II OSK 1456/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska (spr.) Sędziowie sędzia NSA Wojciech Chróścielewski sędzia NSA Jerzy Solarski Protokolant Marcin Rączka po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Stowarzyszenia [...] w C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 kwietnia 2008 r. sygn. akt IV SA/Gl 113/08 w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] w C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2006 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] października 2006 r. nr [...] 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz Stowarzyszenia [...] w C. kwotę 137 (słownie: sto trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego Wnioskiem opatrzonym datą 20 lipca 2006 r., podpisanym zaś przez I. G. w dniu 6 lipca 2006 r. (por. wniosek k. 14 i 14v akt administracyjnych), wnioskodawczyni zwróciła się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie (dalej jako Kierownik Urzędu) o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz.395 ze zm. - dalej jako "ustawą o świadczeniu pieniężnym..."). Stosownie do treści wniosku oraz dołączonej do niego pozytywnej opinii Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej w okresie od [...] września 1944 r. (czyli od dnia urodzenia w B. k/S.) do dnia [...] maja 1945 r. tj. do zakończenia wojny jak stanowi wyrok SN z dnia 25 marca 1999 r. (sygn. akt III RN 158/98), wnioskodawczyni przebywała w miejscu deportacji rodziców do pracy przymusowej, w związku z tym spełnia przesłanki powołanej ustawy pozwalające na uzyskanie świadczenia. Działając na podstawie udzielonego przez stronę pełnomocnictwa, Stowarzyszenie Urodzonych w Niewoli Niemieckiej, powołując przepisy Kodeksu cywilnego (art. 927 § 2, art. 972, art. 4461) oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 142, art. 182) jak również orzecznictwo Sądu Najwyższego, domagało się uwzględnienia okresu życia płodowego dziecka, którego matka była deportowana do robót przymusowych. Na tej podstawie Stowarzyszenie domagało się zaliczenia I. G. i przyznania jej świadczenia pieniężnego za okres 16 miesięcy na który składa się 7 miesięcy od urodzenia do zakończenia wojny oraz 9 miesięcy życia płodowego. Decyzją z dnia [...] października 2006 r. (Nr [...]) Kierownik Urzędu odmówił I. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z wnioskowanego tytułu. W uzasadnieniu organ wskazał, iż zgodnie z "Indeksem dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944-1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie" Bolesława Dolaty (wyd. Warszawa 1961), miejscowość S. wyzwolono w dniu 25 stycznia 1945 r. W związku z tym pobyt wnioskodawczyni na tym terenie po wskazanej dacie stracił charakter represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym... W następstwie zaś tego, że represja strony trwała krócej niż wymagane ustawą 6 miesięcy tj. 4 miesiące i 1 dzień (od dnia [...] września 1944 r. do dnia [...] stycznia 1945 r.), świadczenie stronie nie przysługuje. Po rozpoznaniu wniosku Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu, decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r. Nr [...], utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu wskazał, iż w sprawie nie został spełniony zawarty w przepisie art. 2 pkt. 2 lit a o świadczeniu pieniężnym... warunek deportacji do pracy przymusowej poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych na okres co najmniej 6 miesięcy, gdyż strona przebywała na terytorium III Rzeszy od [...].09.1944 r. (data urodzenia), a pobyt na deportacji po dniu [...].01.1945 r. (data wyzwolenia S. - ustalona na podstawie książki Bolesława Dolaty), stracił charakter represji w rozumieniu powołanej ustawy. Zdaniem organu na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym..., nie można zaliczyć konkretnej osobie jako represji okresu prenatalnego, nawet jeśli matka tej osoby faktycznie poddawana była w okresie ciąży represjom w rozumieniu ustawy. Skargę na powyższą decyzję złożyło Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej wnosząc o jej uchylenie i uznanie, iż w okresie płodowym I. G. podlegała represjom. Wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę Stowarzyszenia Urodzonych w Niewoli Niemieckiej na wspomnianą decyzję Kierownika Urzędu. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego, ani procesowego w sposób, który mógłby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd podzielił ustalenia faktyczne i rozważania prawne Kierownika Urzędu. Wskazał, iż wprawdzie skarżąca nie wykonywała pracy przymusowej i nie została deportowana w tym celu w 1944 r., bowiem urodziła się po deportacji swojej matki, jednakże dziecko urodzone w miejscu wykonywania przez matkę pracy przymusowej wynikającej z deportacji, sytuowane jest na równi z nią (pod względem przysługujących uprawnień). Kontynuując wywód, Sąd pierwszej instancji zauważył, iż przepis art. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniach pieniężnych... wymaga co najmniej 6 miesięcy pobytu w warunkach pracy przymusowej. Istotne dla sprawy było więc ustalenie daty początkowej i końcowej takiego pobytu. Za datę końcową przyjęto datę wyzwolenia miejscowości S., zgodnie z powołanym w decyzji "Indeksem dat wyzwolenia niektórych miejscowości polskich w latach 1944-1945 przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie" autorstwa Bolesława Dolaty. Sąd uznał, iż powołanie się na to źródło było uzasadnione, zaś argumentacja strony skarżącej, dążąca do podważenia wiarygodności przyjętej daty wyzwolenia S., z uwagi na niepowołanie przez nią jakiegokolwiek innego źródła (dokumentu czy publikacji), z którego wynikałaby inna, tj. późniejsza data wyzwolenia tej miejscowości, nie mogła zyskać aprobaty. WSA uznał także, iż stanowisko zakładające, że do okresu pracy przymusowej należy również okres od poczęcia dziecka do jego urodzenia, jeżeli następuje to w trakcie represji jakich doznaje w tym czasie jego matka, nie zasługiwało na uwzględnienie. Analizując powyższą kwestię Sąd zauważył, że polskie ustawodawstwo inaczej traktuje osoby fizyczne narodzone od nienarodzonych (lecz poczętych). Dziecko nienarodzone nie jest generalnie traktowana jako podmiot praw i obowiązków, poza sytuacjami wyraźnie unormowanymi i pod warunkiem, że urodzi się żywe. Stosownie do treści art. 8 § 1 kodeksu cywilnego generalną zasadą jest, że każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną, a więc jest podmiotem praw i obowiązków dopiero od tego momentu. Obowiązujący w obrocie prawnym od dnia 16 marca 1993 r. do dnia 3 stycznia 1997 r. przepis art. 8 § 2 kodeksu cywilnego, przyznający zdolność prawną dziecku poczętemu, z zastrzeżeniem nabycia praw i zobowiązań majątkowych pod warunkiem żywego urodzenia, nie został po uchyleniu zastąpiony innym uregulowaniem. W ocenie WSA od tej daty możność warunkowego stania się podmiotem praw i obowiązków przez dziecko poczęte jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy wynika wprost z obowiązujących przepisów, np. art. 4461 i 927 § 2 kodeksu cywilnego, art. 75, 142 i 182 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przewidziane w powołanych artykułach instytucje, wprowadzone zostały do polskiego ustawodawstwa jako regulacje szczególne, jako wyjątki od zasady. Skoro zatem wyjątków nie można interpretować rozszerzająco, to przyjęcie praw i obowiązków nasciturusa w stanie faktycznym niniejszej sprawy, gdy brak jest ku temu wyraźnego przepisu, nastąpiłoby wbrew woli ustawodawcy, a więc contra legem. W ocenie WSA nie została również spełniona przesłanka obywatelstwa polskiego sprecyzowana w art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym... Ustawa ta nie przewiduje możliwości przyznania uprawnień wszystkim osobom, które na skutek działań wojennych ucierpiały, lecz ustawodawca ograniczył jej zakres do skonkretyzowanych rodzajów represji w stosunku do osób osadzonych w obozach pracy przymusowej lub deportowanych do pracy przymusowej, które w okresie podlegania represji były obywatelami polskimi. Nasciturusowi nie służy przymiot obywatela w sensie prawnym, nie jest bowiem - w tej fazie życia - osobą, której prawo go przyznaje. Zgodnie z przepisem art. 4 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 28, poz. 353 ze zm.), dziecko nabywa obywatelstwo polskie przez urodzenie oraz spełnienie dalszych jeszcze wymogów. Również obowiązująca w czasie przebywania strony na deportacji wraz z matką ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.), nabycie obywatelstwa wiązała z urodzeniem się dziecka bądź na skutek późniejszych zdarzeń. Tak więc dopiero z chwilą urodzenia się dziecka można mówić o obywatelstwie polskim. Skoro zatem nasciturus nie mógł być obywatelem polskim toteż nie mógł być w okresie poprzedzającym urodzenie ofiarą represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. WSA w Gliwicach, w odpowiedzi na zarzut skargi, zwrócił także uwagę na zróżnicowanie przesłanek objętych przepisami ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.) oraz ustawy o świadczeniach pieniężnych..., od spełnienia których przysługują określone świadczenia. Uprawnienia określone w tych ustawach są przywilejami za szczególne zasługi lub podleganie ściśle określonym represjom, a wobec tego ustawodawca określił przesłanki, od których zależy uzyskanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy o świadczeniach pieniężnych. Nie jest zatem możliwe rozciąganie rozumienia przesłanek do uzyskania uprawnień, wynikających z ustawy o kombatantach, na przesłanki od których zależy uzyskanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym... Powyższy wyrok został zaskarżony przez Stowarzyszenie Urodzonych w Niewoli Niemieckiej w całości pod zarzutem naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt. 2 ppkt a ustawy o świadczeniu pieniężnym..., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie tj. przez przyjęcie, że nie mają one zastosowania do okresu prenatalnego osoby uprawnionej, podczas gdy zasady wykładni systemowej przy wykorzystaniu całego systemu przepisów, aksjologia konstytucyjna oraz prawnomiędzynarodowa, aksjologia prawa cywilnego odnosząca się do materialnego prawa ubezpieczenia społecznego oraz przeniesienie per analogiam reguły skonstruowanej przy stosowaniu ustawy o kombatantach..., pozwalają na interpretację tych przepisów zgodnie z poglądami skarżącego. Podnosząc powyższy zarzut autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie oraz zasądzenie zwrotu stronie poniesionych kosztów postępowania kasacyjnego, w tym zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu złożonego środka odwoławczego podtrzymano wcześniejsze wywody dotyczące zasadności zaliczania okresu życia płodowego do okresu wymaganych 6 miesięcy przebywania w miejscu wykonywania pracy przymusowej. Zdaniem kasatora kategoria osób, o których mowa w ustawie o świadczeniu pieniężnym... nie została ograniczona do osób fizycznych lecz jest synonimem pojęcia "istoty ludzkiej", obejmującym zarówno osobę fizyczną, jak też dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe. Okres prenatalny należy zaliczać zatem do okresu represji. W ocenie wnoszącego skargę kasacyjną możliwym jest przywołanie art. 4461 kodeksu cywilnego jako podstawy żądania świadczenia, albowiem podleganie represjom to także skutek w postaci niekorzystnego wpływu na zdrowie nie tylko samej matki, wykonującej pracę przymusową, ale także na dziecko w fazie prenatalnej, znajdujące się wraz z matką w miejscu deportacji. Tak rozumiane pojęcie osoby oraz zaliczanie okresu prenatalnego jako represji, uzasadnia przekonanie, iż nie ma podstaw do przyjętego przez Sąd pierwszej instancji twierdzenia, że w okresie życia płodowego "istota ludzka" nie miała obywatelstwa polskiego, dlatego też nie przysługują jej świadczenia. Nadto podniesiono, iż w stosunku do dzieci urodzonych w czasie pobytu rodziców na deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym.., zasadne jest twierdzenie, iż inaczej ten okres podlega liczeniu, niż jak wobec ich rodziców. Rodzice byli deportowani do pracy przymusowej i wyzwolenie spod okupacji przez wojska alianckie można przyjąć za koniec okresu pracy przymusowej. Natomiast odnośnie takiego dziecka, jak I. G., jej deportacja skończyła się -w rozumieniu ww. przepisu - z dniem zakończenia wojny (8 maja 1945 r.), gdyż dopiero wtedy zakończyły się represje dotyczące jej osoby. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie motywy podane przez stronę skarżącą jako uzasadnienie podniesionego zarzutu naruszenia prawa materialnego okazały się trafne. Stosownie do treści art. 176 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej jako p.p.s.a.), skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma procesowego w postępowaniu sądowym oraz zawierać oznaczenie zaskarżonego orzeczenia ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości, czy w części, przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie, wniosek o uchylenie lub zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia lub zmiany. Z kolei przepis art. 183 § 1 p.p.s.a. obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do rozpoznania sprawy w granicach skargi kasacyjnej, jednakże z urzędu Sąd bierze pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny zostały wymienione w § 2 art. 183. Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania, zaś skarga kasacyjna spełnia wymogi określone w art. 176 p.p.s.a. Przechodząc do oceny sformułowanego zarzutu należy przede wszystkim podzielić pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który w sposób prawidłowy przyjął, iż o represji wobec dziecka urodzonego w okresie deportacji - w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym... - można mówić od daty jego narodzin. Tym samym do okresu represji nie zalicza się okresu życia płodowego tego dziecka, nawet jeśli w tym czasie jego matka represjom w istocie była poddawana. Decydujące znaczenie dla takiego poglądu ma okoliczność, iż zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym..., uprawnienia w ustawie tej przewidziane przysługują osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi i są nimi aktualnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z tym zauważyć trzeba, iż za obywatela polskiego nie można uznać dziecka jeszcze nienarodzonego, któremu co prawda prawo gwarantuje pewnego rodzaju uprawnienia np. możliwość nabywania majątku w drodze dziedziczenia, jednakże nie przyznaje mu obywatelstwa. Przymiot tego rodzaju przysługuje, po spełnieniu także innych warunków, dopiero z chwilą narodzin dziecka. W trakcie przebywania I. G. wraz z matką na robotach przymusowych obowiązywała ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 7, poz. 44 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 tej ustawy obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie lub na skutek późniejszych zdarzeń. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie było związane z nabyciem obywatelstwa ojca albo matki (art. 5), co oznaczało, iż to czy dziecko nabędzie obywatelstwo polskie przez urodzenie zależało od tego, czy ojciec albo matka dziecka w chwili jego urodzenia posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie obywatelstwa polskiego przez urodzenie następowało więc z mocy prawa z chwilą urodzenia dziecka, jeżeli w chwili urodzenia dziecka, ojciec albo matka posiadali obywatelstwo polskie. Nabycie i posiadanie obywatelstwa polskiego nie odnosiło się więc do osoby przed jej urodzeniem się. Podsumowująco wskazać wypada, iż ustawy regulujące kwestie obywatelstwa polskiego tj. ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r., jak również ustawa z dnia 8 stycznia 1951 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 25 ze zm.) oraz ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. (Dz. U. z 2000 r., Nr 28, poz. 353 ze zm.), ustalają jako zasadniczy tytuł nabycia obywatelstwa polskiego urodzenie się z rodziców obywateli polskich. Decydujące znaczenie przy tej formie uzyskania obywatelstwa ma moment urodzenia się dziecka i z tą chwilą dziecko uzyskuje obywatelstwo. Nabycie przez dziecko obywatelstwa polskiego przez urodzenie jest następstwem obywatelstwa rodziców w chwili urodzenia dziecka. Nie sposób więc przyjąć, nawet biorąc pod uwagę, że życie i zdrowie człowieka w każdej fazie jego rozwoju stanowi najwyższą wartość konstytucyjną podlegającą ochronie, iż nasciturus (życie nienarodzone) posiada obywatelstwo polskie. Z tych też względów wyrok WSA w Gliwicach należałoby uznać za prawidłowy. Jednakowoż, bez względu na powyższe uwagi, za zasadny uznać należało zarzut skargi kasacyjnej w zakresie w jakim podważa przyjęty przez WSA w Gliwicach okres zakończenia represji w stosunku do skarżącej. W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie, datą końca okresu deportacji, a więc przymusowego wywiezienia z terytorium Polski, jest data oficjalnego zakończenia działań wojennych, nie zaś data wyzwolenia miejscowości S., w której skarżąca, wraz z rodzicami, przebywała. Zatem okres przebywania skarżącej na deportacji powinien być liczony od daty jej urodzenia (tj. [...] września 1944 r.) do dnia 8 maja 1945 r. Kwestią mająca niebagatelne znaczenie w tym przypadku, jest fakt dalszego prowadzenia działań wojennych na terenie okupowanej przez III Rzeszę Europy. Fakt, że linia frontu przebiegała już za miejscowością, w której przebywała skarżąca, nie może być odbierany jako moment definitywnego wyzwolenia. Należy wziąć pod uwagę dynamikę towarzyszącą tego rodzaju działaniom oraz niewątpliwy brak możliwości powrotu osób deportowanych, znajdujących się na terenach już wyzwolonych, na tereny wciąż objęte działaniami wojennymi. Osoby znajdujące się na terenach już wyzwolonych niejednokrotnie znajdowały się w stanie oblężenia, a linie działań frontowych były wielokrotnie przesuwane w wyniku akcji ofensywnych przeprowadzanych przez broniące się oddziały hitlerowskie. W sprawie niniejszej tych okoliczności nie sposób pominąć. Przyjąć zatem należy, że możliwość powrotu na terytorium Polski faktycznie zaistniała po dacie 8 maja 1945 r., którą oficjalnie uznano za zakończenie II Wojny Światowej. Na tle powyższego wyrok WSA w Gliwicach jest chybiony i w związku z tym podlegał uchyleniu. Jednocześnie, na podstawie art. 188 p.p.s.a., NSA uchylił zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych weźmie pod uwagę datę zakończenia II Wojny Światowej jako datę końca represji wobec I. G. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto zgodnie z art. 203 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), przy jednoczesnym uwzględnieniu opłaty skarbowej od pełnomocnictwa udzielonego radcy prawnemu.