I OZ 563/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska po rozpoznaniu w dniu 29 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażaleń A. F. i M. F. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Krakowie z dnia 29 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Kr 1/08 cofającego przyznane A. F. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi M. F. i A. F. w przedmiocie wznowienia postępowania sądowego w sprawie II SA/Kr 810/03 postanawia: oddalić zażalenia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 29 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Kr 1/08 cofnął przyznane A. F. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi M. F. i A. F. w przedmiocie wznowienia postępowania sądowego w sprawie II SA/Kr 810/03. W uzasadnieniu postanowienia podał, iż postanowieniem z dnia 7 marca 2008r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zwolnił A. F. o od kosztów sądowych oraz ustanowił mu adwokata z urzędu. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że z oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną M. F. oraz dwiema córkami: I. i B. Miesięczny dochód rodziny wynosi [...] zł netto i stanowi go wynagrodzenie za pracę M. F. Wnioskodawca wskazał, że w skład majątku skarżącego wchodzi jedynie dom o powierzchni poniżej 100 m. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący podniósł, że jest osobą schorowaną, po przebytych trzech zawałach serca, z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Do końca listopada 2007 roku A. F. pobierał rentę w wysokości [...] zł. Obecnie nie otrzymuje tego świadczenia i oczekuje na komisję lekarską. Skarżący ma na utrzymaniu dwie córki pobierające naukę w szkołach. Postanowieniem z dnia 15 maja 2008r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie cofnął przyznane A. F. prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz w zakresie ustanowienia adwokata, wskazując w uzasadnieniu postanowienia, że skarżący wprowadził Sąd w błąd składając nieprawdziwe oświadczenie o stanie majątku i dochodach, w zakresie należących do niego nieruchomości. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 18 września 2008r., po rozpoznaniu zażalenia M. F. i A. F. na powyższe postanowienie, uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania. W motywach swojego rozstrzygnięcia NSA wskazał, że ze względu na powstałe wątpliwości co do stanu majątkowego skarżącego, Sąd pierwszej instancji powinien powziąć niezbędne kroki celem ustalenia spornych okoliczności w zakresie majątku skarżącego, i na podstawie art. 255 w związku z art. 165 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwać A. F. do przedłożenia stosownych wyjaśnień i dokumentów. Wykonując zalecenia NSA i ponownie rozpoznając sprawę Sąd pierwszej instancji wezwał A. F. do złożenia oświadczenia, czy jest właścicielem ewentualnie współwłaścicielem działek nr [...],[...],[...] i [...] położonych w L., a także wskazania jak są one zagospodarowane i jakimi dysponuje dodatkowymi poza rentą źródłami dochodu. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący A. F. w piśmie z dnia 24 grudnia 2008r. oświadczył, że jest współwłaścicielem działek nr [...] i nr[...], natomiast działki nr [...] i nr [...] "są w użytkowaniu wieczystym na zasadach wspólnoty". Ponadto podał, że na działce nr [...] "posadowiony jest budynek mieszkalny, a pozostałe działki nie są zagospodarowane". Nie uzyskuje on "żadnych innych dochodów". Wydając zaskarżone postanowienie Sąd pierwszej instancji podniósł, iż A. F. oczywiście wprowadził Sąd w błąd co do swojej sytuacji majątkowej. W oświadczeniu majątkowym złożonym w dniu 29 lutego 2008r. (k. 48-49), stanowiącym podstawę przyznania prawa pomocy, skarżący zataił fakt, że jest wraz z żoną M. F. współwłaścicielem działek nr [...],[...],[...] i [...] położonych w L., co jednoznacznie wynika ze znajdujących się w aktach sprawy wypisów z rejestru gruntów (k.87-90). Ponadto skarżący w piśmie z dnia 24 grudnia 2008r. nadal podtrzymał (co zdaniem Sądu pierwszej instancji było nieprawdą), że jest współwłaścicielem jedynie działek nr [...] i nr [...]. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zarzucił Skarżącemu podanie nieprawdziwych danych co do działki [...], gdy ten oświadczył, iż prawa do niej mają "cztery osoby", natomiast z w/w wypisów z ewidencji gruntów wynika, że współwłaścicielami są A. i M. F. Ponadto Sąd stwierdził, iż Skarżący próbował również wprowadzić go w błąd w zakresie wskazania sposobu zagospodarowania przedmiotowych działek, wskazując iż jedynie działka nr [...] jest zagospodarowana. Tymczasem Sąd ustalił, że działka nr [...] ma funkcję handlowo - usługową, jest zabudowana do powierzchni użytkowej [...] m.kw. (k.89), a w stosunku do A. F. i jego żony ustalono podatek od nieruchomości w wysokości [...] zł rocznie (decyzja nr [...] k. 91). Analogiczna sytuacja dotyczyła działki nr [...] zabudowanej powierzchnią użytkową [...] m.kw. (k. 88). W związku z powyższym Sąd pierwszej instancji przyjął twierdzenia skarżącego jako oczywiście nieprawdziwe i niewiarygodne, nie mogące uzasadniać przyznanego prawa pomocy. Podniósł, iż nawet przyjmując za prawdziwe oświadczenie skarżącego o nieodpłatnym przekazaniu jednej ze swych nieruchomości synom, skarżący przekazując ją nieodpłatnie wyzbył się świadomie dochodów ze swojego majątku. Nie mogło to w ocenie Sądu pierwszej instancji prowadzić do przerzucenia ciężaru ponoszenia kosztów postępowania na Skarb Państwa, a w efekcie na innych współobywateli. W zażaleniu na powyższe postanowienie z dnia 26 lutego 2009 r. A. oraz M. F. wnieśli o jego uchylenie i przyznanie cofniętego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika z urzędu. W motywach zażalenia podnieśli, iż twierdzenie Sądu o wprowadzeniu przez nich Sądu w błąd należy uznać za nieprawdziwe. Wielokrotnie bowiem przestawiali dowody na fakt, iż A. F. nie jest właścicielem przedmiotowych czterech działek, gdyż był ich użytkownikiem wieczystym oraz współwłaścicielem z wieloma osobami. Zdaniem strony skarżącej oparcie się na rejestrze gruntów jest nieuzasadnione gdyż stan faktyczny i prawny jest zupełnie inny niż tam podany. Na okoliczność, iż działka [...] nie jest w żaden sposób zagospodarowana przez Skarżącego świadczy fakt przekazania jej w 2005 r. synowi, który nie zamieszkuje z nim. To samo dotyczy działki [...] i [...], na co Skarżący przedłożył dowody w postaci rachunków za opłaty eksploatacyjne związane z nieruchomością opłacane przez jego syna. Skarżący oświadczył, że wszystkie podatki i opłaty związane z wyżej wymienionymi działkami ponoszą synowie, którzy prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. W zażaleniu z dnia 27 lutego 2009 r. A. F. ponownie wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Podał, że z posiadanych działek nie osiąga żadnych dochodów, natomiast działka zabudowana domem mieszkalnym służy tylko zaspokojeniu potrzeb mieszkaniowych rodziny. Skarżący nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nieruchomość (działkę z rozpoczętą budową) przekazał w nieodpłatne użytkowanie synom, którzy prowadzą tam działalność gospodarczą i to syn skarżącego faktycznie opłaca podatek od nieruchomości. Skarżący dodatkowo wskazał, że utrzymuje się z renty w wysokości [...] zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenia nie zasługują na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Celem tej instytucji jest bowiem zapewnienie realnego prawa do sądu stronie, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże", o którym mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a. sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy. Orzeczenie sądu w tej kwestii zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 P.p.s.a. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście oraz obiektywnie niemożliwe. Należy podkreślić, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru (art. 252 § 2 powołanej ustawy), a obligatoryjną częścią formularza jest oświadczenie strony o świadomości odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy. Stosownie do art. 249 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano nie istniały lub przestały istnieć. W myśl art. 263 powołanej ustawy o cofnięciu przyznania prawa pomocy orzeka właściwy wojewódzki sąd administracyjny na posiedzeniu niejawnym. Orzekając w niniejszej sprawie o cofnięciu przyznanego prawa pomocy Sąd I instancji ocenił okoliczności powołane przez wnioskodawcę ( w tym dane zamieszczone na urzędowym formularzu ) oraz skonfrontował je z dokumentami nadesłanymi przez Burmistrza Miasta L., które poddają w wątpliwość rzetelność oświadczenia wnioskodawcy. Przystępując do oceny prawidłowości cofnięcia przez Sąd pierwszej instancji przyznanego skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym, wpierw należy zauważyć iż skarżący składając wniosek o przyznanie prawa pomocy podpisał oświadczenie o świadomości treści art. 233 § 1 Kodeksu karnego o odpowiedzialności za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy (k. 49). Bezspornym w niniejszej sprawie jest, iż skarżący zataił fakt, że jest wraz z żoną M. F. współwłaścicielem działek nr [...],[...],[...] i [...] położonych w L., co jednoznacznie wynika ze znajdujących się w aktach sprawy wypisów z rejestru gruntów (k.87-90) oraz oświadczenia wnioskodawcy co do posiadanych nieruchomości (k. 48). W złożonych do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażaleniach skarżący nie neguje faktu posiadania tytułu prawnego do przedmiotowych działek, a jedynie próbuje udowodnić, iż był ich użytkownikiem wieczystym oraz współwłaścicielem. W ocenie Sądu powyższe okoliczności nie mają znaczenia, gdyż posiadanie tytułu prawnego do posiadanych nieruchomości w żaden sposób nie zwalnia Skarżącego od obowiązku wykazania go w urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Również fakt przekazania działki z rozpoczętą budową w nieodpłatne użytkowanie synom (na poparcie czego skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów), którzy prowadzą tam działalność gospodarczą, opłacają podatek od nieruchomości oraz którzy ponoszą wszystkie podatki i opłaty związane z wyżej wymienionymi działkami nie może stanowić podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji. Skarżący wciąż bowiem pozostaje właścicielem wszystkich wskazanych działek, czego nie ujawnił w składanym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ponadto nawet gdyby uznać, że skarżący przekazał nieodpłatnie prawie cały swój majątek nieruchomy synom, to w sposób świadomy wyzbył się dochodów ze swojego majątku. Zgodnie zaś z utrwaloną linią orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Również w postanowieniu z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04 Naczelny Sąd Administracyjny, powołując się na utrwalone stanowisko Sądu Najwyższego (orzeczenie z dnia 23 października 1934 r., C II 1441/34) uznał, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości (w przypadku skarżącego - domu jednorodzinnego) w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możność jego zbycia. W konsekwencji Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu iż A. F. wprowadził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w błąd co do swojej sytuacji majątkowej, a więc cofnięcie przyznanego mu prawa pomocy na mocy art. 249 P.p.s.a. należało uznać za prawidłowe. Z powyższych przyczyn orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.