III SA/Wa 582/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Chustecka (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Sylwester Golec, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Protokolant Anna Kurdej, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 lipca 2008 r. sprawy ze skargi M. S. na interpretację Ministra Finansów z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie pisemnej interpretacji indywidualnej w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych 1) uchyla zaskarżoną interpretację, 2) stwierdza, że uchylona interpretacje nie może być wykonana w całości, 3) zasądza od Ministra Finansów na rzecz M. S. kwotę 440 zł (słownie: czterysta czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Jak wynika z akt sprawy, M.S. (zwana dalej "Skarżącą") wystąpiła do Ministra Finansów z wnioskiem o wydanie interpretacji indywidualnej w zakresie podatku dochodowego od osób fizycznych. W przedmiotowym wniosku Skarżąca wskazała, że decyzją z [...] stycznia 2007 r. Wojewoda M. orzekł o zwrocie niezabudowanego gruntu położonego w W., przy ul. [...], oznaczonego jako działka ewidencyjna nr [...] o pow. 613 m2. Zwrotu dokonano spadkobiercom - pięciu osobom na prawach współwłasności w częściach ułamkowych, w tym Skarżącej 4/8 części. Zwrotu wyżej wymienionego gruntu dokonano w oparciu o przepisy ustawy o gospodarce gruntami, nakazujące zwrot prawowitym właścicielom bądź ich spadkobiercom, gruntów uprzednio wywłaszczonych a nie wykorzystanych na cel, jakiemu służyć miało wywłaszczenie. Skarżąca wyjaśniła, że jest to resztka wspólnego majątku, odzyskanego po latach, którego wywłaszczenia dokonano w latach 1974-1976. Podniosła także, że przy zwrocie nieruchomości spadkobiercy zwrócili zwaloryzowane odszkodowanie w kwocie 10.846,45 zł. Zdaniem Skarżącej, w związku z tym, że wielkość działki, jak również ilość współwłaścicieli wykluczają podział a żadna ze stron nie wyraziła zgody na spłatę pozostałych współwłaścicieli i samodzielnie jej zagospodarowanie, jedynym sensownym rozwiązaniem jest w tym przypadku sprzedaż działki i podział wśród współwłaścicieli uzyskanej ze sprzedaży kwoty według przysługujących im części. Przedstawiony stan faktyczny został uzupełniony pismem z 20 września 2007 r. W piśmie tym Skarżąca wyjaśniła, że jest spadkobiercą gruntu wywłaszczonego w 1976 r. i prawo do gruntu nabyła w drodze dziedziczenia ustawowego. W kolejnym piśmie uzupełniającym wniosek podano daty zgonu dwóch spadkodawców (11 września 1992 r. i 13 marca1983 r.). W opisanym stanie faktycznym Skarżąca zapytała czy sprzedaż ww. działki, wywłaszczonej, a następnie zwróconej decyzją administracyjną podlega opodatkowaniu podatkiem dochodowym? Zdaniem Skarżącej, zbycie tej działki podlega opodatkowaniu tylko podatkiem od czynności cywilnoprawnych. Pobranie podatku VAT lub podatku dochodowego byłoby nieuprawnione. Ponadto w jej ocenie zwrot zwaloryzowanego odszkodowania jest dowodem ciągłości prawa własności do tej nieruchomości. Minister Finansów w interpretacji z [...] listopada 2007 r. uznał ww. stanowisko za nieprawidłowe. W uzasadnieniu, odwołał się art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. a) ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (t. j. Dz. U. z 2000 r. nr 14, poz. 176 ze zm.; dalej jako "updof"), podkreślając, że w opisanym stanie faktycznym należy mieć na uwadze nie tylko przepisy podatkowe, ale przede wszystkim regulacje ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.; dalej jako "Kodeks cywilny"), na podstawie których określane są czynności cywilnoprawne czy też kształtowane prawa, które rodzą obowiązki podatkowe. Wyjaśnił, że nabycie i utrata własności (w tym także własności nieruchomości) jest opisana w art. 155-231. Kodeksu cywilnego. Stwierdził przy tym, iż u podstaw nabycia i zbycia rzeczy oraz nieruchomości, w rozumieniu kodeksowym, leży wola nabywcy, natomiast u podstaw zwrotu wywłaszczonej nieruchomości leży wola poprzedniego właściciela, a w przypadku jego śmierci wola jego spadkobierców. Żeby jednak mogło dojść do zwrotu takiej nieruchomości, musiało poprzedzać je wywłaszczenie nieruchomości. W związku z tym, odwołując się do art. 112 - art.126 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.; dalej "ugn"), jak i art. 922, art. 924 i art. 925 Kodeksu cywilnego, Minister Finansów stwierdził, że jeśli wywłaszczona nieruchomość jest zwracana spadkobiercy osoby, której nieruchomość tą wywłaszczono, to prawo do zwrotu tej nieruchomości ma swe źródło w nabyciu spadku. Z chwilą śmierci, należące do spadkodawcy prawa i obowiązki przechodzą bowiem na jedną lub kilka osób. Wnioskodawcy jako kolejnemu następcy prawnemu dawnych właścicieli przedmiotowej nieruchomości przysługiwały prawa i roszczenie do jej zwrotu czy też odszkodowania. Organ wydając interpretację podkreślił, iż fakt, że realizacja nie nastąpiła za życia dawnych właścicieli tylko zwrot nieruchomości otrzymali ich spadkobiercy, nie zmienia tytułu nabycia roszczeń majątkowych, dziedziczonych przez następców prawnych. Z tego zaś wywiódł, że w rozpatrywanej sprawie, przedmiotem spadku nie jest prawo własności udziału w nieruchomości, a prawa i roszczenia do tej nieruchomości i w związku z tym za datę nabycia takiej nieruchomości dla celów podatkowych należy zatem przyjąć dzień, w którym decyzja o zwrocie nieruchomości stała się ostateczna. Minister Finansów zaznaczył, że przedmiotowa decyzja należy do decyzji konstytutywnych, co oznacza, że kreuje nowy stan prawny we własności nieruchomości. Zwrot spadkobiercy wywłaszczonej nieruchomości powoduje przejście prawa własności na inną osobę. Zdaniem Ministra Finansów, sprzedaż odziedziczonego udziału w niezabudowanej nieruchomości, zwróconej na podstawie decyzji administracyjnej, będzie więc opodatkowana podatkiem dochodowym od osób fizycznych. W myśl art. 30e ust. 1 updof obowiązującego od 1 stycznia 2007 r. od dochodu z odpłatnego zbycia nieruchomości i praw określonych w art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. a)-c) updof, podatek dochodowy wynosi 19% podstawy obliczenia podatku. Podstawą obliczenia podatku, jest dochód stanowiący różnicę pomiędzy przychodem z odpłatnego zbycia nieruchomości lub praw określonym zgodnie z art. 19, a kosztami ustalonymi zgodnie z art. 22 ust. 6c i 6d, powiększoną o sumę odpisów amortyzacyjnych, których mowa w art. 22h ust. 1 pkt 1, dokonanych od zbywanych nieruchomości lub praw. Podatek jest płatny w terminie złożenia zeznania za rok podatkowy, w którym nastąpiło odpłatne zbycie, tj. do 30 kwietnia roku następującego po roku dokonania sprzedaży. W piśmie z 12 grudnia 2007 r. stanowiącym wezwanie do usunięcia naruszenia prawa Skarżąca podniosła, że otrzymała interpretację dotyczącą praw spadkobierców, która tylko w zakresie częściowym odnosi się do jej pytania. Stwierdziła, że się z nią nie zgadza, ponieważ określenie "zwrot nieruchomości lub jej części", o którym mowa w art. 136 ust. 3 ugn należy rozumieć jako restytucję prawa własności na rzecz poprzedniego właściciela lub jego spadkobierców. Nie dochodzi tu zatem do nabycia. Zdaniem Skarżącej, data nabycia praw do spadku w realiach niniejszej sprawy nie ma znaczenia, ponieważ zawsze będzie to zwrot nieruchomości rozumiany jak restytucja prawa własności, a nie nabycie nieruchomości uprzednio wywłaszczonej. Skarżąca podzielając stanowisko organu co do rangi przepisów Kodeksu cywilnego, wskazała że w jej sprawie istotną rolę odgrywają przepisy ustaw szczególnych, stanowią bowiem lex specialis w stosunku do regulacji kodeksowych. Końcowo Skarżąca zauważyła, że organ wydający interpretację nie ustosunkował się do tego czy pozostali współwłaściciele przedmiotowej nieruchomości, w przypadku jej sprzedaży, są zwolnieni z podatku dochodowego. W odpowiedzi na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa Minister Finansów stwierdził brak podstaw do zmiany ww. interpretacji, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Dodatkowo wskazał, że interpretacje wydawane są w indywidualnych sprawach, w związku z czym pozostali współwłaściciele mogą wystąpić z odrębnymi wnioskami. W tym stanie rzeczy Skarżąca wniosła skargę do tutejszego Sądu, w której powtórzyła zarzuty zawarte we wniosku wszczynającym postępowanie oraz w wezwaniu do usunięcia naruszenia prawa. W uzasadnieniu skargi Skarżąca podniosła, że fundamentalne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy ma kwestia znaczenia pojęcia "nabycia" w rozumieniu updof. Zdaniem Skarżącej, analiza orzecznictwa sądowego pozwala uznać, że decyzja orzekająca o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości ma przede wszystkim charakter restytucyjny, a więc przywracający stan sprzed wywłaszczenia. W jej ocenie, drugim istotnym elementem podlegającym interpretacji i determinującym ostateczne rozstrzygnięcie jest ustalenie czy przejście uprawnienia do zwrotu nieruchomości wywłaszczonej w drodze dziedziczenia wprowadza spadkobiercę w ogół uprawnień, jakie przysługiwały spadkodawcy i czy prawnopodatkowa sytuacja spadkobiercy jest taka sama, jaka byłaby spadkodawcy. Skarżąca argumentowała, że spadkobierca powinien być traktowany w ten sam sposób, w jaki byłby traktowany poprzedni właściciel. Inna interpretacja prowadziłaby do konkluzji, że zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przywraca stanu takiego, jaki miałby miejsce, gdyby do wywłaszczenia nie doszło, a więc niweczyło cel określony przez ustawodawcę. Tę część skargi Skarżącą zrekapitulowała poprzez odwołanie się do uchwały Składu Siedmiu Sędziów NSA z 17 grudnia 1996 r., sygn. akt FPS 7/96 (ONSA1997/2/51), w której stwierdzono, że decyzja o zwrocie powoduje przejście prawa własności na dotychczasowego właściciela, jednakże nie kreuje tego prawa; przywraca tylko wcześniej panujące stosunki prawnorzeczowe. Odnosząc powyższe uwagi do stanu faktycznego sprawy Skarżąca stwierdziła, że skoro w opisany stanie faktycznym nie doszło do nabycia nieruchomości, to nie zachodzą okoliczności, od których updof uzależnia możliwość naliczenia podatku dochodowego. Mając powyższe na uwadze Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej interpretacji w całości, ewentualnie o jej zmianę. W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o oddalenie skargi oraz podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wyjaśnić należy, że zgodnie art. 3 § 2 pkt 4a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływanej jako "ppsa") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie m.in. w sprawach skarg na pisemne interpretacje przepisów prawa podatkowego wydawane w indywidualnych sprawach. Jednocześnie przypomnienia wymaga, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) kontrola sądowa działalności administracji publicznej sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego interpretację konieczne jest stwierdzenie, że doszło w niej do naruszenia prawa. Dokonując oceny zaskarżonej interpretacji, według ww. kryterium, Sąd stwierdził, iż narusza ona prawo. Formułując powyższą ocenę należy zauważyć, że decydujące znaczenie w niniejszej sprawie ma regulacja zawarta w art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. a) updof. Zgodnie z powoływanym przepisem źródłem przychodów jest odpłatne zbycie nieruchomości lub ich części oraz udziału w nieruchomości - jeżeli odpłatne zbycie nie następuje w wykonaniu działalności gospodarczej i zostało dokonane w przypadku odpłatnego zbycia nieruchomości i praw majątkowych określonych w lit. a)-c) - przed upływem pięciu lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpiło nabycie lub wybudowanie, a innych rzeczy - przed upływem pół roku, licząc od końca miesiąca, w którym nastąpiło nabycie; w przypadku zamiany okresy te odnoszą się do każdej z osób dokonującej zamiany. Należy zauważyć, że zwrot "nabycie", którym posługuje się ustawodawca w ww. przepisie nie jest rozumiany jednolicie. Organy podatkowe, w tym także Minister Finansów w niniejszej sprawie; powołując się na konstytutywny charakter decyzji orzekającej o zwrocie nieruchomości, uznają zwrot nieruchomości za jedną z form jej nabycia. Skarżąca wyraża zaś pogląd, że skoro decyzja o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości czy też o zwrocie prawa użytkowania wieczystego nie kreuje prawa do nieruchomości (własności lub użytkowania wieczystego), lecz tylko przywraca stosunki własnościowe sprzed wywłaszczenia, to zwrot taki nie stanowi nabycia nieruchomości w rozumieniu art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. a) updof. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stanowisko takie uznał za uprawnione. W tym miejscu wskazać należy na uchwałę Składu Siedmiu Sędziów NSA z 17 grudnia 1996 r., sygn. akt FPS 7/96 w myśl, której "sprzedaż nieruchomości lub jej części, zwróconej w trybie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.; dalej "uggwn"), nie stanowi źródła przychodu w świetle art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. a) updof także wówczas, gdy sprzedaż ta nie następuje w ramach wykonywania działalności gospodarczej i została dokonana przed upływem pięciu lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym nastąpił jej zwrot. Problem jakim zajmował się NSA jest bowiem w istocie tożsamy z tym, którym zajmuje się tutejszy Sąd. Dla aktualności poglądów wyrażonych w powyższej uchwale nie ma znaczenia fakt zmiany stanu prawnego, bowiem regulacje zawarte w poprzednio obowiązującej ustawie są analogiczne do zawartych w obowiązującej obecnie ugn. Powyższej oceny nie zmienia także – wbrew temu co twierdzi Minister Finansów – pewna odmienność stanu faktycznego, w oparciu o który wydano orzeczenie powiększonego składu NSA. Wnioski płynące z powoływanej uchwały należy uznać bowiem za uniwersalne i znajdujące zastosowanie także w przypadku gdy zwrotu nieruchomości dokonano na rzecz spadkobierców właściciela wywłaszczonej nieruchomości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie aprobując w pełni pogląd wyrażony w powyższej uchwale, uznaje, że w niniejszej sprawie oprócz regulacji zawartej w ustawie podatkowej organy podatkowe winny były zwrócić uwagę na charakter instytucji wywłaszczenia i zwrotu nieruchomości wywłaszczonej. Wywłaszczenie nieruchomości polega na odjęciu lub ograniczeniu w drodze decyzji administracyjnej prawa własności lub ustanowieniu, odjęciu albo ograniczeniu - również w drodze decyzji administracyjnej - praw rzeczowych na nieruchomości. W praktyce wywłaszczenie nieruchomości sprowadza się najczęściej do odjęcia prawa własności nieruchomości, w tym zwłaszcza nieruchomości gruntowej. Wywłaszczenie nieruchomości następuje na podstawie decyzji o wywłaszczeniu, która powoduje z jednej strony utratę prawa własności przez dotychczasowego właściciela, z drugiej zaś - przejście prawa własności na rzecz Skarbu Państwa lub na rzecz jednostki samorządu terytorialnego. Zarówno utrata prawa własności przez jeden podmiot, jak i przejście prawa własności na rzecz innego podmiotu prawnego stanowią zmianę podmiotowej strony stosunków prawnorzeczowych w odniesieniu do wywłaszczanej nieruchomości. Decyzja o wywłaszczeniu nieruchomości wywołuje zatem skutki prawnorzeczowe. Ustawodawca regulujący instytucję wywłaszczenia nieruchomości ustanowił równocześnie gwarancję, że wywłaszczona nieruchomość będzie wykorzystywana wyłącznie zgodnie z celem, na który dokonano wywłaszczenia. Gwarancją tą jest instytucja zwrotu nieruchomości, jeżeli nieruchomość stała się zbędna z punktu widzenia celu, na który dokonano wywłaszczenia. Celem tej gwarancji jest przywrócenie stanu stosunków własnościowych panujących przed wydaniem decyzji o wywłaszczeniu, przez zniesienie skutków, które decyzja ta wywołała. Przesłanka zwrotu nieruchomości, jaką jest "zbędność" nieruchomości do realizacji celów publicznych, aktualizuje uprawnienie dotychczasowego właściciela do żądania zwrotu nieruchomości i obowiązek podmiotu, na którego rzecz nastąpiło wywłaszczenie, a więc Skarb Państwa lub gminy, przeniesienia (prawa) własności wywłaszczonej nieruchomości na rzecz poprzedniego właściciela lub jego następców prawnych. Powyższe uprawnienie i odpowiadający mu obowiązek mają charakter cywilnoprawny. Uprawnienie to, mimo swego cywilnoprawnego charakteru, może być realizowane tylko na drodze postępowania administracyjnego, a rozstrzygnięcie o zasadności tego roszczenia następuje w drodze decyzji administracyjnej, to jest decyzji o zwrocie. Decyzja o zwrocie nieruchomości tworzy bezpośrednio stosunek cywilnoprawny, którego treścią jest - jeśli uwzględnia się wniosek byłego właściciela - przywrócenie mu prawa własności utraconego w wyniku wywłaszczenia. Powyższe stwierdzenie o przywróceniu stosunków prawnorzeczowych na nieruchomości do stanu sprzed wywłaszczenia doprowadziło do ukształtowania w orzecznictwie sądowym poglądu, iż zwrot nieruchomości jest restytucją (przywróceniem) stosunków prawnych sprzed wywłaszczenia (wyrok NSA z dnia 26 stycznia 1995 r. sygn. IV SA 1713/93, ONSA 1996/2/68 oraz uchwała SN z dnia 25 stycznia 1996 r. sygn. akt III AZP 31/95, OSNIAPiUS 1996/14/194). Przywracając stan prawny, który istniał przed wydaniem decyzji o wywłaszczeniu, decyzja o zwrocie nieruchomości pełni funkcję restytucyjną, czyli jest aktem prawnym, który wywiera bezpośrednio skutki w sferze prawa cywilnego. Przywraca bowiem prawo własności nieruchomości jej poprzedniemu właścicielowi lub jego następcom prawnym. Jest więc zdarzeniem prawnym zmieniającym podmiotową stronę stosunku prawnorzeczowego odnośnie do zwracanej nieruchomości. Decyzja o zwrocie powoduje przejście prawa własności na dotychczasowego właściciela lub jego spadkobierców, jednakże nie kreuje tego prawa; przywraca tylko wcześniej panujące stosunki prawnorzeczowe. Jednocześnie z uwagi na twierdzenia Ministra Finansów zawarte w zaskarżonej interpretacji, należy zaznaczyć, że pogląd o restytucyjnym charakterze decyzji o zwrocie nieruchomości nie pozostaje w sprzeczności z poglądem o jej konstytutywnym charakterze. W literaturze przedmiotu przyjmuje się bowiem, że decyzja konstytutywna tworzy, zmienia lub znosi określone stosunki prawne (J. Starościak [w:] System prawa administracyjnego, t. 3, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk 1978, s. 70). Nie ulega zatem wątpliwości, iż decyzja o zwrocie nieruchomości zmienia stan prawny nieruchomości powstały po wydaniu decyzji o wywłaszczeniu przez przywrócenie dotychczasowemu właścicielowi prawa własności tej nieruchomości lub jego spadkobiercom. Zmiana stanu prawnego następuje tu nie z mocy samej ustawy, ale z mocy aktu administracyjnego, jakim jest decyzja o zwrocie nieruchomości. Podkreślić również należy, że ta zmiana stanu prawnego następuje w momencie, gdy decyzja o zwrocie staje się ostateczna. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy stwierdzić należy, że przy zwrocie nieruchomości w trybie art. 136 ugn nie mamy do czynienia z przeniesieniem na zasadach ogólnych własności nieruchomości na wywłaszczonego uprzednio właściciela czy też jego spadkobierców. Skoro taki zwrot następuje na podstawie decyzji administracyjnej, która przywraca (restytuuje) stronę podmiotową stosunku prawnorzeczowego odnośnie do wywłaszczonej nieruchomości do stanu sprzed wywłaszczenia, to nie można uznać go za "nabycie" nieruchomości, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 8 lit. a updof. Zwrot nieruchomości dla spadkobierców w 2007 r. , w tym także dla Skarżącej skutkował tym, że w spadku nabyła nie roszczenie, lecz prawo własności części nieruchomości. Końcowo należy przychylić się także do wyrażonego przez powiększony skład NSA poglądu, że przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłby do sytuacji, w której ten, kto odzyskał wywłaszczoną nieruchomość, byłby w razie jej sprzedaży lub zamiany w innej, gorszej sytuacji niż ten, kto prawa własności nigdy nie utracił. Taka zaś koncepcja jest, w ocenie Sądu, nie do pogodzenia z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości. Ponownie wydając interpretację Minister Finansów uwzględni wyrażoną powyżej ocenę prawną. Uwzględniając skargę na akt lub czynność, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 i 4a ppsa, Sąd uchyla ten akt lub interpretację albo stwierdza bezskuteczność czynności, o czym stanowi art. 146 § 1 ppsa. W razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane, a rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku, co wynika z art. 152 ppsa. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie wskazanych przepisów, orzekł zatem jak w pkt 1) i 2) sentencji. O kosztach postępowania sądowego (pkt 3 sentencji) Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. art. 205 § 2 ppsa oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).