II OSK 539/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Roman Hauser Sędziowie NSA Maria Czapska-Górnikiewicz NSA Jerzy Stelmasiak (spr.) Protokolant Anna Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 stycznia 2006 r. sygn. akt II SA/Kr 2355/03 w sprawie ze skargi B. W. na decyzję Wojewody M. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie wymeldowania oddala skargę kasacyjną Decyzją z dnia [...], znak [...], wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta K., na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2001 r. Nr 87, poz. 960 ze zm.) orzeczono o wymeldowaniu B. W. z pobytu stałego z lokalu nr [...] przy ul. [...] w K. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ ustalił następujący stan faktyczny i prawny w sprawie: B. W. nie zamieszkuje w lokalu nr [...] przy ul. [...] w K. od jesieni [...] r., zaś od [...] r. ani razu w nim nie przebywał. Po opuszczeniu przedmiotowego lokalu zamieszkał wraz z swoja matką w miejscowości G., nie utrzymując żadnych kontaktów ani z żoną ani z dorosłymi synami. B. W. obecnie zamieszkuje w G., gdzie leczy się i pobiera rentę. Ponadto przepisał się do tamtejszej [...] Kasy Chorych. W lokalu nr [...] przy ul. [...] nie ma żadnych jego rzeczy osobistych, nie dysponuje on kluczami do mieszkania i nie partycypuje w kosztach jego utrzymania. O utrudnianiu wejścia do spornego lokalu nie sygnalizował ani Policji ani Prokuraturze. Wobec powyższego, zdaniem organu, zaistniała wobec B. W. przesłanka wydania decyzji administracyjnej w sprawie wymeldowania go z pobytu stałego w lokalu nr [...] przy ul. [...] w K., określona w art. 15 ust. 2 cyt. ustawy w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania przedmiotowej decyzji, tj. opuszczenie dotychczasowego miejsca pobytu stałego bez wymeldowania się. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Wojewody M. z dnia [...], znak: [...]. Organ odwoławczy, powołując się na treść art. 10 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 cyt. ustawy, wskazał, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, że B. W. skoncentrował swoje sprawy życiowe w innym miejscu niż miejsce jego zameldowania. Skoro zaś o fakcie utrudniania wejścia do przedmiotowego lokalu nie zgłaszał odpowiednim organom ścigania (Policji, Prokuraturze), to organ uznał, iż miejsce pobytu stałego opuścił dobrowolnie i trwale. Organ II instancji wskazał wprawdzie, iż B. W. w przeszłości rozmawiał z żoną na temat zamieszkania przez niego w przedmiotowym lokalu i prosił dzielnicowego o interwencję w tej sprawie, jednak żona B. W. nie wyraziła zgody na wspólne z nim zamieszkiwanie. Zdaniem organu, skoro odwołujący się nie ma zamiaru powrotu do lokalu, w którym jest zameldowany na pobyt stały i faktycznie w tym lokalu nie przebywa, utrzymywanie jego zameldowania tam byłoby równoznaczne z utrzymywaniem fikcji meldunku, na co przepisy cyt. ustawy nie zezwalają. Organ odwoławczy powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 maja 2002 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 716), stwierdzający niekonstytucyjność art. 9 ust. 2 cyt. ustawy, uzależniającego zameldowanie od posiadania uprawnień do przebywania w lokalu. W konsekwencji wydania tego orzeczenia organy meldunkowe prowadzące postępowanie wyjaśniające w sprawie wymeldowania miały jedynie obowiązek badać fakt opuszczenia miejsca pobytu stałego przy jednoczesnym niedopełnieniu obowiązku wymeldowania się. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 17 stycznia 2006 r., sygn. akt II SA/Kr 2355/03, po rozpoznaniu skargi W. W. na decyzję Wojewody M. z dnia [...], oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Sąd, podzielając ustalenia faktyczne i prawne dokonane przez organy administracji w niniejszej sprawie, odniósł się dodatkowo do zarzutów skarżącego podniesionych w skardze. Wskazał, iż twierdzenie skarżącego, że nie opuścił przedmiotowego lokalu dobrowolnie nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż niedobrowolne opuszczenie lokalu zachodzi wówczas, gdyby na skarżącym wymuszono opuszczenie lokalu przy użyciu środków niedozwolonych w porządku prawnym. Taką kwalifikacją, zdaniem Sądu, nie można objąć nieporozumień, sporów czy kłótni w rodzinie, dopóki wobec strony nie zostanie użyty np. bezpośredni przymus. Sąd wskazał ponadto, iż skarżący, wbrew swoim wcześniejszym wyjaśnieniom, powołał się na okoliczność kilkakrotnej interwencji Policji w sprawie odzyskania przez niego dostępu do przedmiotowego lokalu, bezskutecznej z uwagi na wymianę przez jego żonę zamku w drzwiach i odmowę ich otwarcia. Jednak, zdaniem Sądu, okoliczności te nie podważają prawidłowości ustaleń organów administracji, gdyż jedynie skierowanie stosownego pozwu do sądu cywilnego może być wiarygodnym dowodem podejmowania przez stronę starań o odzyskanie dostępu do lokalu. Niekiedy, w ocenie Sądu, za dowód można potraktować wystąpienie ze stosownym wnioskiem do Prokuratury. Nie uważa się natomiast za taki dowód asysty Policji, która nie ingeruje w spory osób zainteresowanych. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł działający przez profesjonalnego pełnomocnika B. W., zarzucając: 1) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 134 par. 1 p.p.s.a. poprzez dowolne przyjęcie, że organy administracji prawidłowo oceniły, że B. W. dobrowolnie opuścił mieszkanie nr[...] przy ul. [...] w K., 2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 15 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych poprzez oddalenie skargi pomimo, że brak było przesłanek do wymeldowania skarżącego określonych w tym przepisie oraz przyjęcie, że przepis ten wymaga od uprawnionego podjęcia określonego postępowania sądowego. W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uwzględnienie skargi przez odmowę jego wymeldowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania. Uzasadniając zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej, skarżący wskazał, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie przyjął, że opuścił on miejsce swojego stałego pobytu dobrowolnie i trwale, gdyż w rzeczywistości wyprowadził się z przedmiotowego lokalu zmuszony przemocą fizyczną i psychiczną. Skarżący zakwestionował stanowisko Sądu I instancji, zgodnie z którym jedynie skierowanie stosownego pozwu do sądu cywilnego może być wiarygodnym dowodem podejmowania przez stronę starań o uzyskanie dostępu do lokalu. Wskazał, iż, jego zdaniem, ustawa o ewidencji ludności i dowodach osobistych nie nakłada na obywateli obowiązku złożenia konkretnego pozwu jako jedynego dowodu wykazującego brak dobrowolności opuszczenia miejsca zamieszkania, stąd, skierowanie sprawy do sądu było uprawnieniem a nie obowiązkiem skarżącego. Skarżący podniósł ponadto, iż kilkakrotnie w sprawie umożliwienia mu zamieszkania w miejscu zameldowania wzywał na interwencję Policję. Oprócz tego w dniu [...] złożył w wydziale cywilnym Sądu Rejonowego w K. "wniosek o umożliwienie zamieszkania w miejscu zameldowania". Skarżący zarzucił również Sądowi I instancji, że pominął okoliczność świadczącą o tym, iż nie miał zamiaru opuszczenia mieszkania przy ul. [...], gdyż wówczas udał się na leczenie w szpitalu psychiatrycznym w Kobierzynie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest niezasadna i nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej zwana p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, jednak bierze z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 tej ustawy, jak ma to miejsce w rozpoznanej sprawie, to Sąd, rozpoznając sprawę, związany jest granicami skargi. Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, iż organy administracji w niniejszej sprawie nie dopuściły się, wbrew zarzutowi zawartemu w skardze kasacyjnej, ani naruszenia przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik sprawy, ani naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 15 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Zgodnie z art. 15 ust. 2 cyt. ustawy w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji, organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która: 1) utraciła uprawnienie wymienione w art. 9 ust. 2 (uprawnienie do przebywania w lokalu) i bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego, albo 2) osoby, która bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego i nie przebywa w nim co najmniej przez okres 6 miesięcy, a nowego miejsca jej pobytu nie można ustalić. W związku z tym, iż zarówno organy administracji obu instancji, jak też Sąd I instancji uznały, iż w niniejszej sprawie mamy do czynienia z pierwszą przesłanką wymeldowania, wskazać należy, że wskutek wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 maja 2002 r., K 20/01 (Dz. U. Nr 78, poz. 716), stwierdzającego niezgodność art. 9 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych z art. 52 ust. 1 i art. 83 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, przestała istnieć przesłanka związana z utratą uprawnienia wskazanego w art. 9 ust. 2 tej ustawy, czyli utratą prawa do lokalu. Stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności z Konstytucją RP przepisu art. 9 ust. 2 powołanej ustawy, a zatem przepisu, do którego odsyła przepis art. 15 ust. 2 i który kształtuje jego treść, spowodowało, iż kwestia posiadania uprawnień do lokalu przestała mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie o wymeldowanie. Z powyższego wynika, iż wymeldowanie dokonywane jest w przypadku, gdy dana osoba w sposób dobrowolny i trwały opuści miejsce pobytu stałego i nie dopełni obowiązku wymeldowania się. Stąd, w obecnym stanie prawnym ewidencja ludności jest instytucją służącą odzwierciedlaniu stanu faktycznego. Dostarcza bowiem organom wiedzy o rzeczywistym miejscu pobytu obywatela i w żaden sposób nie wiąże się ze sferą praw do lokalu bądź zajmowanego pomieszczenia. Nieodłącznym składnikiem systemu ewidencji ludności jest mechanizm wymeldowywania, a więc formalnego usuwania informacji o zameldowaniu, jeżeli informacja ta przestaje obrazować wynikający z uprzedniego zgłoszenia stan faktyczny. W niniejszej sprawie bezspornym jest, iż skarżący B. W. nie zamieszkuje w lokalu nr [...] przy ul. [...] w K. od jesieni [...] r., zaś od [...] r. ani razu w nim nie przebywał. Po opuszczeniu przedmiotowego lokalu zamieszkał wraz ze swoją matką w miejscowości G., nie utrzymując żadnych kontaktów ani z żoną ani z dorosłymi synami. B. W. obecnie zamieszkuje w G., gdzie pobiera rentę i leczy się. W lokalu nr [...] przy ul. [...] nie ma żadnych rzeczy osobistych, nie dysponuje kluczami do niego i nie partycypuje w kosztach jego utrzymania. Okolicznością, która, według skarżącego, przesądza o niezgodności z prawem decyzji o jego wymeldowaniu z przedmiotowego lokalu jest brak dobrowolności opuszczenia tego lokalu. Na potwierdzenie swego stanowiska skarżący wskazał, iż była żona utrudnia mu wstęp do mieszkania poprzez wymianę zamków. Podniósł, iż w tej sprawie kilkakrotnie zwracał się o interwencję do Policji, ponadto wystąpił w dniu [...] do sądu o umożliwienie mu zamieszkiwania w lokalu nr[...] przy ul. [...] w K. W ocenie Sądu II instancji, podniesione przez skarżącego argumenty nie dowodzą braku dobrowolności opuszczenia przez niego przedmiotowego lokalu. Wskazać bowiem należy, iż przedmiotem oceny w postępowaniu o wymeldowanie są okoliczności istniejące w dniu faktycznego opuszczenia dotychczasowego miejsca zameldowania przez skarżącego, a nie w dniu orzekania przez organy. Z przedstawionych w aktach sprawy dowodów wynika, iż skarżący opuścił miejsce zameldowania dobrowolnie, wyprowadzając się do swojej matki do miejscowości G.. Wymiana zamków w mieszkaniu przez byłą żonę skarżącego nastąpiła zaś w okresie późniejszym, gdy skarżący już tam nie mieszkał i nie było też tam żadnych jego rzeczy. Ponadto, nawet gdyby przyjąć, iż skarżący nie opuścił dobrowolnie lokalu, co starał się udowodnić, a został z niego usunięty poprzez wymianę zamków, to okoliczność ta nie miałaby w sprawie istotnego znaczenia. Za równoznaczną z dobrowolnym opuszczeniem lokalu należy bowiem uznać sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne (wyrok NSA z dnia 25 października 2005 r., II OSK 127/05, LEX nr 201427, wyrok NSA z dnia 12 kwietnia 2001 r., V SA 3078/00, LEX nr 78937). W niniejszej sprawie skarżący nie zwrócił się w odpowiednim czasie do sądu powszechnego o przywrócenie utraconego posiadania, nie zwrócił się również w tej sprawie do Prokuratora, który mógłby skorzystać z uprawnień przyznanych mu w postępowaniu cywilnym (art. 55 - 60 Kodeksu postępowania cywilnego). Wprawdzie skarżący zwracał się w dniu [...] do sądu cywilnego o umożliwienie mu zamieszkiwania w przedmiotowym lokalu, jednak pismo zawierające to żądanie zostało dołączone dopiero na etapie postępowania przed Sądem II instancji, a ponadto w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek rozstrzygnięcia sądu w przedmiocie tego żądania. Ponadto za negatywną przesłankę orzeczenia o wymeldowaniu skarżącego nie można również uznać zwracania się przez niego o interwencje do Policji, gdyż organ ten nie mógł doprowadzić do przywrócenia skarżącemu posiadania przedmiotowego lokalu. Sąd II instancji podzielił zatem stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, iż skarżący w dniu wymiany przez byłą żonę zamków w lokalu nr [...] przy ul. [...] w K., nie mieszkał w nim i opuścił go dobrowolnie, a podjęte przez skarżącego czynności prawne nie doprowadziły do przywrócenia posiadania przedmiotowego lokalu. Ponadto za bezzasadny należy uznać zawarty w skardze kasacyjnej zarzut, iż zarówno właściwe organy, jak i Sąd I instancji nie poczyniły niezbędnych ustaleń i nie rozważyły kwestii uprawnienia zainteresowanej osoby do przebywania w lokalu, w którym jest zameldowana. Czynność materialno - techniczna, którą jest zameldowanie nie rozstrzyga bowiem ani o prawie do lokalu, ani o uprawnieniu do przebywania w nim, wbrew zarzutom ze skargi kasacyjnej skarżącego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzeniu na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 p.p.s.a. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie o jakim mowa w tym przepisie.