II GSK 628/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec (spr.) Sędziowie NSA Cezary Pryca Jerzy Sulimierski Protokolant Marcin Chojnacki po rozpoznaniu w dniu 17 września 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej ze skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 14 lutego 2008 r. sygn. akt VI SA/Wa 2152/07 w sprawie ze skargi M.Z. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2007 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz M.Z. 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 14 lutego 2008 r., sygn. akt VI SA/Wa 2152/07 - po rozpoznaniu skargi M. Z. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2007 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką - uchylił zaskarżoną decyzję oraz stwierdził, że nie podlega ona wykonaniu. Sąd orzekał w następującym stanie sprawy. Uchwałą nr [...] z dnia [...] lipca 2007 r. Komisja Egzaminacyjna Nr [...] ds. Aplikacji Adwokackich przy Ministrze Sprawiedliwości w obszarze właściwości Okręgowej Rady Adwokackiej w W. po sprawdzeniu testu stwierdziła, iż M. Z., podczas egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, przeprowadzonego w dniu [...] czerwca 2007 r., uzyskał łącznie 189 punktów i tym samym otrzymał negatywny wynik testu egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką. Na powyższą uchwałę M. Z. złożył odwołanie, w którym wskazał, że nie zostały uwzględnione na jego korzyść odpowiedzi, które powinny być uznane za prawidłowe i właściwe. Jego zarzuty dotyczyły w szczególności odpowiedzi na pytania o numerach: 85, 110, 149, 158, 168 i 178. Odnośnie pytania nr 149 M.Z. wskazał, że zgodnie z kluczem prawidłową odpowiedzią na to pytanie jest odpowiedź "C", oparta na treści przepisu art. 379 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Przepis ten znajduje się w Tytule III, Dziale II Kodeksu spółek handlowych, a więc w tej części, która zawiera przepisy dotyczące spółki akcyjnej. M. Z. zaznaczył odpowiedź "B", natomiast odpowiedź "C" jest odpowiedzią nieprawidłową, ponieważ błędne jest przywoływanie przepisu art. 379 § 1 Kodeksu spółek handlowych, dotyczącego spółki akcyjnej jako podstawy rozstrzygnięcia pytania dotyczącego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, która nie ma organu walnego zgromadzenia wspólników. W wyniku rozpoznania odwołania Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] października 2007 r., nr [...] utrzymał w mocy skarżoną uchwałę. Organ wskazał, że test egzaminacyjny, w oparciu o który przeprowadzony był egzamin, odpowiadał kryteriom, o których mowa w art. 75 i ust. 1 oraz 75 a ust. 3 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) i żadne z kwestionowanych pytań nie wykraczało poza wskazany w powyższych przepisach zakres. Pytania były sformułowane w sposób jednoznaczny i na każde z nich według klucza prawidłową była tylko jedna odpowiedź. Minister Sprawiedliwości wskazał, że pytanie nr 149 brzmiało: w umowie między spółką z ograniczoną odpowiedzialnością a członkiem zarządu, spółkę reprezentuje: A) członek rady nadzorczej, B) pełnomocnik ustanowiony przez radę nadzorczą, C) rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą walnego zgromadzenia wspólników. Kandydat udzielił odpowiedzi "B", podczas gdy prawidłową - według klucza - była odpowiedź "C". Odnosząc się do zarzutu, iż powołany jako podstawa prawna przepis nie odnosi się do pytania dotyczącego spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, organ zważył, iż istotnie jako podstawę prawną odpowiedzi "C" wskazano art. 379 § 1 Kodeksu spółek handlowych, podczas gdy podstawa tej odpowiedzi wynika de facto z art. 210 ww. ustawy. Najprawdopodobniej na skutek błędu w kluczu odpowiedzi wskazano art. 379 § 1 Kodeksu spółek handlowych, jednakże nie ma to żadnego znaczenia dla sytuacji strony, skoro samo pytanie nr 149 zostało prawidłowo skonstruowane i prawidłową odpowiedzią na nie jest odpowiedź "C". Ponadto Minister Sprawiedliwości stwierdził, że wskazanie podstawy prawnej w tzw. kluczu odpowiedzi nie jest wymogiem poprawności testu, a jedynie stanowi ułatwienie, m.in. dla zdających w sytuacji, gdy pragną skontrolować prawidłowość udzielonych przez siebie odpowiedzi. Jako bezsporne wskazano, że spółkę może reprezentować tylko rada nadzorcza lub pełnomocnik powołany uchwałą zgromadzenia wspólników. Natomiast w odpowiedzi "C" niefortunnie użyto sformułowania "walnego", co nie zmienia sensu tej odpowiedzi. Zaznaczenie przez kandydata odpowiedzi "B", w świetle uregulowań Kodeksu spółek handlowych jest niedopuszczalne. Konkludując organ stwierdził, że M. Z. nie uzyskał wymaganych ustawowo 190 punktów, a każdy wynik poniżej progu ustawowego jest wynikiem negatywnym, niezależnie od liczby brakujących punktów, zgodnie z art. 75 i ust. 3 Prawa o adwokaturze. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. dokonując oceny zasadności wniesionej przez M. Z. skargi od decyzji Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2007 r. doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Przy wydaniu zaskarżonej decyzji, zdaniem Sądu, doszło bowiem do naruszenia wskazanych przez skarżącego przepisów prawa materialnego. Powołując art. 75 oraz art. 75i ustawy Prawo o adwokaturze Sąd uznał za trafny zarzut skarżącego, że pytania nr 149 sformułowano wadliwie w stosunku do propozycji odpowiedzi. Zdaniem WSA odnośnie ww. pytania żadna z propozycji odpowiedzi nie jest prawidłowa, co jest sprzeczne z art. 75i ust. 1 powołanej ustawy. Pytanie dotyczyło bowiem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w której nie istnieje instytucja "walnego zgromadzenia wspólników", wskazana w odpowiedzi "C" - jako odpowiedź prawidłowa; walne zgromadzenia wspólników to termin określający organ spółki akcyjnej, a nie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Wywodzono, że skoro pytanie dotyczyło spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a nie spółki akcyjnej to pytanie to wykluczało odpowiedz "C" jako odpowiedź prawidłową, zmieniało jej sens. Sąd zgodził się ze skarżącym, że w pytaniu 149 wystąpił błąd przy konstrukcji pytania jak i odpowiedzi na nie, który wprowadzał w błąd uczestnika konkursu. Pytanie nie było niewątpliwe w stosunku do odpowiedzi. Wprawdzie klucz odpowiedzi nie ma znaczenia dla sytuacji skarżącego. Potwierdza jednak pośrednio, że autor pytania nie był zdecydowany, czy w pytaniu chodzi o spółkę akcyjną czy też spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Według WSA, wbrew twierdzeniom Ministra Sprawiedliwości, dodanie słowa "walne" zmienia istotnie sens odpowiedzi. Podkreślono, że "walne zgromadzenie wspólników" i "zgromadzenie wspólników" to dwa różne organy w dwóch różnych podmiotach gospodarczych. Skutków negatywnych takiego sformułowania pytania nie może ponosić uczestnik konkursu. Tak postawione pytanie nie mogło zweryfikować wiedzy kandydata. Odnośnie pozostałych pytań konkursowych zakwestionowanych przez skarżącego WSA uznał, że zostały sformułowane jednoznacznie, a wśród propozycji odpowiedzi była wyłącznie jedna poprawna odpowiedź. Absolwent wydziału prawa, a więc osoba przygotowana teoretycznie, winna rozumieć ich sens i istotę. Pytania były niewątpliwe, a odpowiedź na nie była zawarta w kluczu odpowiedzi. Minister Sprawiedliwości wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W., domagając się jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi oraz zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego według norm. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenia przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenia przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze poprzez wadliwe przyjęcie, że pytanie nr 149 z testu na aplikację adwokacką zostało sformułowane w sposób niejednoznaczny, gdyż nie zawierało żadnej poprawnej odpowiedzi; - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – dalej: p.p.s.a. - poprzez wadliwe przyjęcie, że sformułowanie pytania nr 149 z testu na aplikację adwokacką stanowi naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Minister Sprawiedliwości twierdził, że art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze reguluje sposób przeprowadzenia egzaminu konkursowego na aplikację adwokacką, polegający na rozwiązaniu testu, składającego się z 250 pytań, zawierających w sobie tylko jedną prawidłową odpowiedź. Przepis ten określa jednocześnie sposób formułowania pytań i odpowiedzi, tak, aby tylko jedna z trzech zaproponowanych odpowiedzi była prawidłowa w oparciu o treść danego pytania testowego. Organ podkreślił, iż prawidłowość odpowiedzi odnosi się tylko i wyłącznie do treści zawartej w pytaniu, co znaczy, że kandydat ma obowiązek wskazać na odpowiedź, która jest prawidłowa i najpełniejsza w oparciu o treść pytania, bez czynienia żadnych dodatkowych założeń. Prawidłowa odpowiedź, to taka, która zawiera w sobie wszystkie istotne elementy, inaczej mówiąc odpowiedź najpełniejsza, najściślej odpowiadająca i korespondująca z treścią pytania. Nie jest więc odpowiedzią prawidłową, odpowiedź zawierająca tylko części istotnych elementów, w przypadku kiedy w pytaniu można wskazać odpowiedź zawierającą wszystkie istotne składniki. Zdaniem Ministra Sprawiedliwości, WSA w W. wadliwie przyjął, iż pytanie nr 149 jest źle sformułowane i niepowiązane z zaproponowanymi odpowiedziami. Według organu Sąd, podobnie jak wcześniej skarżący, dokonał analizy pytania opierając się w głównej mierze na wskazanej w kluczu odpowiedzi podstawie prawnej tj. art. 379 § 1 k.s.h., który odnosi się do spółki akcyjnej. Tymczasem, jak wywodzono, klucz odpowiedzi nie ma istotnego znaczenia w sprawie ustalania poprawności sformułowania pytań i odpowiedzi. Stwierdzono, iż treść pytania nr 149 dotyczyła spółki z o.o., zatem zarówno odpowiedź "A" jak i "B" są odpowiedziami oczywiście nieprawidłowymi. Jako jedyna możliwa odpowiedź pozostaje więc odpowiedź "C", która bez wątpienia jest odpowiedzią najbardziej odpowiadającą treści pytania. Minister Sprawiedliwości przyznał, że zawarcie w odpowiedzi "C" sformułowania "walne zgromadzenie wspólników", w miejsce "zgromadzenia wspólników", które występuje w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością jest nietrafne i błędne, jednakże z całą pewnością nie zmienia istotnie sensu i treści pytania, nie staje się ono przez to niejednoznaczne. Użyte sformułowanie nie powoduje stanu dezorientacji czy niepewności, nie zmienia przecież faktu, iż w pytaniu chodzi o spółkę z o. o., co zostało wyraźnie w nim zapisane, a w odpowiedzi "C" chodzi o zgromadzenie wspólników, tj. organ spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. Tym samym kandydat znający treść art. 210 § 1 k.s.h., mógł bez problemu prawidłowo odpowiedzieć na to pytanie, pomimo iż sformułowanie odpowiedzi "C" nie było w pełni spójne z treścią przywołanego przepisu. Mając do dyspozycji informację, iż pytanie dotyczy spółki z o. o. , a także będąc świadomym, iż odpowiedzi "A" i "B" są odpowiedziami oczywiście błędnymi, kandydat nie powinien mieć wątpliwości, iż jedyną prawidłową odpowiedzią na pytanie nr 149 jest odpowiedź "C". W ocenie Ministra Sprawiedliwości nie ma racji WSA wskazując, iż "walne zgromadzenie wspólników" jest organem spółki akcyjnej, gdyż w spółce tej występuje organ o nazwie "walne zgromadzenie". Tym samym błędne są wywody Sądu wskazujące na niejasność pytania nr 149, a co za tym idzie jego sprzeczność z art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. W związku z tym autor skargi kasacyjnej twierdził, że pytanie nr 149 z testu na aplikację adwokacką jest pytaniem prawidłowo skonstruowanym, niewątpliwym, zawierającym tylko jedną prawidłową odpowiedź, więc nie narusza treści art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. M. Z. w odpowiedzi na skargę kasacyjną domagał się jej odrzucenia lub oddalenia, utrzymania w mocy wyroku Sądu I instancji i zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zasada związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej - wynikająca z art. 183 § 1 p.p.s.a. oznacza, że zaskarżony wyrok Sądu pierwszej instancji kontrolowany może być tylko i wyłącznie pod kątem ustalenia czy jest on wadliwy w zakresie objętym podstawami rozpoznawanego środka odwoławczego - poza przypadkami nieważności postępowania, której w niniejszej sprawie nie dopatrzono się. Powoduje to konieczność prawidłowego wskazanie przez kasatora podstaw kasacyjnych przez jednoznaczne podanie, które przepisy zostały naruszone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny i na czym naruszenie to polegało. Tylko tak określone podstawy skargi kasacyjnej - wyznaczając kierunek i zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny - umożliwiają jej rozpoznanie. W rozpatrywanym przypadku skarga kasacyjna została oparta na zarzucie naruszenia "przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenia przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy". Autor skargi kasacyjnej wskazał, że naruszenie art. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. polega na wadliwym przyjęciu, że sformułowanie pytania nr 149 z testu na aplikację adwokacką stanowi naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się do powyższego zarzutu wskazać trzeba, że artykułowi 145 p.p.s.a. - jako przepisowi z zakresu procedury sądowoadministracyjnej - przypisać należy charakter przepisu prawa procesowego. Wskazuje on przesłanki, formę i treść, jaką przybiera orzeczenie sądu I instancji po merytorycznym rozpoznaniu skargi. W szczególności według objętego skargą kasacyjną art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) powołanej ustawy Sąd uwzględniając skargę (...) uchyla decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zatem o jego naruszeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny można mówić, gdy Sąd pierwszej instancji wadliwie stwierdzi, że doszło do naruszenia prawa materialnego jak i gdy Sąd ten błędnie uzna, iż naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Powyższe pozwala wyprowadzić wniosek, że naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. nie może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej. Tym samym zarzut naruszenia ww. przepisu wymaga jednoczesnego wskazania naruszenie jakich przepisów prawa materialnego Sąd błędnie stwierdził. Autor skargi kasacyjnej tymczasem - jak już podniesiono - ograniczył się do wskazania, że naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. nastąpiło przez wadliwe przyjęcie, że sformułowanie pytania 149 z testu na aplikacje stanowi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Tak sformułowana podstawa rozpoznawanej skargi kasacyjnej pozostaje jednak w ścisłym związku z kolejnym zarzutem, tj. z zarzutem naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze, polegającym także – w ocenie kasatora – na wadliwym przyjęciu, że pytanie nr 149 z testu na aplikację adwokacka zostało sformułowane w sposób niejednoznaczny, gdyż nie zawierało poprawnej odpowiedzi. W ocenie składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawiona podstawa skargi kasacyjnej nie może być uznana za usprawiedliwioną z kilku powodów. I tak: przede wszystkim, nie powinno budzić wątpliwości, że ustalenia związane z oceną ww. spornego pytania nr 149, zawartego w teście na aplikację adwokacką, należą do sfery ustaleń stanu faktycznego. Tymczasem zarzut uchybienia prawu materialnemu nie może wywołać oczekiwanego przez stronę skutku, gdy z jego uzasadnienia wynika, iż wadliwie ustalony został stan faktyczny sprawy a nie wskazano jednocześnie, jakie normy postępowania Sąd naruszył. Zauważyć dalej należy, że błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Prawidłowo sformułowany zarzut dokonania przez Sąd pierwszej instancji błędnej wykładni wymaga wskazania, na czym polegała niewłaściwa wykładnia i jaka powinno być właściwe rozumienie przepisu. Autor skargi kasacyjnej nie sprecyzował tymczasem, na czym polegało błędne odczytanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny znaczenia art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd ten nie wyartykułował dokonanej przez siebie wykładni ww. przepisu prawa materialnego, przytoczył jego brzmienie i oparł się na bezpośrednim jego rozumieniu. Z rozważań Sądu pierwszej instancji wnioskować należy jednak, że w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w świetle ww. przepisu konstrukcja pytania i odpowiedzi na nie nie może wprowadzać uczestnika konkursu w błąd, pytanie musi być w stosunku do odpowiedzi niewątpliwe. Taka wykładnia przepisu pozostaje zresztą - co należy podkreślić - w zgodzie z jego rozumieniem przedstawionym przez autora skargi kasacyjnej, w zakresie, w jakim wskazano, iż objęty zarzutami skargi kasacyjnej przepis określa sposób formułowania pytań i odpowiedzi na nie tak, aby tylko jedna odpowiedź z trzech zaproponowanych w oparciu o treść pytania była prawidłowa. W sprzeczności z powyższym pozostaje zaś stanowisko prezentowane dalej w skardze kasacyjnej, wedle którego kandydat powinien wskazać odpowiedź, która jest "najpełniejsza" czy "najściślej odpowiadająca i korespondująca z treścią pytania". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skoro w myśl art. 75 i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze "Egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa (...)." – to nie powinno budzić wątpliwości, że nie chodzi o to by kandydat wybrał odpowiedź "najbardziej odpowiadającą treści pytania" - jak sugerowano w skardze kasacyjnej. Wbrew wywodom autora skargi kasacyjnej Wojewódzki Sąd Administracyjny kierował się zatem prawidłową wykładnią omawianego przepisu materialnego ustalając, przy ocenie testu - w sposób w sprawie skutecznie niepodważony - że odnośnie pytania nr 149, dotyczącego spółki z ograniczona odpowiedzialnością nie może być uznana za prawidłową odpowiedź, która wskazuje termin określający organ spółki akcyjnej ("walne zgromadzenie..."). W tym stanie rzeczy nie usprawiedliwia wniosku o uchylenie zaskarżonego wyroku także oparcie skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia art. 75i ust. 1 ustawy Prawo o adwokaturze przez niewłaściwe jego zastosowanie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z przedstawionych wyżej względów nie można przyjąć, aby doszło do błędu w subsumcji. Ustalony w zgodzie z prawidłową wykładnią ww. przepisu stan faktyczny sprawy w pełni uzasadniał przyjęcie, że test w spornym zakresie nie spełniał wymogów unormowaniem tym przewidzianych. Skoro podstawy, na których oparto skargę kasacyjną, nie znajdują usprawiedliwienia, skarga podlegała oddaleniu. Wobec powyższego, działając na podstawie art. 184 i art. 204 pkt 2 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.