I OSK 850/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia del. WSA Jolanta Rudnicka Protokolant Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 marca 2008r. sygn. akt IV SA/Po 850/07 w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 6 marca 2008 r., sygn. akt IV SA/Po 850/07, po rozpoznaniu skargi K. S., uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z dnia [...] listopada 2007 r., nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Konina z dnia [...] września 2007 r. nr [...] wydane w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy: Decyzją z dnia [...] września 2007 r. Prezydent Miasta Konina, na podstawie art. 30 ust. 1, 2 pkt 1–2, 3, 6, 7, 8, 9 i art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), odmówił umorzenia K. S. zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w łącznej wysokości 3726,10 zł oraz ustawowych odsetek w łącznej wysokości 1141,66 zł ustalonych decyzją z dnia 30 stycznia 2007 r. łącznie w wysokości 4867,76 zł. Jednocześnie, działając z urzędu, orzekł o rozłożeniu nienależnie pobranych świadczeń na 28 rat płatnych od miesiąca października 2007 r. do miesiąca grudnia 2008 r. Decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koninie na podstawie art. 30 ust. 1 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. zaskarżoną decyzję utrzymało w mocy. Zdaniem organu w przedmiotowej sprawie brak jest szczególnie uzasadnionych okoliczności uzasadniających umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń. K. S. i jej syn dysponują stałymi miesięcznymi dochodami, mają zabezpieczone potrzeby mieszkaniowe. Rodzina nie udokumentowała ponoszonych wydatków, które powodowałyby trudną sytuację materialną rodziny. W ocenie organu rozłożenie kwoty należności na 28 rat nie spowoduje nadmiernego obciążenia budżetu rodziny przy dochodach w wysokości 2668,60 zł. K. S. wniosła skargę na powyższą decyzję domagając się jej uchylenia. Jej zdaniem organ błędnie ustalił wysokość dochodu dodając bezpodstawnie zasiłek pielęgnacyjny przyznany J. S. Skarżąca podała, że jest osobą schorowaną, posiada I grupę inwalidzką. Pod jej opieką pozostaje syn, który jest całkowicie sparaliżowany, niezdolny do samodzielnej egzystencji. K. S. stwierdziła, że nie jest w stanie spłacić nawet w ratach nienależnie pobranych świadczeń. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylając zaskarżoną decyzję stwierdził, że w sprawie naruszono przepisy prawa materialnego i procesowego. Organy administracji publicznej wbrew zasadzie dochodzenia prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) i obowiązkowi wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) nie ustaliły z należytą starannością stanu faktycznego i prawnego w sprawie. W przedmiotowej sprawie organ I instancji odmówił umorzenia nienależnie pobranych świadczeń z uwagi na brak szczególnie uzasadnionych okoliczności uzasadniających umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Sąd podkreślił, że bezsporne jest, iż skarżąca otrzymuje emeryturę w kwocie 893,05 zł miesięcznie wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w kwocie 153,19 zł. Mieszka razem z synem, który pobiera rentę rodzinną w wysokości 1775,55 zł miesięcznie wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w kwocie 153,19 zł. Organy administracji zasadnie przyjęły, że źródłem dochodu skarżącej jest renta rodzinna jej syna J. S. Zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala jednak na jednoznaczne stwierdzenie, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności pozwalające na umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem Sądu I instancji organy zasadnie przyjęły, że wysokość dochodu rodziny to kwota 2668,60 zł. Brak jednak konkretnych ustaleń co do kosztów, jakie ponosi skarżąca. Jest ona osobą 77-letnią i schorowaną, ma I grupę inwalidzką. Pod jej wyłączną opieką pozostaje syn J. S., który jest osobą niepełnosprawną, całkowicie sparaliżowaną i niezdolną do samodzielnej egzystencji. W tych okolicznościach stwierdzenie, że dwie osoby niepełnosprawne są w stanie utrzymać się za kwotę 2600 zł jest niczym nie poparte. Jak twierdzi skarżąca jej syn wymaga specjalistycznego leczenia, drogich medykamentów, co w całości pochłania jego rentę. Organy administracji nie ustaliły jakie koszty utrzymania ponosi skarżąca ograniczając się do stwierdzenia, że rodzina nie udokumentowała ponoszonych wydatków, uzasadniających ich trudną sytuację rodzinną. Za zasadne i konieczne uznał Sąd wezwanie skarżącej do wykazania kosztów związanych z leczeniem i dokonanie oceny sytuacji materialnej rodziny. Z notatki urzędowej z dnia 14 września 2007 r. wynika, że skarżąca nie korzysta ze świadczeń pomocy w formie środków pomocniczych i przedmiotów ortopedycznych z Działu Rehabilitacji Zawodowej i Społecznej Osób Niepełnosprawnych. Zarówno skarżąca jak i jej syn nie korzystają ze świadczeń z pomocy społecznej. Skarżąca zasadnie podniosła, iż w z faktu, że nie pobiera świadczeń socjalnych nie wynika jej dobra sytuacja materialna, okoliczność ta nie może przemawiać na jej niekorzyść. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd uznał, że nie wyjaśniono, że w konkretnej sytuacji rozpoznawanej sprawy nie zachodzą uzasadnione okoliczności pozwalające na skorzystanie z art. 30 ust. 1 (winno być art. 30 ust. 9) ustawy o świadczeniach rodzinnych. Tym samym naruszono przepis art. 107 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej. Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koninie, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, co miało bezpośredni wpływ na treść wydanego wyroku, nadto naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 141 § 4 ww. ustawy poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku niezgodnie z wymogami ustawy. Mając powyższe na uwadze Kolegium wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że specjalne wzywanie K. S. o wykazanie takowych kosztów na gruncie okoliczności niniejszej sprawy było bezcelowe. W toku postępowania K. S. była bowiem wielokrotnie pouczana o swoich prawach, w tym o prawie do składania wniosków dowodowych. Mimo to nie przedstawiła żadnych dowodów, w tym np. rachunków na ponoszone koszty, jakiekolwiek dodatkowe działania ze strony organów administracji przymuszające ją do tego nie znajdują należytego uzasadnienia prawnego. Zresztą z treści jej skargi do WSA w Poznaniu wprost wynika, że takowych kosztów nie jest w stanie wykazać. W tym stanie rzeczy zdaniem SKO w Koninie brak w sprawie uzasadnionych podstaw do postawienia zarzutu naruszenia art. 7 czy 77 § 1 k.p.a., zresztą takich zarzutów nie czyniła nawet K. S. Na str. 3 uzasadnienia WSA w Poznaniu ogólnikowo zarzuca także naruszenie prawa materialnego, ale w uzasadnieniu brak jednoznacznego wskazania jaki przepis prawa materialnego został naruszony i dlaczego? Wbrew twierdzeniom Sądu, w uzasadnieniu uchylonych decyzji dokładnie wskazano dlaczego w sprawie brak szczególnych okoliczności, które umożliwiałyby umorzenie należności na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nie należy też zapominać, iż przepis ten przewiduje jedynie możliwość, a nie obligatoryjny nakaz w zakresie umorzenia ww. należności. Zdaniem SKO w Koninie nie doszło do naruszenia wskazanych art. 7, 77 § 1 i art. 107 k.p.a. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu może wziąć pod rozwagę jedynie nieważność postępowania sądowego. Ze względu na to, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2, Naczelny Sąd Administracyjny, będąc związany granicami skargi kasacyjnej, rozpoznał sprawę w ramach wynikających z zawartych w niej zarzutów. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (ust. 9). W sprawie niniejszej poza sporem jest, że skarżąca otrzymuje emeryturę w wysokości 893,05 zł miesięcznie wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w wysokości 153,19 zł. Mieszka wraz z synem, który pobiera rentę rodzinną w wysokości 1775,55 zł miesięcznie wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w wysokości 153,19 zł. Kwestią sporną natomiast pozostaje czy rodzina skarżącej znajduje się w szczególnej sytuacji, która uzasadniałaby umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, stosownie do art. 30 ust. 9 powołanej wyżej ustawy. Skarżąca jest osobą schorowaną, 77-letnią, z I grupą inwalidzką. Pod jej wyłączną opieką pozostaje syn J. S., który jest osobą niepełnosprawną, całkowicie sparaliżowaną i niezdolną do samodzielniej egzystencji. Z twierdzeń skarżącej wynika, że jej syn wymaga specjalistycznego leczenia, które w całości pochłania jego rentę. W takiej sytuacji organy orzekające w sprawie niniejszej były zobowiązane do szczególnie dokładnego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego. Tymczasem organy nie ustaliły wysokości kosztów utrzymania rodziny skarżącej, w tym ponoszonych wydatków na leczenie jej niepełnosprawnego syna. Organy nie przeprowadziły w tym zakresie niezbędnego postępowania dowodowego, nie zobowiązały skarżącej – po stosownym pouczeniu – do udokumentowania ponoszonych wydatków. Należy przypomnieć, że zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej powinny podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Stosownie natomiast do art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Mając na uwadze okoliczności sprawy niniejszej należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu I instancji, że w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w sprawie K. S. zasady niniejsze nie zostały przez organy administracji zachowane. Odnosząc się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej zauważyć trzeba, że twierdzenie organu, iż skarżąca była wielokrotnie pouczana o swoich prawach, w tym o prawie składania wniosków dowodowych, nie znajduje odzwierciedlenia w aktach administracyjnych sprawy. Ogólne pouczenie, że skarżąca może się zapoznać z materiałem dowodowym w sprawie (pisma Prezydenta Miasta Konina z 16 stycznia 2007 r., 11 czerwca 2007 r. i 28 sierpnia 2007 r.) należy zaś uznać za niewystarczające. Okoliczność, że przepis art. 30 ust. 9 przewiduje jedynie możliwość, a nie nakaz umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie oznacza, że organ ma w tym zakresie pełną swobodę wyboru sposobu załatwienia sprawy. Rozłożenie należności na raty jest konsekwencją uznania, że w rozpoznawanym przypadku zachodzą zdaniem organu szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, dlaczego wybrany został ten właśnie środek wskazany w dyspozycji omawianego przepisu, zamiast wnioskowanego przez skarżącą umorzenia należnej kwoty. Ponadto zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzenie, że ustalone kwoty rat nie spowodują nadmiernego obciążenia budżetu rodziny przy dochodach w wysokości 2668,60 zł nie zostało w wystarczający sposób poparte zebranym materiałem dowodowym wobec braku szczegółowych ustaleń dotyczących kosztów utrzymania rodziny. Nie ma też znaczenia, że skarżąca nie podniosła wprost zarzutu naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a., gdyż Sąd rozpoznając skargę nie jest związany jej zarzutami oraz powołaną w skardze podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego podnieść należy, że wprawdzie Sąd I instancji stwierdził w końcowej części uzasadnienia zaskarżonego wyroku, że w świetle materiału dowodowego nie wyjaśniono należycie, że w tej konkretnej sytuacji nie zachodzą uzasadnione okoliczności pozwalające na skorzystanie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czym naruszono art. 107 k.p.a., to treść motywów nie pozostawia wątpliwości, że jedynie omyłkowo nie został wskazany art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze należy uznać, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a. okazały się być nieusprawiedliwione. Niezasadny jest również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., gdyż uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie niezbędne elementy wymienione w tym przepisie. Z przytoczonych wyżej względów skarga kasacyjna jako niemająca usprawiedliwionych podstaw, podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.