I FZ 60/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA: Małgorzata Niezgódka - Medek po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P.P. sp. z o. o. w Z. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 stycznia 2009 r. sygn. akt III SA/Gl 1707/07 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi P.P. sp. z o. o. w Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 3 października 2007 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 16 stycznia 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 1707/07, mocą którego w oparciu o art. 260 i 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwana dalej P.p.s.a. - oddalono wniosek PPHU P. P. sp. z o.o. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd opisał stan sprawy. Wskazał, że wniosek strony o przyznanie prawa pomocy był już przedmiotem rozpoznania zarówno przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach (postanowienie z dnia 14 lipca 2008 r. poprzedzone postanowieniem referendarza sądowego z dnia 12 czerwca 2008 r.), jak i przez Naczelny Sąd Administracyjny (postanowienie z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I FZ 360/08). Sądy obu instancji nie uznały wniosku strony za zasadny. Po ponownym wezwaniu spółki do uiszczenia wpisu od skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. w kwocie 500 zł, ta złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy, będący przedmiotem rozpoznania w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach nie uznał wniosku za zasadny. Powoławszy się na treść art. 245 § 1 P.p.s.a., art. 243 § 1 P.p.s.a., art. 246 § 2 pkt 1 i 2 P.p.s.a., a także art. 245 § 3 P.p.s.a. i obszernie wyjaśniwszy zasady przyznawania prawa pomocy Sąd stwierdził, że skarżąca nie spełniła przesłanek przyznania tego prawa. Sąd podkreślił, że spółka nie dołączyła do wniosku żadnych materiałów źródłowych, które zobrazowałyby jej sytuację finansową. Ponadto nie wykazała, że zaszły w jej stanie majątkowym istotne zmiany po rozpoznaniu jej uprzedniego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych – wręcz przeciwnie, w ponownym wniosku przedstawiła tą samą argumentację, co we wniosku z 18 stycznia 2008 r. Sąd podkreślił, że art. 255 P.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek "współdziałania z sądem w tym zakresie". Uznał, że strona skarżąca nie udowodniła wystąpienia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., dlatego też w oparciu o ten przepis w związku z art. 260 P.p.s.a. jej wniosek oddalił. W zażaleniu na przedmiotowe postanowienie skarżąca stwierdziła, że Sąd ma możliwość obserwacji jej sytuacji finansowej od dwóch lat i z obserwacji tej wynika, że została ona pozbawiona środków finansowych. Podkreśliła, że udowodniła brak środków na wpłatę wpisu, przy czym na poparcie swej sytuacji przedstawiła "najbardziej wiarygodny dokument", jakim jest postanowienie komornika o umorzeniu postępowania z uwagi na stwierdzenie bezskuteczności egzekucji. Ponadto przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach toczy się kilkadziesiąt spraw z jej udziałem: w większości odmawiano jej zwolnienia z kosztów sądowych, natomiast w czternastu sprawach przyznano jej prawo pomocy. Skarżąca nie rozumie, jak ten sam sąd w oparciu o te same dowody może podejmować różne rozstrzygnięcia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne, mimo iż uzasadnienie zaskarżonego postanowienia dotknięte jest błędami. Na wstępie należy wskazać, że mimo powołania w podstawie prawnej postanowienia art. 260 P.p.s.a. stanowiącym o skutkach prawnych wniesienia sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego, zaskarżone postanowienie nie było wydane na skutek wniesienia takiego sprzeciwu. Sąd pierwszej instancji rozpatrywał wniosek strony o przyznanie prawa pomocy z dnia 31 października 2008 r. bez uprzedniego rozpoznania go przez referendarza sądowego. Co za tym idzie, art. 260 P.p.s.a. nie wywołał skutków prawnych w tej sprawie. Następnie należy stwierdzić, że z akt sprawy nie wynika, by skarżącą wzywano do uzupełnienia jej wniosku z 31 października 2008 r. o materiały źródłowe. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego bezpodstawnym jest oczekiwanie Sądu, by strona z własnej woli dołączała do wniosku o przyznanie prawa pomocy jakiekolwiek materiały źródłowe obrazujące jej sytuację materialną. Jedynym obowiązkiem nałożonym na stronę w przypadku składania wniosku o przyznanie prawa pomocy jest ten płynący z art. 252 § 1 i 2 P.p.s.a., to jest obowiązek złożenia dokładnego oświadczenia strony o sytuacji materialnej na stosownym formularzu. W niniejszym postępowaniu strona obowiązek ten wypełniła. Z uwagi na powyższe brak jest podstaw do zarzucenia spółce naruszenia obowiązku współdziałania wynikającego z art. 255 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że przepis ten nakazuje wnioskodawcy współdziałanie z Sądem w celu ustalenia jego (wnioskodawcy) sytuacji materialnej, jednakże wyłącznie po wezwaniu przez Sąd do złożenia dodatkowego oświadczenia bądź dokumentów źródłowych, co w tym postępowaniu nie miało miejsca. Powyższy mankament uzasadnienia wynika z faktu, że Sąd pierwszej instancji zdaje się pomijać fakt, iż rozpoznaje kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy i błędnie traktuje obecne postępowanie jako etap poprzedniego. To bowiem w postępowaniu dotyczącym pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca spółka nie uzupełniła wniosku o stosowne materiały źródłowe, do czego wzywano ją pismem z dnia 17 marca 2008 r., przez co naruszyła obowiązek współdziałania z art. 255 P.p.s.a. Oczywistym jest jednak, że okoliczność ta nie może uzasadniać oddalania każdego następnego wniosku strony w przedmiocie przyznania prawa pomocy, jeśli Sąd nie wezwał jej ponownie do nadesłania materiałów źródłowych. Kolejne wnioski inicjują bowiem nowe postępowanie wpadkowe, którego przedmiotem jest wniosek o zmianę postanowienia niekończącego postępowania w sprawie. W zaistniałym w niniejszej sprawie stanie faktycznym wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy został już rozpatrzony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, a Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniesione na to postanowienie zażalenie. Co za tym idzie, rozstrzygnięcie powyższej kwestii wpadkowej uzyskało przymiot prawomocności, a w konsekwencji moc wiążącą między innymi wobec sądu, który je wydał. Z uwagi na fakt, iż nie dotyczy ono istoty sprawy, nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, jednakże posiada w pełni przymiot prawomocności. Z powyższego wypływa obowiązek uiszczenia wymaganego wpisu i faktu tego nie zmienia obowiązek ponownego wezwania strony do uiszczenia opłaty - ze wskazaniem kwoty oraz skutków jej nieuiszczenia. Złożenie kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia i tym samym nie ma wpływu na bieg terminu określonego w art. 220 P.p.s.a. Jedynie wydanie i uprawomocnienie się postanowienia odmiennej treści w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje utratę mocy pierwszego postanowienia, nie wpływa jednak na skutki niezastosowania się strony do treści postanowienia prawomocnego. Postanowienie odmiennie rozstrzygające wniosek o przyznanie prawa pomocy mogłoby zapaść jedynie przy spełnieniu przesłanki określonej w art. 165 P.p.s.a., który pozwala dokonać tego w sytuacji zmiany okoliczności sprawy (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach podniósł tę kwestię w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, jednakże nie wskazał podstawy prawnej). Dlatego po bezskutecznym upływie siedmiodniowego terminu do uiszczenia wpisu od skargi, określonego w zarządzeniu przewodniczącego wydanym po oddaleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odmawiające przyznania stronie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji winien odrzucić skargę na mocy art. 220 § 3 P.p.s.a. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., sygn. akt I CKN 1461/98, OSNC 1999/11/96, wydane na podstawie analogicznych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Zasada ta znajduje zastosowanie nawet w przypadku zajścia "zmiany okoliczności sprawy" (a więc przesłanki z art. 165 P.p.s.a.) po wydaniu pierwotnego postanowienia oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Należy dodać, iż inna interpretacja powyższego przepisu mogłaby pozwolić stronom na nieograniczone przewlekanie postępowania sądowoadministracyjnego poprzez składanie kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w istocie oddalił wniosek strony właśnie na podstawie art. 165 P.p.s.a., choć precyzyjnie tego nie wskazał. Podkreślił, że wniosek ten był w swej treści tożsamy z wnioskiem rozpatrzonym zarówno przez Wojewódzki, jak i Naczelny Sąd Administracyjny. Na tej podstawie stwierdził, że strona nie wykazała, że zaszły istotne zmiany w jej stanie majątkowym uzasadniające zmianę poprzedniego postanowienia (karta 128, akapit 3). Naczelny Sąd Administracyjny podziela tę ocenę wyrażoną w zaskarżonym postanowieniu. Jak stanowi bowiem art. 165 P.p.s.a, postanowienie niekończące postępowania w sprawie może być uchylone bądź zmienione jedynie wskutek zmiany okoliczności sprawy, która w niniejszym postępowaniu nie miała miejsca. Argumenty zażalenia, w których skarżąca polemizuje z koniecznością przedstawiania dokumentów źródłowych, zostały już rozpatrzone przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu tutejszego Sądu z dnia 24 września 2008 r., sygn. akt I FZ 360/08 (karty 100-104). Z uwagi na powyższe brak podstaw prawnych, by odnosić się do nich ponownie. Wobec stwierdzenia, że zaskarżone postanowienie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., postanowił zażalenie oddalić.