I FZ 430/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. S. A. w likwidacji na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 28 sierpnia 2008 r. sygn. akt III SA/Wa 815/08 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. S. A. w likwidacji na decyzję Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej z dnia 22 stycznia 2008 r. nr w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji określającej zobowiązanie w podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2002 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Po wniesieniu sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 czerwca 2008 r., WSA w Warszawie - postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2008 r. - ponownie zwolnił skarżącą spółkę od wpisu oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. A. S.A. w odpowiedzi na wezwanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 200 zł złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku Skarżąca wskazała, że od 2003 r. nie prowadzi działalności gospodarczej, co było efektem kontroli skarbowych nieprzemyślanych decyzji organów podatkowych. Spółka posiada dwa lokale sklepowe w Płocku, którymi, ze względu na obciążone hipoteki, nie może gospodarować. Nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi, środkami trwałymi i nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego Skarżąca nadesłała rejestr sprzedaży VAT od 1 stycznia 2008 r. do 30 kwietnia 2008 r., rejestr zakupów za ten sam okres, CIT-8 za 2006 r., CIT-8 za 2007 r. Nadto wskazała, że w 2008 r. spółka nie spłaca należności, nie prowadzi faktycznie żadnej działalności gospodarczej, nadesłała rachunek zysków i strat na dzień 31 grudnia 2007 r., bilans i sprawozdanie na dzień 31 grudnia 2007 r. Oświadczyła, że nie jest w stanie ponosić jakichkolwiek wydatków związanych z ponoszeniem kosztów sądowych oraz że jej likwidator nie pobiera - od trzech lat - wynagrodzenia. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że przyznanie Spółce prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie, tj. w całości, nie jest zasadne. Zdaniem Sądu nie sposób uznać, że Skarżąca nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania w sytuacji, gdy osiągnęła przychód w 2007 r. w wysokości 30 tysięcy złotych i posiada dwa lokale sklepowe. W ocenie Sądu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie zasługuje na uwzględnienie także z tego względu, iż brak jest konieczności ustanawiania zawodowego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania. Przepisy regulujące postępowanie przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie przewidują bowiem "przymusu adwokackiego". Ponadto w ocenie Sądu sytuacja procesowa, w jakiej znalazła się Skarżąca, nie powoduje konieczności przyznania jej pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca dotychczas wykonuje terminowo i w sposób prawidłowy wszystkie polecenia Sądu. Treść jej pism wskazuje również, że nie ma problemu z formułowaniem logicznych wniosków. Okoliczności te uzasadniają więc pogląd, że przynajmniej na etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym Skarżąca jest w stanie działać samodzielnie bez uszczerbku dla swojego interesu. Na marginesie Sąd zauważył, iż podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie o sygn. akt I FZ 240/08. W ocenie Sądu sytuacja, w której znalazła się strona skarżąca wypełnia natomiast przesłanki z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., co oznacza, iż wykazała ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona w przesłanych pismach w sposób wystarczający uprawdopodobniła, iż poniesienie pełnych kosztów postępowania przekracza jej możliwości finansowe, tym samym mając na uwadze okoliczności sprawy Sąd uznał, iż właściwe będzie zwolnienie strony od części kosztów sądowych należnych na obecnym etapie postępowania do dochodzenia racji przed sądem. Na powyższe postanowienie sądu I instancji Skarżąca wniosła zażalenie z dnia 16 września 2008 r., w którym podniosła, że w 2008 r. nie dysponuje żadnymi środkami finansowymi a przychód w 2008 r. jest drastycznie mniejszy aniżeli w roku 2007. Skarżąca wskazała również, że będące w jej dyspozycji lokale sklepowe są "zablokowane" hipotekami. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zasadą wynikającą z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej - P.p.s.a.) jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy osobie prawnej może nastąpić w sytuacji wyjątkowej, o której mowa w art. 246 § 2 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego przepisu bezsprzecznie wynika, że ciężar dowodu powyższych okoliczności spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy należy natomiast ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd jest władny wniosek strony uwzględnić jedynie wówczas, gdy ta samodzielnie udowodni, że spełnia przesłanki z przytoczonego przepisu. W każdym odmiennym wypadku, tj. w sytuacji, gdy z oświadczenia strony wynika, że jest w stanie ponieść koszty, ale także, gdy z niego nie wynika, że nie jest w stanie, sąd musi wniosek oddalić. Zatem ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 2 P.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W razie natomiast pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości określonej w art. 255 P.p.s.a. skorzystał sąd pierwszej instancji wzywając skarżącą do przedłożenia dodatkowych dokumentów mogących zobrazować jej sytuację majątkową oraz zdolności płatnicze. W zasadniczej części spór dotyczy podniesionego przez sąd I instancji argumentu, że Spółka osiągnęła w 2007 r. przychód w wysokości 30 tysięcy złotych i posiada dwa lokale sklepowe, a w związku z tym nie wykazała, że przysługuje jej prawo pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym - oprócz zwolnienia od kosztów sądowych - ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika prawnego. W tym zakresie należy mieć na uwadze, że Spółka wywiązała się z obowiązku udokumentowania swojej trudnej sytuacji finansowej, przesyłając na wezwanie sądu wymagane dokumenty. W odpowiedzi na wezwanie Sądu wskazała, że nie prowadzi faktycznie żadnej działalności, nie opłaca należności i nie wypłaca poborów likwidatorowi. W zażaleniu Spółka wskazała, że będące w jej dyspozycji lokale są obciążone hipoteką. W świetle powyższego, mając na uwadze że Skarżąca zastosowała się do wezwania sądu, trudno zgodzić się z analizą przeprowadzoną przez sąd I instancji dotyczącą sytuacji majątkowej Spółki. W szczególności sąd nie wskazał, w jaki sposób Skarżąca mogłaby pokryć wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika mając do dyspozycji dwa obciążone lokale oraz nie prowadząc żadnej faktycznej działalności gospodarczej i nie regulując żadnych zobowiązań. Należy mieć przy tym na uwadze, że zgodnie z treścią art. 255 P.p.s.a. Sąd mógł - mając mimo wskazanych wyżej okoliczności wątpliwości - wezwać Stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji finansowej w 2008 r. Niezależnie od powyższego należy wskazać, że "Nieskomplikowany charakter sprawy, brak przymusu adwokackiego w postępowaniu sądowoadministracyjnym czy też umiejętność redagowania pism procesowych przez stronę nie mogą stanowić, zgodnie z obowiązującymi przepisami, przyczyny oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, bowiem w p.p.s.a. brak jest przepisu odpowiadającego treścią art. 117 § 4 k.p.c., zgodnie z którym sąd uwzględni wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dla strony, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny" (Prawo pomocy w orzecznictwie NSA, opracowanie przygotowane w biurze orzecznictwa NSA, Warszawa 2007, str. 72). Niekonsekwentne wydaje się również takie postępowanie sądu I instancji, które polega na jednoczesnym stwierdzeniu, że Strona wykazała, iż nie ma środków pieniężnych na pokrycie wpisu sądowego w wysokości 200 zł, ale nie wykazała, że nie ma środków na zatrudnienie profesjonalnego pełnomocnika prawnego. Z wymienionych wyżej względów sąd I instancji powinien na nowo przeanalizować sytuację majątkową Skarżącej w 2008 r. i nie uzależniać przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym od tego, czy pomoc profesjonalnego pomocnika jest stronie potrzebna ze względu na charakter sprawy. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny - w oparciu o art. 185 § 1 w zw. zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. - orzekł jak w sentencji.