 zł brutto miesięcznie. Wyegzekwowano także z rachunków bankowych kwotę ponad 1.000.000,- zł., zaś w toku postępowania karnego zabezpieczono równowartość ok. 700.000,- zł. Po rozpatrzeniu wniosku, Referendarz Sądowy WSA - postanowieniem z dnia 4 lutego 2008 r. odmówił stronie przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od ww. postanowienia pełnomocnik skarżącego wniósł o ponowne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazał, że złożone przez skarżącego oświadczenie majątkowe nie zostało zakwestionowane, ani też Sąd nie żądał dodatkowych wyjaśnień, co oznacza, że uznano je za wyczerpujące i odpowiadające stanowi rzeczywistemu. Błędnie ustalono, że nieruchomość rolna Skarżącego nie została zajęta, podobnie jak środki pieniężne i udziały w spółkach. Za krzywdzącą uznał sugestię o możliwości zgromadzenia środków na uiszczenie wpisów, opartą na uiszczeniu wpisów w innych sprawach zawisłych przed Sądem. Po ponownym rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że skarżący nie wykazał w sposób należyty, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Argumentował, że skarżący ubiegał się już kilkakrotnie o zwolnienie od kosztów sądowych w innych sprawach, w których odmówiono przyznania prawa pomocy i od których zażalenia zostały oddalone przez Naczelny Sąd Administracyjny. W świetle powyższego uznano, że sytuacja materialna skarżącego poddana została już wnikliwej analizie WSA w Warszawie i ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wskazał, że nieprzekonywujące jest oświadczenie skarżącego o braku rachunków bankowych w kraju. Przeczy bowiem temu fakt, że w sprawie o sygn. akt III SA/Wa 1898/07 wpłaty wpisu dokonano z rachunku należącego do skarżącego. Ponadto w sprzeciwie skarżący oświadczył, że rachunki bankowe zostały zajęte przez organy egzekucyjne, co oznacza, że skarżący posiada rachunki bankowe z których nie przedstawił wyciągów. Poza tym oświadczenie " nie posiadam rachunków bankowych w kraju" sugeruje, że posiada rachunki poza granicami kraju. Oceniając kondycję finansową skarżącego wyjaśniono, że w latach ubiegłych dysponował on znacznymi kwotami, o czym świadczą znajdujące się w aktach sprawy historie rachunków pieniężnych i inwestycyjnych. Nie wykazano także, że w toku prowadzonych wobec skarżącego postępowań zabezpieczono całość zgromadzonego wcześniej majątku. Ustosunkowując się do zarzutu skarżącego, że nie zażądano od strony dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, wskazano, że to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy. Do sądu natomiast należy ocena złożonego oświadczenia i ewentualna weryfikacja rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy z w oparciu o art. 255 P.p.s.a., który daje sądowi możliwość wezwania strony do złożenia dodatkowych informacji lub dokumentów w sytuacji, gdy złożone oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W zażaleniu skarżący - zastępowany przez pełnomocnika - zarzucił zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 245 i art. 246 § 1 P.p.s.a. polegające na uznaniu, że może on ponieść koszty postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wpis, a także nie udowodnił, że cały jego majątek objęty jest zabezpieczeniem. Wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu podkreślono, że nową okolicznością w sprawie jest, iż małżeństwo G. i A. W. zostało rozwiązane przez rozwód. Skarżący nie ma zatem możliwości prawnej uzyskania od byłej małżonki pomocy finansowej. Majątek skarżącego objęty jest zajęciami zabezpieczającymi, nie nadaje się do obrotu ani obciążenia i na obecnym etapie strona nie może z niego skorzystać. W sprawie nie zostało "ustalone", że skarżący lekkomyślnie wydatkował środki finansowe lub prowadził działalność nie planując wydatków na koszty sądowe. Ponadto WSA nie wziął pod uwagę, ze zarówno nieruchomości, jak i udziały w spółkach, objęte są zajęciami i nie mogą być zbywane ani obciążane. Jednocześnie posiadanie obciążonej nieruchomości rolnej nie powinno rodzić negatywnych konsekwencji procesowych dla strony, ani stanowić przeszkody w uzyskaniu prawa pomocy. Odwołanie się od niekorzystnych decyzji organów podatkowych jest prawem strony, a niemożność poniesienia kosztów sądowych nie powinna przesądzać o niedostępności instancji sądowych kontrolujących rozstrzygnięcia organów administracyjnych. Jednocześnie podniesiono, że Sąd I instancji nie zauważa, iż bez opłacenia wpisu, skarżący będzie pozbawiony dochodzenia swoich praw przed sądem. Nie uiszczenie wpisu równałoby się z pozbawieniem skarżącego dostępu do sądu i możliwości weryfikacji zaskarżonej decyzji organów kontroli skarbowej. Wadliwe jest zatem wywodzenie negatywnych konsekwencji dla skarżącego wynikające z faktu, że broniąc swojego konstytucyjnego prawa do sądu, z uszczerbkiem dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, faktycznie "zdołał zgromadzić" wymaganą przez Sąd kwotę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne. Stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego, o którym mowa w powołanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej skarżącego w taki sposób, że nie jest on w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Przy czym to do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena czy takie okoliczności zachodzą. Podkreślić należy także, iż w swojej ocenie Sąd związany jest granicami wytyczonymi przez art. 199 P.p.s.a., tj. zasadą ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (FZ 478/04, niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe stanowią rodzaj daniny publicznej a zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego obciążenia daninami publicznymi, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach naprawdę wyjątkowych. Rozpoznając zażalenie Naczelny Sąd Administracyjny dostrzegł, że WSA w Warszawie, pomimo poddania sytuacji skarżącego obszernej analizie, rozpoznając wniosek strony o przyznanie prawa pomocy, poprzestał jedynie na oświadczeniu złożonym przez stronę skarżącą na druku PPF. Sąd I instancji nie zakwestionował informacji w nim zawartych i oparł się na nich przy orzekaniu. Argumentacja traktująca o możliwościach płatniczych skarżącego nie znajduje uzasadnienia w stanie faktycznym. Nie może uzasadniać odmowy przyznania prawa pomocy konstatacja, że w innych sprawach WSA w Warszawie odmówił prawa pomocy, a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenia w tych sprawach. Nie oznacza to wszakże, że sytuacja majątkowa skarżącego jest nierealna i nie istnieje w momencie składania wniosku w tej sprawie. Nie uzasadnia też odmowy wywód Sądu I instancji dotyczący źródła pochodzenia środków finansowych na wpisy w innych sprawach, a tym bardziej żądanie wyjaśnień w jaki sposób z dochodu 400 zł zamierza spłacić pożyczkę od ojca w kwocie 40.832 zł, gdyż przepisy dotyczące prawa pomocy nie uzależniają przyznania prawa pomocy od przesłanek istotnych dla wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych wnioskodawcy. Kwestią niewyjaśnioną pozostaje również, czy posiadana przez skarżącego nieruchomość rolna, a także udziały w spółkach i kwota 1.700.000 zostały zajęte, ponieważ skarżący nie przedłożył dokumentów, które by o tym świadczyły. Natomiast w sprzeciwie wskazywał, że nieruchomość udziały w spółkach i kwota 1.700.000 są obciążone. W konsekwencji nie dokonano prawidłowej oceny realnych możliwości płatniczych skarżącego w odniesieniu do obciążenia wynikającego z konieczności uiszczenia żądanej kwoty wpisu sądowego. Nie dokonano więc prawidłowej kwalifikacji stanu faktycznego do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W kontekście powyższych rozważań za zasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 255 P.p.s.a. Wobec zaistnienia powyższych wątpliwości WSA w Warszawie, rozpatrując ponownie wniosek strony o przyznanie prawa pomocy, powinien wezwać stronę do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych celem wyjaśnienia tychże nieścisłości. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, dla rozstrzygnięcia w sprawie niezbędne jest ustalenie, czy cały majątek skarżącego został zabezpieczony i czy wskazana przez stronę nieruchomość rolna, udziały w dwóch spółkach i kwota 1.700.000 zł są zajęte w postępowaniu egzekucyjnym. Wątpliwości budzą również twierdzenia skarżącego zawarte we wniosku PPF w przedmiocie nie posiadania majątku ruchomego, a także wyjaśnienia odnośnie warunków mieszkaniowych. Należy również wyjaśnić w sposób jednoznaczny okoliczności związane z ewentualnym posiadaniem rachunków bankowych w kraju i za granicą, gdyż dotychczasowe wyjaśnienia pozostawiają w tym względzie istotne wątpliwości. Rozstrzygając sprawę Sąd I instancji powinien mieć na względzie fakt, że rozpoznawana sprawa nie jest jedyną, w której skarżący winien uiścić koszty sądowe, zaś ww. okoliczność została tymczasem całkowicie pominięta przez Sąd I instancji. Podsumowując stwierdzić należy, że prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), tzn. ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim to, czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą. Zdaniem Sądu kasacyjnego wobec naruszenia przez Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie normy z art. 246 § 1 pkt. 2, na podstawie art. 185 w zw. a art. 197 § 2 P.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.