I OSK 1191/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska- Macioch (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Janina Antosiewicz Sędzia del. WSA Arkadiusz Despot- Mładanowicz Protokolant Magdalena Cieślak po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 kwietnia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 327/08 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 327/08 oddalił skargę J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd przedstawił następujący stan faktyczny sprawy: Zaskarżoną decyzją Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] odmawiającą J. S. przyznania w drodze wyjątku renty z tytułu niezdolności do pracy. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej dalej "ustawą", Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie ubezpieczonemu, który: 1) wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, 2) nie może ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, 3) nie ma niezbędnych środków utrzymania, przy czym wszystkie wymienione przesłanki muszą być spełnione łącznie. Przepis art. 83 może być zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach. Z uwagi na brak niezbędnych środków utrzymania i wystąpienie szczególnych okoliczności J. S. decyzjami z dnia [...] października 2002 r., z dnia [...] listopada 2004 r. i z dnia [...] listopada 2006 r. została przyznana, w drodze wyjątku, renta z tytułu niezdolności do pracy. Jednak, jak wskazał Prezes ZUS, świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane na całe życie i nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ich przyznanie zostało pozostawione uznaniu Prezesa ZUS. Rozpatrując w tych granicach ponowny wniosek J. S. o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku organ nie stwierdził istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy, a mianowicie brak niezbędnych środków utrzymania. Z akt sprawy wynika bowiem, że J. S. zamieszkuje wraz z żoną, która otrzymuje wynagrodzenie w kwocie 2037,00 zł miesięcznie, a zatem wykazany dochód przypadający na osobę w rodzinie w kwocie 1018,50 zł nie pozwala na uznanie, że została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Co prawda, jak wyjaśnił organ, pojęcie braku niezbędnych środków utrzymania nie zostało zdefiniowane w ustawie, wobec czego posiadane środki utrzymania ocenił na tle minimalnej emerytury, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. Dokonane przez organ porównanie dochodu na osobę w rodzinie J. S. z kwotą najniższej emerytury wykluczyło możliwość uznania, że zachodzi brak niezbędnych środków utrzymania. J. S. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie podnosząc, że wbrew twierdzeniu organu, spełnia warunki określone w art. 83 ustawy. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał argumenty przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2008 r. oddalił skargę J. S. W uzasadnieniu Sąd wskazał na treść art. 83 ustawy, z którego wynikają przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia, równocześnie wyznaczające granice uznania administracyjnego Prezesa ZUS. J. S. decyzją z dnia [...] października 2002 r. przyznano świadczenie w drodze wyjątku, a następnie prawo do tego świadczenia przedłużano decyzjami z dnia [...] listopada 2004 r. i [...] listopada 2006 r. z uwagi na fakt, iż jest on osobą całkowicie niezdolną do pracy i nie posiadał niezbędnych środków utrzymania. W toku kolejnych ustaleń, poczynionych na skutek wniosku z dnia [...] sierpnia 2007 r., Prezes ZUS stwierdził, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego wynosi 1.018,00 zł, która to kwota jest wyższa niż płaca minimalna; nie daje to podstaw do uznania, że skarżący jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. W związku z tym organ odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Sąd zgodził się ze stanowiskiem organu, że brak środków wystarczających na zaspokojenie wszystkich życiowych potrzeb, nie jest tożsamy z brakiem środków w wymiarze niezbędnym. W niniejszej zaś sprawie, dochód przypadający na osobę w rodzinie skarżącego znacznie przekracza wysokość najniższej emerytury, jak również przekracza wysokość płacy minimalnej. Sąd podkreślił, że organ nie może przy ustalaniu wysokości dochodu rodziny kierować się kryterium ponoszonych przez nią wydatków. Kryteriami, którymi kieruje się organ przy ustalaniu wysokości dochodu, jest porównanie dochodu w rodzinie z kwotą najniższej emerytury, a ten w rozpoznawanym przypadku znacznie przekracza tę kwotę. W świetle powyższego Sąd uznał, że ustalenia dokonane przez organ znajdują potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym, zostały one w pełni oraz wyczerpująco rozpatrzone i w konsekwencji doprowadziły do wydania prawidłowej decyzji na podstawie obowiązującego prawa. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. S., reprezentowany przez adwokata z urzędu, wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie: 1) prawa materialnego tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niezasadnym przyjęciu, że skarżący nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku, mimo że uzyskiwany dochód na osobę w rodzinie skarżącego jedynie nieznacznie przekracza kwotę najniższej emerytury, a kwota dochodu na osobę 1.018,00 zł, ustalona w oparciu o zaświadczenie, które było załącznikiem do wniosku, nie ma charakteru stałych dochodów, gdyż uwzględnia świadczenie urlopowe wypłacone jednorazowo z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. 2) przepisów postępowania tj. art. 133 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", polegającego na pominięciu istotnej okoliczności, jaką jest dowód z karty wynagrodzeń żony skarżącego za okres od stycznia do grudnia 2007 r., a także na pominięciu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przyczyn, dla których Sąd nie uwzględnił zarzutu skarżącego o rzeczywistej wysokości miesięcznego wynagrodzenia żony skarżącego. Wobec powyższych zarzutów pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skarżący w toku postępowania kwestionował fakt, że miesięczny dochód na członka rodziny wynosi ponad 1000,00 zł. Podnosił, że zaświadczenie będące załącznikiem do wniosku obejmuje wypłacone żonie skarżącego jednorazowe świadczenie urlopowe z zakładowego funduszu świadczeń socjalnych. Jak wynika z wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, jego żona miesięcznie otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 1308,99 zł, zatem można przyjąć, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego jedynie nieznacznie przekracza wysokość minimalnej emerytury. W tej sytuacji, mając na względzie fakt, że art. 83 ustawy nie definiuje pojęcia "brak niezbędnych środków utrzymania", orzecznictwo zaś nakazuje oceniać sytuację na tle wysokości minimalnej emerytury. Skoro zatem ten próg został nieznacznie przekroczony, skarga powinna być uwzględniona, sprawa zaś przekazana do ponownego rozpoznania. Dodatkowo zaznaczono, że przy wydawaniu poprzednich decyzji korzystnych dla skarżącego, również próg najniższej emerytury był nieznacznie przekroczony. Pomimo że skarżący wskazywał, iż miesięczny dochód został błędnie ustalony i złożył na tę okoliczność dowody, fakt ten został całkowicie pominięty przez Sąd I instancji. W uzasadnieniu wyroku Sąd nie przedstawił swojego stanowiska w tej sprawie, choć podstawą wyrokowania powinien być całokształt dowodów zgromadzonych w aktach sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach określonych w art. 174 P.p.s.a. zarzucając naruszenie zarówno prawa materialnego jak i prawa procesowego. W takiej sytuacji w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega zarzut odnoszący się do naruszenia przepisów postępowania; bowiem dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania prawidłowości subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego. Zarzucając naruszenie art. 133 § 1 P.p.s.a. pełnomocnik skarżącego twierdzi, że dokonując sądowej kontroli zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie pominął dowód z karty wynagrodzeń żony skarżącego za okres od stycznia do grudnia 2007 r., mimo że w skardze do WSA skarżący podniósł, iż dochód miesięczny został błędnie wyliczony i złożył na tę okoliczność dowody. Należy zauważyć, że wskazany art. 133 P.p.s.a. stanowi, że sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2 P.p.s.a., tj. nie przekazał sądowi skargi wraz z odpowiedzią na skargę oraz aktami sprawy w terminie 30 dni od dnia jej wniesienia. Według cytowanego przepisu podstawą orzekania przez sąd administracyjny jest materiał dowodowy zgromadzony przez organy administracji publicznej w toku toczącego się przed nimi postępowania. Sąd bierze z urzędu pod uwagę fakty powszechnie znane (art.106 § 4 P.p.s.a), a także może przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie (art. 106 § 3 P.p.s.a.). Niespornym jest, że w niniejszej sprawie Sąd I instancji wydał wyrok na podstawie akt sprawy o przyznanie J. S. renty w drodze wyjątku przesłanych przez Prezesa ZUS, w tym również dotyczących postępowań w sprawach świadczeń przyznanych mu w latach 2002 – 2006. Według danych zawartych w aktach Sąd oceniał, czy w sprawie zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące możliwość podjęcia decyzji o przyznaniu skarżącemu renty w drodze wyjątku. Jeśli chodzi o sporną kwestię posiadania, bądź nieposiadania środków utrzymania, to Sąd przyjął za udowodnione ustalenie przez organ, iż miesięczny dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wnioskodawcy wynosi 1018,00 zł. Ustalenia te znajdują potwierdzenie w aktach sprawy. Z zaświadczenia z miejsca pracy żony J. S. (k. 137 akt organu) wynika bowiem, że wynagrodzenie to w październiku 2007 r. wynosiło 1884,00 zł, co łącznie z otrzymywanym przez skarżącego zasiłkiem pielęgnacyjnym wyniosło 2037,00 zł, z czego wynika, że na jedną osobę (w dwuosobowej rodzinie J. S.) przypada 1018,00 zł. Nie ma racji skarżący twierdząc, że na wysokość wynagrodzenia żony wykazanego w ww. zaświadczeniu miało wpływ świadczenie urlopowe wypłacone w czerwcu, gdyż z dołączonej do skargi karty wynagrodzenia Ż. S. wynika, że świadczenie urlopowe wypłacone zostało jednorazowo w czerwcu 2007 r., natomiast od września do grudnia 2007 r. wynagrodzenie wynosiło 1884,00 zł miesięcznie. Nie było zatem podstaw do zakwestionowania przez Sąd I instancji ustaleń organu w tym zakresie. Z tych względów za nietrafny należało uznać zarzut naruszenia art. 133 P.p.s.a., bowiem w przedmiotowej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokował w oparciu o treść dokumentów zawartych w aktach sprawy. Zaskarżony wyrok nie narusza także prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten przewiduje możliwość przyznania przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych świadczenia w drodze wyjątku ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty lub emerytury, a nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Powołana ustawa nie definiuje, co należy rozumieć przez określenie "brak niezbędnych środków utrzymania", zatem dla prawidłowego odczytania jego treści należy odwołać się do wykładni. Z przytoczonego brzmienia wynika przede wszystkim, że brak niezbędnych środków utrzymania nie może być utożsamiany z brakiem środków wystarczających na zaspokojenie wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawcy. Sąd I instancji słusznie przyjął, że kryterium braku niezbędnych środków utrzymania stanowić powinna kwota minimalnej emerytury. Jest to kryterium w orzecznictwie sądowym uznane za w miarę zobiektywizowane (wyrok NSA z dnia 30.05.2008 r. sygn. akt I OSK 137/08 niepublik.). W niniejszej sprawie dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie skarżącego przekracza tę kwotę. Niewątpliwie, nie jest to dochód mogący zaspokoić potrzeby skarżącego, nie pozwala jednak stwierdzić, że skarżący nie posiada niezbędnych środków utrzymania. W tej sytuacji, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji dokonał poprawnej interpretacji art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i słusznie uznał, że został on właściwie zastosowany przez organ orzekający w sprawie. Mając na uwadze powyższe i uznając skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 -261 P.p.s.a.