II SA/Ol 239/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie Sędzia WSA Adam Matuszak Sędzia WSA Beata Jezielska (spr.) Protokolant Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi J. W. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie usunięcia stwierdzonych uchybień w zakresie wymagań higienicznych i zdrowotnych - oddala skargę. Decyzją z dnia "[...]" Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny nakazał J.W. - właścicielowi Fermy Drobiu w L. wykonanie czynności polegających na: przedłożeniu do wglądu kart charakterystyki na stosowane substancje i preparaty chemiczne niebezpieczne, dokonaniu oceny i udokumentowaniu ryzyka zawodowego występującego przy pracach wykonywanych w zakładzie, przedłożeniu do wglądu aktualnych orzeczeń lekarskich pracowników o braku przeciwwskazań do wykonywania pracy na zajmowanych stanowiskach pracy, zapewnieniu i udostępnieniu pracownikom instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy, zapewnieniu i właściwym wyposażeniu pomieszczenia i urządzenia higieniczno-sanitarnego dla pracowników (jadalni i umywalni), zapewnieniu pracownikom środków ochrony indywidualnej, zabezpieczających przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy. Jednocześnie zakreślono termin wykonania poszczególnych obowiązków. W uzasadnieniu podano, iż w trakcie kontroli przeprowadzonej na fermie stwierdzono naruszenie szeregu przepisów prawa. Podano, iż zgodnie z art. 207 Kodeksu pracy pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Art. 304 Kodeksu zobowiązuje zaś pracodawcę do zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy osobom fizycznym wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy w zakładzie lub w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę. Podano, iż art. 221 Kodeksu pracy oraz art. 5 ust. 2 ustawy o substancjach i preparatach chemicznych nakazuje posiadanie aktualnego spisu substancji i preparatów oraz kart charakterystyki stosowanych niebezpiecznych substancji i niebezpiecznych preparatów chemicznych. Karty charakterystyki pozwalają bowiem na zapoznanie pracowników z zagrożeniami występującymi w związku ze stosowaniem tych chemikaliów. Z kolei art. 226 Kodeksu pracy oraz § 39 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy nakłada na pracodawcę obowiązek dokonania oceny i udokumentowania ryzyka zawodowego. Wskazano, iż brak aktualnej oceny ryzyka zawodowego nie pozwala na podjęcie działań korygujących lub zapobiegawczych w celu eliminacji lub ograniczenia zagrożeń związanych z występującym ryzykiem zawodowym. Ocena ryzyka odgrywa istotną rolę w procesie monitorowania stanu bezpieczeństwa i higieny pracy. Podniesiono, iż zgodnie z art. 229 ust. 4 Kodeksu pracy pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego, stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku pracy. Zgodnie zaś z § 41 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy pracodawca jest zobowiązany do udostępniania pracownikom do stałego korzystania, aktualnych instrukcji bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczących stosowanych w zakładzie procesów technologicznych związanych z zagrożeniami wypadkowymi lub zagrożeniami zdrowia pracowników, obsługi maszyn i urządzeń technicznych, postępowania z materiałami szkodliwymi dla zdrowia i niebezpiecznymi, udzielania pierwszej pomocy. Z kolei zgodnie z § 111 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bhp pracodawca jest zobowiązany zapewnić pracownikom pomieszczenia i urządzenia higieniczno-sanitarne, których rodzaj, ilość i wielkość powinny być dostosowane do liczby zatrudnionych pracowników, stosowanych technologii, rodzajów pracy oraz warunków w jakich ta praca jest wykonywana. W myśl § 17 załącznika do rozporządzenia w skład szatni powinny wchodzić umywalnie łatwo dostępne dla pracowników i zapewniające bezkolizyjny ruch pracowników już umytych i przebranych w odzież własną. Szatnie powinny być dostosowane do rodzajów prac, stopnia narażenia pracownika na zbrudzenia ciała i zanieczyszczenia odzieży substancjami szkodliwymi lub materiałami zakaźnymi. W umywalni należy przewidzieć kabinę natryskową w ilości przewidzianej do ilości osób korzystających. Zgodnie zaś z § 29 tego załącznika pracodawca zapewnia pomieszczenie jadalni dla pracowników zatrudnionych przy pracach związanych z narażeniem na kontakt ze szkodliwymi środkami chemicznymi lub promieniotwórczymi, materiałami biologicznie zakaźnymi albo przy pracach szczególnie brudzących. Natomiast art. 237 Kodeksu pracy nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia pracownikom środków ochrony indywidualnej, zabezpieczających przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy. Wskazano, iż z uwagi na fakt, iż strona nie skorzystała z możliwości wypowiedzenia się w sprawie, terminy wykonania nakazanych czynności zostały ustalone z urzędu. Jednocześnie pouczono stronę, iż w przypadku niewykonania nałożonych obowiązków zostaną podjęte środki w trybie egzekucji administracyjnej. Od decyzji tej odwołał się J.W., kwestionując decyzję w części nakładającej obowiązek zapewnienia i wyposażenia jadalni i umywalni dla pracowników. Wyjaśnił, iż z pomieszczeń tych korzysta jeden pracownik. Podał, iż z powodów technicznych niemożliwa jest instalacja umywalki i wydzielenie pomieszczenia jadalni. Wskazał, iż kabina prysznicowa znajduje się w pomieszczeniu mieszkalnym innego budynku na farmie, z której będzie korzystał pracownik. Decyzją z dnia "[...]" Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu wskazano, iż z Załącznika nr 2 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki wynika, iż praca w rolnictwie, w tym przypadku wykonywanie czynności przy obsłudze zwierząt hodowlanych (drobiu), została ujęta w wykazie prac narażających pracowników na działanie czynników biologicznych. Powołano przepisy tego rozporządzenia nakładające na pracodawcę obowiązek zapewnienia odpowiednich pomieszczeń do spożywania posiłków i napojów oraz właściwych pomieszczeń, urządzeń higieniczno-sanitarnych. Odnosząc się do podniesionej przez stronę kwestii, iż zatrudnia on tylko jednego pracownika podano, iż w myśl art. 3 Kodeksu pracy pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. Zatem przesłanką warunkującą bycie pracodawcą nie jest ilość zatrudnianych pracowników, lecz sam fakt ich zatrudniania. Zatem nawet zatrudnianie 1 pracownika nakłada na pracodawcę obowiązki określone w Kodeksie pracy i przepisach wykonawczych. Podniesiono, iż obowiązki dotyczące sfery bezpieczeństwa i higieny pracy usytuowane są w Kodeksie pracy wśród podstawowych zasad prawa pracy, co oznacza, iż pracodawcy przypisano szczególną rolę w zakresie ochrony życia i zdrowia pracowników. Brak na fermie właściwych pomieszczeń sanitarno-higienicznych w sytuacji, gdy pracownik jest narażony na szereg czynników biologicznych stanowi poważne wykroczenie przeciw prawom pracownika, naraża jego zdrowie i może być przyczyną powstania wielu dolegliwości i chorób. Podniesiono, iż ze względu na potencjał zakaźny niektórych czynników biologicznych niedopuszczalne jest korzystanie z tych samych pomieszczeń sanitarno-higienicznych (np. w budynkach mieszkalnych) przez pracowników fermy i osób zawodowo niezwiązanych z pracą na fermie, gdyż może to skutkować zagrożeniem zdrowia tych osób. Wskazano, iż ponieważ nie jest możliwe wyeliminowanie narażenia na czynniki biologiczne w środowisku pracy hodowcy drobiu, to należy wszelkimi dostępnymi środkami dążyć do ograniczania stopnia tego narażenia. Zapewnienie pracownikom właściwych pomieszczeń i urządzeń sanitarno-higienicznych w zakładzie pracy jest jednym ze sposobów skutecznie ograniczającym to narażenie. Na powyższą decyzję skargę wniósł J.W., wnosząc o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w punkcie utrzymującej decyzję organu nakazującą mu urządzenie dla jednego pracownika jadalni i umywalki z kabiną natryskową. Podał, iż do pomocy w gospodarstwie zatrudnia pracownika zamieszkującego na fermie oraz obecnie jednego spoza gospodarstwa. W obrębie budynków gospodarskich znajduje się szatnia i kabina WC z umywalką, Ponadto pracownik może korzystać z łazienki w budynku mieszkalnym zlokalizowanym na fermie, a zajmowanym przez drugiego pracownika. Wyjaśnił, iż praca na fermie polega na wykonywaniu różnych czynności, nie zawsze w pomieszczeniach z ptakami, gdyż zależy to od rozpoczęcia cyklu hodowlanego i wielkości ptaków od pisklęcia do dorosłości. Wskazał, iż w jego ocenie nie jest zakładem pracy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy, a jedynie zatrudnia pomoc w czynnościach gospodarczych. W związku z tym kwestionuje przedmiotową decyzję, gdyż wypełnienie nałożonych w niej obowiązków jest bardzo kosztowne a wręcz nie możliwe, chyba że zrezygnuje z formy stosunku pracy i zastąpi go umowami cywilnoprawnymi. W odpowiedzi na skargę Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w niniejszej sprawie. Dodatkowo wskazano, iż zatrudnianie nawet jednego pracownika wypełnia przesłankę pracodawcy określoną w Kodeksie prac, a powołując się na ustalenia w trakcie kontroli na fermie wskazano, iż skarżący sam poinformował iż przy wyłapywaniu drobiu co dwa miesiące zatrudnia dorywczo kilka osób. Wyjaśniono także, z mocy art. 304 Kodeksu pracy obowiązki związane z bezpieczeństwem i higieną pracy odnoszą się także do przedsiębiorców niebędących pracodawcami organizujących pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Podnieść należy, iż w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zatem rozpoznając skargę na decyzję Sąd dokonuje jedynie oceny, czy przy jej wydaniu nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź też procesowego, obowiązujące w dacie jej podjęcia. Skarga wniesiona w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. Podnieść przede wszystkim należy, iż do zadań ustawowych Państwowej Inspekcji Pracy należy między innymi sprawowanie nadzoru nad warunkami higieny pracy w zakładach pracy (art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 marca 1985r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2006r. Nr 122 poz. 851 ze zm.). W związku z tym w razie stwierdzenia naruszenia wymagań higienicznych i zdrowotnych państwowy inspektor sanitarny jest uprawniony do nakazania w drodze decyzji usunięcia w ustalonym terminie stwierdzonych uchybień. Istnieje zatem podstawa prawna do wydania zaskarżonej decyzji. Podnieść należy, iż skarżący przede wszystkim kwestionuje fakt, iż nie jest zakładem pracy, a w związku z tym nie ciążą na nim obowiązki z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy określone w Kodeksie pracy. Zarzut ten nie jest zasadny. Wskazać należy, iż od dnia wejścia w życie ustawy z dnia 2 lutego 1996r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy i zmianie niektórych ustaw (Dz.U. N r 24 poz. 110), tj. od dnia 2 czerwca 1996r. pojęcie "zakładu pracy" w rozumieniu jednostki zatrudniającej pracowników zostało zastąpione pojęciem "pracodawcy". Zgodnie zaś z art. 3 Kodeksu pracy pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna jeśli zatrudniają one pracowników. Zatem w obecnym stanie prawnym pojęcie zakładu pracy w Kodeksie pracy funkcjonuje jako zespół budynków, maszyn i urządzeń technicznych służących do wykonywania pracy, natomiast jednostką zatrudniającą pracowników, którą obciążają obowiązki określone w Kodeksie pracy, jest pracodawca. Pracodawcą zaś jest także osoba fizyczna, o ile zatrudnia pracowników, niezależnie od liczby tych ostatnich. Przy czym wskazać należy, iż w odniesieniu do bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązek zapewnienia takich warunków pracy został określony bardzo szeroko. Obciąża on bowiem także pracodawcę zatrudniającego osoby fizyczne wykonujące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy (art. 304 § 1 Kodeksu pracy), a nawet przedsiębiorców niebędących pracodawcami, organizujących pracę wykonywaną przez osoby fizyczne na innej podstawie niż stosunek pracy, a także prowadzących na własny rachunek działalność gospodarczą. Zatem nawet gdyby skarżący nie spełniał kryteriów pracodawcy w rozumieniu Kodeksu pracy lub zatrudniał pracowników na podstawie umowy cywilnoprawnej, to i tak obciążają go obowiązki w zakresie zapewnienia bezpiecznej i higienicznej pracy, skoro organizuje pracę wykonywaną przez osoby fizyczne. Wskazać ponadto należy, iż nakazy określone w zaskarżonej decyzji znajdują oparcie w stosownych przepisach prawa. Przepisy te zostały przytoczone w decyzji organu pierwszej instancji. Zarzuty skarżącego dotyczą nałożonego na niego obowiązku zapewnienia i właściwego wyposażenia pomieszczenia i urządzenia higieniczno-sanitarnego dla pracowników w postaci jadalni i umywalni. Obowiązek ten wynika z przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997r. (Dz.U. z 2003r. Nr 169 poz. 1650 ze zm.). Wymogi związane z koniecznością właściwego urządzenia wskazanych pomieszczeń wynikają przede wszystkim z faktu, iż zgodnie z Załącznikiem Nr 2 do rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz.U. Nr 81 poz. 716 ze zm.) zarówno praca w rolnictwie, jak i praca, podczas której dochodzi do kontaktu ze zwierzętami lub produktami pochodzenia zwierzęcego, a taką niewątpliwie jest praca na fermie drobiu - należą do prac narażających pracowników ma działanie czynników biologicznych. W związku z tym w myśl § 11 ostatnio powołanego rozporządzenia pracodawca jest zobowiązany do zapewnienia pracownikowi bezpiecznych warunków spożywania posiłków i napojów w wydzielonych pomieszczeniach oraz zapewnienia właściwych pomieszczeń i urządzeń higieniczno-sanitarnych. Warunki, jakie winny spełniać te pomieszczenia określone są w powołanym rozporządzeniu w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz w Załączniku nr 3 do tego rozporządzenia. Nakazy zawarte w zaskarżonej decyzji odpowiadają wymogom określonym w tych przepisach. Skarżącemu należy wyjaśnić, iż zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy pomieszczenia higieniczno-sanitarne winny znajdować się w budynku, w którym odbywa się praca albo w budynku połączonym z nim obudowanym przejściem. Zatem możliwość korzystania przez pracownika z łazienki w budynku mieszkalnym nie stanowi spełnienia wymogów określonych w powołanym przepisie w odniesieniu do urządzeń sanitarno-higienicznych. Wskazać przy tym należy, iż skoro określone warunki zostały przewidziane w przepisach prawa, to organ inspekcji sanitarnej nie może ich dowolnie zmieniać i przystosowywać do żądań pracodawcy. Ponadto podnoszony przez skarżącego aspekt finansowy w ogóle nie może być brany pod uwagę, gdyż zapewnienie odpowiednich warunków zawiązany z bezpieczeństwem i higieną pracy jest bezwzględnym obowiązkiem pracodawcy i ciąży na nim niezależnie od jego kondycji finansowej. Podobnie bez znaczenia pozostaje kwestia możliwości technicznych, gdyż pracodawca (a także inny podmiot organizujących pracę osób fizycznych) winien tak zorganizować zakład pracy, aby możliwe było spełnienie wszystkich wymogów w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy. Wobec powyższego zaskarżona decyzja nie narusza prawa, a skargę jako niezasadną należało oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.).