IV SA/Wr 229/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Ożóg (spr.) Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński Sędzia WSA Lidia Serwiniowska Protokolant Aleksandra Rygielska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 10 lipca 2008 r. sprawy ze skargi A. Ł. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego I. uchyla decyzję I i II instancji, II. nie orzeka w przedmiocie wykonania zaskarżonej decyzji, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz skarżącej A.Ł. kwotę 100 (sto) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi A. Ł. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych /Kierownik Urzędu/ z dnia [...]r., nr [...] utrzymująca w mocy decyzję ją poprzedzającą tego organu z dnia [...]., nr [...]. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kierownik Urzędu podniósł, iż decyzją z dnia [...]r. nr [...], utrzymaną w mocy decyzją z [...]r. nr [...] Kierownik Urzędu orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego z wniosku A. Ł. o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej ze względu na niezachowanie terminu określonego w art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej ... (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.), dalej ustawy. Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003 r. (sygn. akt P 24/02) Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 4 ust. 5 ustawy z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W tym stanie decyzją z dnia [...]r. nr [...] Kierownik Urzędu uchylił decyzję z dnia [...] r. oraz decyzję ją poprzedzającą i orzekł o odmowie przyznania uprawnienia określonego w ustawie. Pismem z dnia 23 grudnia 2007 r. A. Ł. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, który nie zasługuje na uwzględnienie. Z tego względu należało uchylić przedmiotowe decyzje i rozpatrzyć sprawę merytorycznie. W myśl art. 2 ustawy represją jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 -1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. A. Ł. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnienia określonego w ustawie. Jako dowód represji przedstawiła następujące dowody: pismo PCK z dnia 27 lipca 2000 r. i pismo PCK z dnia 14 stycznia 1984 r. W trakcie przeprowadzonego postępowania uzyskano dodatkowe dokumenty: tłumaczenie pisma Międzynarodowego Biura Poszukiwań w B. A. z dnia 20 stycznia 2002 r. (z akt sprawy K-1164310 w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich z ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach...), ankietę kierowaną w dniu 2 maja 1952 r. do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w K. G., kartę osobową z dnia 14 lutego 1951 r. Kierownik Urzędu nie dał wiary twierdzeniom strony dotyczącym osadzenia w obozie pracy przymusowej. Polski Czerwony Krzyż oraz Międzynarodowe Biuro Poszukiwań w B. A. potwierdziły, iż w okresie od dnia 19 grudnia 1942 r. do dnia 21 stycznia 1943 r. A. Ł. była zatrudniona jako robotnica budowy podziemnej w Niemieckiej Kolei Rzeszy Urząd w K., Biuro Budowlane N., oddział: przebudowa dworca O.. Jako miejsce zamieszkania wskazano Reichsbahnlager B. (obóz kolei niemieckiej B.). A. Ł. była w posiadaniu książki pracy (Arbeitsbuch) nr 432 Au/035831. W dniu 6 marca 1943 r. zerwała umowę o pracę, a od dnia 8 marca 1943 r. była zarejestrowana w Urzędzie Pracy w O., filia w B. (B.) i według meldunku Niemieckich Kolei zbiegła ze szpitala w K. (C.). Z wpisów w ankiecie kierowanej w dniu 2 maja 1952 r. do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w K. G. oraz w karcie osobowej z dnia 14 lutego 1951 r. wynika jedynie, iż jej miejscem zamieszkania w czasie okupacji był G. pow. S, S.. Fakt, iż w trakcie wykonywania pracy przymusowej na kolei został jej wydany Arbeitsbuch wskazuje, że A. Ł. nie była więźniem obozu pracy przymusowej. Osobom osadzonym w obozach pracy przymusowej nie wydawano dokumentów, gdyż nie mogły one poruszać się po zakończonej pracy poza terenem obozu. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona dołączyła nowe dowody: pismo IPN z dnia 29 czerwca 2007 r., pismo ITS B. A. z dnia 16 listopada 2007 r., kserokopia Ersatzkarte für Arbeitsbuch, kserokopie 2 kart dokumentów niemieckich dotyczących pracy strony, pismo Państwowego Muzeum Auschwitz Birkenau z dnia 4 marca 2008 r. W swoim piśmie Instytut Pamięci Narodowej Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu poświadcza, iż w okresie od grudnia 1942r. do marca 1943 r. w B. k/O. pracował oddział roboczy więźniów z KL A., a od marca 1943 r. do lipca 1944 r. istniał podobóz męski i kobiecy KL A., którego więźniowie pracowali w gospodarstwie rolnym. Jednocześnie IPN wskazuje, że z zaświadczenia ITS A. wynika, że A. Ł. była zatrudniona od grudnia 1942 r. do stycznia 1943 r. jako robotnica na kolei niemieckiej i mieszkała w tym czasie w obozie kolei niemieckiej w B., a z danych tych nie wynika, by osadzona była w obozie pracy przymusowej. Dokumenty niemieckie (min. Ersatzkarte fur Arbeitsbuch - Karta Zastępcza dla Książki Pracy) potwierdzają jedynie zatrudnienie wnioskodawczyni na kolei niemieckiej (DRB -Deutsche Reichsbahn) w B. (B.). Pismem z dnia 16 listopada 2007 r. ITS B. A. (Międzynarodowe Biuro Poszukiwań w A.) potwierdziło tylko informacje zawarte w analogicznym piśmie tej instytucji z dnia 20 stycznia 2002 r. oraz w piśmie Polskiego Czerwonego Krzyża z dnia 27 lipca 2000 r. Również Państwowe Muzeum A. B. nie posiada żadnych danych wskazujących, że obóz Niemieckich Kolei Państwowych w B. (Reichsbahnlager B.) miał charakter obozu pracy przymusowej. Z danych dostępnych Muzeum wynika jedynie, że obóz ten istniał w okresie od 19 grudnia 1942 r. do jesieni 1944 r. Przebywały w nim kobiety sprowadzone z rejonu Tarnów-Jarosław-Przemyśl-Nowy Sącz-Jasło, w większości Polki, które były zatrudnione przy przebudowie (remontach torów) stacji kolejowej w O.. Kierując się analogiczą sytuacją podobnego obozu dla robotników przymusowych (Gemeinschaftslager) Muzeum przypuszcza, iż z uwagi na bliskie położenie z obozem koncentracyjnym oraz kontakt z więźniami KL A. robotnicy z obu obozów po skończonej pracy musieli wracać do obozu i nie zezwalano im na przejście do miasta na drugi brzeg Soły. Fundacja "Polsko - Niemieckie Pojednanie", na którą powołuje się skarżąca, jest instytucją w pełni samodzielną i przy wypłacaniu odszkodowań kieruje się własnymi, wewnętrznymi przepisami a nie przepisami cytowanej ustawy. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że A. Ł. pracowała przymusowo na rzecz III Rzeszy w Oświęcimiu w okresie od dnia 19 grudnia 1942 r. do dnia 21 stycznia 1943 r. i w tym czasie była zakwaterowana w obozie kolei niemieckiej w B.. Gemeinschaftslager były obozami typu mieszkalnego, w których skoszarowani byli robotnicy kierowani do pracy w rejony znacznie oddalone od miejsca zamieszkania. Obozy tego typu uważano za zwykłe, czasowe mieszkanie, a robotników w nich mieszkających, za wolnonajemnych, tzn. zatrudnionych zgodnie z rozporządzeniem o obowiązku pracy. Okoliczności te wskazują, że A. Ł. nie przebywała w obozie pracy przymusowej lecz pracowała w O., a więc na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. i w miejscu swojego zamieszkania przed wojną. Nie nastąpił więc fakt deportacji wskazany w ustawie Kierownik Urzędu nie neguje w tym wypadku faktu jej ciężkiej sytuacji podczas wojny lecz jedynie to, iż nie został spełniony zawarty w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy warunek deportacji do pracy przymusowej. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego A. Ł. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Podniosła, że Kierownik Urzędu nie uznał represji jak również deportacji w stosunku do skarżącej przez III Rzeszę w okresie wojny od 19 grudnia 1942r., do 25 września 1943r., choć łącznie z leczeniem szpitalnym była wywieziona i osadzona przez 9 pełnych miesięcy. Ten nowy dowód, skarżąca dołączyła do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy w postaci kopii pisma ITS B. A. z dn. 16 listopada 2007r. Była wówczas w dyspozycji hitlerowskiej III Rzeszy w zatrudnieniu robotnicy rolnej, osadzona i odosobniona na terenie obozu niemieckiego w B. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r., w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości w § 2 pkt 2 pod pozycją 4 zalicza obóz B. (B.) do kategorii obozu koncentracyjnego, bez określenia przymiotnikowego tj: kolejowy lub rolny itp. Stosownie do jej tytułu, ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa warunki przyznania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób "deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla osób "osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Potwierdza to również dyspozycja art. 2 ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno "osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych " (art. 2 pkt 1 ustawy), jak i deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. (...) (art. 2 pkt 2 ustawy). Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową. Jeżeli więc w art. 3 ust. 1 ustawy, w którym określone zostały wyłącznie przesłanki prawne dotyczące sposobu obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego, mowa jest o tym, że świadczenie takie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, to należy stanąć na stanowisku, że wynika stąd jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby w obozie pracy, natomiast nie wynika stąd obowiązek wykazania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowej, w którym została osadzona, lub do którego została deportowana, faktycznie wykonywała pracę przymusową,. Takie stanowisko przyjął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 6 kwietnia 2000r., sygn. III RN 143/99. W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że skarżąca została osadzona w obozie, który znajdował się w B. koło O., a który występuje w kategorii obozu koncentracyjnego, gdzie w okresie od 19 grudnia 1942 r., do 25 września 1943 r., przez okres pełnych dziewięć miesięcy wykonywała pracę przymusową. Oznacza to, że w świetle przepisów powyższej ustawy powinna być zaliczona do kręgu osób represjonowanych w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy, którym z tego tytułu przysługuje świadczenie pieniężne ustalone w myśl zasad określonych w art. 3 ustawy, co też trafnie orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 stycznia 2000r. III RN 112/99 (Prokuratura i Prawo - dodatek 2000/4 poz. 42). Spełnia więc określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej również do wymienionych w art. 2 pkt 2 Iit."a" ustawy kategorii osób deportowanych, ponieważ przed deportowaniem i osadzeniem w obozie przymusowej pracy, została zatrzymana i aresztowana w hitlerowskich więzieniach kolejno: w S. S., N. S., oraz K.. Dowód ten potwierdza świadek A. K. Takie stanowisko spotkało się z aprobatą w wyrokach SN: III RN 143/99, IIl RN 112/99 i III RN 158/98). Na uwagę zasługuje fakt, że w decyzji bezspornie uznano, iż skarżąca pracowała przymusowo na rzecz III Rzeszy oraz, że była osadzona w obozie kolei niemieckiej w B., lecz w ocenie organu, nie był to obóz pracy przymusowej. Obowiązująca ustawa nie zna pojęcia przymusowej pracy na rzecz obozu, lecz pracę przymusową na rzecz III Rzeszy. Organ w swojej decyzji powołuje się na pisma Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu bez daty i znaku instytucji, dlatego skarżąca nie może się ustosunkować. Błędne jest również stanowisko organu w decyzji, gdyż stwierdza, że pismo, z dn. 16 listopada 2007 r., ITS B.A. potwierdziło tylko informacje zawarte w analogicznym piśmie tej instytucji z dn. 20 stycznia 2002r., oraz w piśmie PoIskiego Czerwonego Krzyża z dn. 27 lipca 2000 r., ponieważ treść pisma z dn. 16 listopada 2007 r., ujawnia ważny dowód pobytu skarżącej na terenie B. od 19 grudnia 1942 r., do 25 września 1943 r., tj. co najmniej 9 miesięcy, a nie jak wskazują poprzednie pisma od 19 grudnia 1942 r., do 6 marca 1943 r. Również pismo to zawiera w obozowych danych osobowych wykonywany zawód robotnicy rolnej. Dowód ten jest na tyle istotny, że organ powołując się na treść Instytutu Pamięci Narodowej zamieścił fakt, że w okresie od grudnia 1942 r., do marca 1943r., w B. k/ O. pracował oddział roboczy więźniów z KL A., a od marca 1943 r., do lipca 1944 r., istniał podobóz męski i kobiecy KL A., którego więźniowie pracowali w gospodarstwie rolnym. Wymieniony okres dat jest analogiczny do przymusowej pracy na terenie usytuowanego obozu w Babicach, którego przymusem była praca w gruncie. Uzasadnienie Uchwały Składu Siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego (OPS 5/98), wyjaśnia fakt deportacji i represji. Sąd doszedł do wniosku, że niezwiązane jest z deportacją (wywiezieniem) przymusowe zatrudnienie w latach 1939-1945 obywatela polskiego w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującej się na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę, nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Skarżąca w okresie okupacji do chwili aresztowania zamieszkiwała w miejscowości Gabon nr. 57. Wówczas miejscowość ta była najbliżej usytuowana od miasta S. S.. Natomiast do wywiezionego obozu w B. koło O. z miejsca zamieszkania i zatrzymania skarżącej mogło być około 100 km. W tak postawionej sytuacji fakt wywiezienia i deportacji jest uzasadniony, ponieważ B. znajdowały się na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., a po tej dacie były okupowane przez III Rzeszę, w których skarżąca nie zamieszkiwała dobrowolnie. Kolejnym dowodem jest fakt, że Państwowe Muzeum A. z B. pismem z dn. 4 marca 2008 r., zalicza ten obóz o rygorze zaostrzonym w oparciu o dokumenty wystawione przez A. dla skarżącej z dn. 16 listopada 2007 r., znak T/D - 1 063 308, które skarżąca dołączyła do akt sprawy po zasięgnięciu opinii z Muzeum. Organ wymienia wspomniane dokumenty jako nowe dowody w swojej wydanej decyzji. Każdy więzień w obozach hitlerowskich na terenie im podległym w tym czasie był jego mieszkańcem niezależnie od tego czy był to obóz pracy lub koncentracyjny, dlatego trudno upatrywać bezpodstawnych przyczyn przez organ, co do nazewnictwa np. mieszkalny. Władze okupacyjne w stosunku do obywateli polskich nie przestrzegały prawa, nawet ustanowionego przez siebie, a osoby tam osadzone pozostawały, jak w jej przypadku, w dyspozycji władz III Rzeszy odizolowane i w ciągłej represji z uwagi na zagrożenie kalectwem lub śmiercią. Faktów tych trudno uzasadniać, kiedy historia odsłania całą prawdę. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna, choć jej zasadność Sąd opiera na przesłankach, jakich w niej nie wywiedziono. Decyzjami z dnia 12 lutego 2001r. i z dnia 4 kwietnia 2001r. Kierownik Urzędu umorzył postępowanie administracyjne w sprawie z wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego, który skarżąca złożyła po dniu 31 grudnia 1999r., a powinna przed tą datą. Zaskarżona decyzja jak i decyzja ją poprzedzająca uchyliła powyższe decyzje i odmówiła przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej wyżej ustawie. W podstawie prawnej decyzji z dnia 7 grudnia 2007r. powołano przede wszystkim przepis art. 154 § 1 kpa. Przepis ten stanowi, że decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Kierownik Urzędu przyjął, że "pierwsza z powyższych przesłanek została spełniona, tzn. decyzja, o której uchylenie wnosi strona jest ostateczna (art. 16 kpa). Wniosek strony jest zasadny i zasługuje na uwzględnienie. Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003r. (sygn. akt P 24/02) Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996r. z art. 2 oraz art. 32 Konstytucji RP. Z tego względu należało uchylić przedmiotowe decyzje i rozpatrzyć sprawę merytorycznie". To stanowisko jest błędne. Stosownie bowiem do art. 145 a kpa można żądać wznowienia postępowania również w przypadku gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja (§ 1). W sytuacji określonej w § 1 skargę o wznowienie wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (§ 2). Przepis art. 145 a kpa mieści się w rozdziale poświęconym wznowieniu postępowania, a zatem weryfikowania decyzji ostatecznych w nadzwyczajnym trybie. Podobnym trybem jest tryb określony w art. 154 kpa z tym że służy on weryfikacji decyzji administracyjnych, ostatecznych, prawidłowych lub dotkniętych wadą nieistotną, która nie mieści się w katalogu wad określonych w art. 145 i art. 156 kpa. Weryfikacja decyzji administracyjnej na zasadzie art. 154 kpa z wykorzystaniem przesłanki wznowienia postępowania administracyjnego z art. 145 a kpa jest niedopuszczalna. Uchylenie (zmiana) decyzji ostatecznej, w trybie art. 154 § 1 kpa może nastąpić jedynie wówczas gdy przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Trudno uznać by któryś z tych interesów konkretyzował się przez to, że Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność przepisu prawa stanowiącego podstawę prawną decyzji poddawanej weryfikacji. Poza tą okolicznością, mającą przemawiać za istnieniem interesu społecznego lub słusznym interesu strony, w sprawie żadnej innej nie wskazano. W uzasadnieniu decyzji z dnia 7 grudnia 2007r. Kierownik Urzędu przywołał wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 14 grudnia 2005r., sygn. akt IV SA/Wr 227/04. W wyroku tym Sąd szeroko odniósł się do powyższych kwestii (por. str. 5 uzasadnienia) jednakże to, co w istocie rzeczy stanowiło wytyczne dalszego postępowania nie zostało przez Kierownika Urzędu uwzględnione. Oczywiście naruszono więc art. 154 § 1 kpa przy czym naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kierownik Urzędu nie mógł więc rozpatrywać sprawy merytorycznie. Wobec powyższego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) należało orzec jak w sentencji wyroku. O zwrocie kosztów postępowania sądowego Sąd orzekł na podstawie art. 200 tej ustawy. Dalsze postępowanie administracyjne powinno być prowadzone według powyższych uwag i zakończone stosowną decyzją administracyjną.