I FZ 361/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 21 października 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 21 lipca 2008 r., sygn. akt III SA/Gl 145/08 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Z. J. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 28 listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach Postanowieniem z dnia 21 lipca 2008 r., sygn. akt III SA/Gl 145/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek Z. J. o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie z wpisu sądowego od skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 28 listopada 2007 r., Nr [...], w przedmiocie podatku akcyzowego. W uzasadnieniu wskazano, iż zgodnie z przedstawionymi przez wnioskodawcę informacjami ponosi on uzasadnione wydatki związane z podeszłym wiekiem i złym stanem zdrowia swoim i żony. Małżonkowie nie posiadają żadnych oszczędności, papierów wartościowych czy przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro, a posiadana przez skarżącego działalność gospodarcza w 2006 r. przyniosła stratę w wysokości 13.152,10 zł, a w 2007 r. w wysokości 100.000 zł. Miesięczne dochody skarżącego (z tytułu emerytury) i jego żony (z tytułu dodatku pielęgnacyjnego) wynoszą łącznie 1.240,04 zł netto. Jako składniki posiadanego majątku skarżący wskazał mieszkanie typu własnościowego o powierzchni 47 m2, darowane wnukowi oraz 1 ha lasu, odziedziczony przez żonę skarżącego, nie przynoszący dochodów i nie przedstawiający żadnej wartości. Sąd I instancji wskazał też, iż z akt sprawy III SA/Gl 1211/07 wynika, że wnioskodawca jest również właścicielem działki o powierzchni 7.195 m2, gdzie zlokalizowana jest jego firma. Podniesiono także, że majątek przedsiębiorstwa skarżącego obciążony jest długiem hipotecznym na rzecz banku (757.668,49 zł) oraz pożyczoną kwotą 150.000 zł, zabezpieczoną w Rejestrze Sądowym Sądu Rejonowego w Katowicach. Powołano również szereg dokumentów przedłożonych na wezwanie Sądu przez wnioskodawcę do rozpatrywanej sprawy (oraz do innych spraw toczących się z inicjatywy skarżącego przed WSA w Gliwicach). Dodatkowo w sprzeciwie od postanowienia referendarza odmawiającego przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie skarżący wniósł o "całkowite zwolnienie z kosztów sądowych i kosztów sprzeciwu i przyznanie pomocy prawnej" oraz podkreślił, iż ponosi faktycznie wydatki na utrzymanie mieszkania, choć formalnie w książeczce opłat figuruje nazwisko jego wnuka. Wskazał, że wnuk nie prowadzi z nim wspólnego gospodarstwa domowego, ale wraz z żoną pomaga skarżącemu w opiece nad jego żoną - w ocenie wnioskodawcy nie może on żądać od swego wnuka dodatkowo pomocy finansowej tylko dlatego, że podarował mu mieszkanie. Wnuk zarabia ok. 2.500 zł miesięcznie i ma na utrzymaniu czteroosobową rodzinę oraz opiekuje się babką swojej żony, a skarżący opiekuje się również swoją siostrą. Wnioskodawca podkreślił też trudności z otrzymaniem zezwolenia na produkcję oleju opałowego i związaną z tym niemożność uruchomienia produkcji przynoszącej zysk. Wskazał również, iż przez cztery lata ponosił koszty utrzymania przedsiębiorstwa, będąc pozbawionym dochodów, a ponieważ nie płacił ustalonych przez bank rat pożyczki (5.000 zł miesięcznie), był zmuszony do przekształcenia swego przedsiębiorstwa w spółkę z o. o., która przejęła to przedsiębiorstwo wraz z długiem hipotecznym i infrastrukturą. W związku z tym skarżący nie ma już żadnej nieruchomości, a siedzibę swego przedsiębiorstwa musiał przenieść do swojego miejsca zamieszkania. Nadto jego emerytura została obciążona długiem na rzecz Izby Celnej i łącznie jego zadłużenie wynosi 2.574.402,62 zł, która ma spłacać przez 502,4 lata. Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku o zwolnienie z konieczności uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 100 zł, bowiem co prawda skarżący ponosi uzasadnione wydatki, z uwagi na stan konta i konieczność spłaty zadłużeń nie dysponuje on zdolnością kredytową, a prowadzona działalność gospodarcza w ciągu ostatnich dwóch lat podatkowych przyniosła stratę. Nieruchomość, której jest właścicielem, była wykorzystywana do prowadzenia działalności gospodarczej, co dyskwalifikuje ją jako ewentualne źródło przychodu. Branie pod uwagę posiadanych przez wnioskodawcę i jego małżonkę zasobów nieruchomych jako ewentualnego zabezpieczenia zaciągniętego zobowiązania Sąd I instancji uznał za bezprzedmiotowe ze względu na znikome szanse skarżącego na uzyskanie nowego kredytu. Sąd I instancji podkreślił jednakże, że skarżący dysponuje stałym dochodem w postaci uzyskiwanej emerytury, natomiast w utrzymaniu mieszkania pomaga mu wnuk wraz z rodziną - z przedłożonych dokumentów wynika też, iż wnuk ponosi związane z utrzymaniem mieszkania opłaty. W ocenie Sądu I instancji oświadczenie skarżącego, iż to na nim spoczywa ciężar ponoszenia tych opłat, nie znalazło pokrycia w innych dowodach. Niezależnie od relacji wiążących skarżącego z wnukiem na tym ostatnim ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 128 k.r.o.), a i sam fakt udzielenia darowizny mieszkania wiąże się z podobnym obowiązkiem określonym w art. 897 k.c. Nawet gdyby skarżący nie znajdował się w niedostatku, winien w pierwszej kolejności szukać pomocy w uzyskaniu środków potrzebnych na uiszczenie opłat sądowych u wnuka, a dopiero później korzystać z dofinansowania z budżetu państwa. Sąd I instancji wskazał również, iż zarówno w 2005, jak i w 2006 r. skarżący osiągnął stosunkowo wysokie przychody z tytułu działalności gospodarczej, a z racji kontynuowania działalności również w pierwszym półroczu 2007 r. wnioskować należy o możliwości sfinansowania w pewnym zakresie kosztów postępowania sądowego z bieżącego przychodu. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wskazał, iż mimo dokładania największych starań z uwagi na swój wiek, stan zdrowia i niemożliwość poruszania się poza mieszkaniem, nie jest w stanie zgromadzić niezbędnych środków na pokrycie kosztów sądowych. Nieruchomość, na terenie której była siedziba przedsiębiorstwa skarżącego została przejęta i przekształcona w dniu 8 listopada 2007 r. w spółkę z o. o. - majątek wraz z obciążeniami hipotecznymi na rzecz banku i ZUS został przejęty przez tą spółkę, która jest w stanie organizacyjnym i nie podjęła jeszcze działalności produkcyjnej. Nieruchomość żony wnioskodawcy została natomiast przeznaczona w planie zagospodarowania przestrzennego na tereny zielone objęte ochroną krajobrazu, nie można tej działki więc sprzedać ani zaciągnąć na nią kredytu. Skarżący podkreślił też, że nie ma możliwości pokrycia kosztów sądowych z bieżących przychodów, bo ich nie posiada - nie tylko nie może wnieść opłat sądowych, ale nawet wykupić niezbędnych leków dla siebie i żony, ani pokryć świadczeń związanych z utrzymaniem (zalega za czynsz, prąd, telefon). Wnuk nie pracuje już w przedsiębiorstwie skarżącego, a za miesiące, w których pracował, nie otrzymał zapłaty bo nie było dochodów na jej pokrycie. Stąd wnuk nie miał środków, z których mógłby wspomóc skarżącego finansowo. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie podlega uchyleniu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego postanowienie Sądu I instancji obarczone jest istotnymi wadami proceduralnymi. Przede wszystkim należy podkreślić, iż w sprzeciwie od postanowienia referendarza skarżący rozszerzył zakres swego wniosku - o ile referendarz prawidłowo uznał, iż wnioskodawca domaga się zwolnienia od obowiązku uiszczenia skargi w wysokości 100 zł, o tyle z jednoznacznie brzmiącego sformułowania zawartego w sprzeciwie wynika, iż skarżący wnosi o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Stąd badanie przez Sąd w zaskarżonym postanowieniu spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (z uzasadnienia orzeczenia wynika bezsprzecznie, iż Sąd I instancji rozpatrywał wniosek jedynie w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi), zamiast w zakresie całkowitym, stanowi naruszenie art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.). Nadto uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie odpowiada wymogom z art. 141 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - stanowisko merytoryczne Sądu parokrotnie nie jest adekwatne do opisanej w pierwszej części uzasadnienia treści pism strony, a więc Sąd I instancji opiera swoją ocenę sytuacji strony na okolicznościach faktycznych, które nie zostały przez stronę przedstawione w sposób, który Sąd przyjął dla potrzeb wyrażenia swojego stanowiska. Dotyczy to przede wszystkim prowadzonej przez stronę działalności gospodarczej - w sprzeciwie strona wyraźnie wskazała, iż nie jest już właścicielem nieruchomości, na której prowadziła działalność gospodarczą, podkreśliła również, iż konieczne było przekształcenie jej przedsiębiorstwa w spółkę z o. o. , która przejęła nieruchomość wraz z długiem hipotecznym i infrastrukturą. Podniesiono też kwestię niespłacenia rat pożyczki i zadłużenia wynoszącego łącznie 2.574.402,62 zł. Okoliczności te w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zostały wzięte przez Sąd I instancji pod uwagę przy wydawaniu orzeczenia - Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazuje na nieruchomość, której właścicielem jest skarżący oraz na możliwość sfinansowania kosztów sądowych z bieżącego przychodu z prowadzonej działalności gospodarczej. Można co prawda uznać, iż podnoszone przez skarżącego w sprzeciwie okoliczności nie są całkowicie jasne i jednoznaczne - z jednej strony wskazuje on na przejęcie jego przedsiębiorstwa przez spółkę z o. o. wraz z długiem i infrastrukturą, z drugiej stwierdza, iż w związku z tym siedzibę swego przedsiębiorstwa musiał przenieść do swojego miejsca zamieszkania. Nie jest również jasno wyjaśniona w sprzeciwie kwestia stosunków właścicielskich w nowej spółce z o. o. (czy skarżący jest jedynym wspólnikiem czy też nie), ani to czy spółka ta zaczęła prowadzić działalność gospodarczą. Okoliczności niejasne, niewystarczające do pełnej oceny sytuacji wnioskodawcy, powinny być jednak wyjaśniane - z inicjatywy Sądu - w drodze postępowania przewidzianego w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a nie ignorowane przy rozpatrywaniu wniosku strony. Tymczasem w zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, iż nie było żadnych zmian w zakresie prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej, co nie zasługuje na aprobatę. Na marginesie powyższych uwag należy też wskazać, iż ocena dokumentów składanych przez stronę w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy i mających istotne znaczenie przy rozpatrywaniu wniosku skarżącego, została uniemożliwiona Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu - ograniczono się bowiem do dołączania do przedmiotowej sprawy jedynie pisma przewodniego wnioskodawcy wraz z wymienieniem załączników (k. 23-24, 38-41), natomiast nie sporządzono odpisów samych załączników, stąd też z ich treścią, z racji niedysponowania aktami sprawy III SA/Gl 140/08 czy III SA/Gl 150/08, w których znajdują się oryginały pism z załącznikami, Naczelny Sąd Administracyjny może się zapoznać jedynie pośrednio, przez ich opis zawarty w zaskarżonym postanowieniu. Brak dowodów źródłowych w aktach sprawy, zwłaszcza w przypadku gdy dowody te były brane pod uwagę przez Sąd I instancji przy rozpoznawaniu wniosku, utrudnia zbadanie prawidłowości zaskarżonego postanowienia i dokonanej w nim oceny tych dokumentów. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien wziąć pod uwagę okoliczności podniesione przez wnioskodawcę zarówno w sprzeciwie (m.in. przejęcie jego przedsiębiorstwa, wraz z długiem hipotecznym i infrastrukturą, przez spółkę z o. o.), jak i w zażaleniu na postanowienie z dnia 21 lipca 2008 r. (m.in. sytuacja finansowa wnuka), a w razie uznania, iż okoliczności wskazane w tych pismach przedstawione są w sposób niewystarczający, zastosować tryb, o którym mowa w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.