I FZ 363/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 21 października 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt III SO/Wa 3/08 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 lutego 2008 r. znak [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za 2003 r. postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 10 lipca 2008 r., sygn. akt III SO/Wa 3/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek Z. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 lutego 2008r. w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za 2003 r. W uzasadnieniu wskazano, iż zgodnie z przedstawionymi przez wnioskodawcę informacjami nie jest on w stanie zapłacić wpisu sądowego w sprawie, w której wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi 227.516,68 zł – nie posiada majątku, którego sprzedaż umożliwiłaby mu pokrycie kosztów wpisu, nie posiada stałych dochodów ani nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Skarżący oświadczył też, iż na skutek egzekucji zostały zajęte środki na jego rachunku bankowym, na dowód czego przedstawił pismo z banku z 4 marca 2008 r. W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących stanu majątkowego wnioskodawcy jego pełnomocnik poinformował, że nimi nie dysponuje, a skarżący przebywa najprawdopodobniej poza granicami kraju i nie ma możliwości skontaktowania się z nim w celu uzyskania żądanych informacji w określonym terminie. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego podniósł, że zawarte w formularzu PPF oświadczenie skarżącego o braku majątku i stałych dochodów stanowiło wystarczającą przesłankę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podkreślił też, że w postanowieniu referendarza nie wyjaśniono przyczyn, z powodu których zaszła w sprawie konieczność przeprowadzenia postępowania uzupełniającego z art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu wskazał, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych na nią w trybie art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w toku postępowania uzupełniającego uznać należy za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Wskazano, iż skarżący, nie wywiązując się z obowiązku nadesłania dodatkowych informacji dotyczących jego stanu majątkowego, uniemożliwił rzetelną analizę jego zdolności płatniczych, a w konsekwencji ustalenie, czy jego sytuacja wypełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom pełnomocnika poznania motywów podjęcia decyzji o konieczności przeprowadzenia postępowania uzupełniającego, Sąd I instancji wskazał, że w formularzu PPF skarżący posłużył się niczym nie popartymi ogólnikami, a jedyną udokumentowaną przez niego okolicznością było zajęcie rachunku bankowego, co nie przesądza o niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania. W dalszym ciągu nie jest wiadome w jaki sposób – skoro nie osiąga stałych dochodów – skarżący zaspokaja potrzeby niezbędne do egzystencji (wydatki na żywność, odzież, ochronę zdrowia, higienę). Zasady logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego wskazują bowiem, iż do zapewnienia sobie choć minimum warunków socjalnych potrzebne są środki finansowe. Sytuacja, w której skarżący egzystuje, mimo deklarowanego braku dochodu, sugeruje, że posiada on jednak źródła przychodów (o czym może świadczyć choćby fakt realizowania przez bank zleceń stałych). Nie jest też jasne, czy skarżący nadal prowadzi działalność gospodarczą, ani to, jaki jest jego stan rodzinny. Oczekiwanie pełnomocnika, że przy orzekaniu o przyznaniu prawa pomocy sąd poprzestanie na ogólnikowych oświadczeniach skarżącego, zdaje się świadczyć o niezrozumieniu istoty instytucji prawa pomocy. Podkreślono, że prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę kosztów związanych z prowadzeniem przez nią postępowania sądowoadministracyjnego (art. 199 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), jest zatem swoistą formą dotowania strony przez państwo. Skoro skarżący nie udzielił żądanych przez sąd informacji, powinien się liczyć z negatywnymi konsekwencjami takiego postępowania. Jego bierności w tym zakresie nie można tłumaczyć wskazywanym przez pełnomocnika pobytem skarżącego poza granicami kraju (którego zresztą, wnioskując z użytego przez niego zwrotu "najprawdopodobniej", nie jest on pewny). Sposób ułożenia stosunków łączących stronę z reprezentującym jej interesy pełnomocnikiem jest bowiem ich indywidualną sprawą i nie może obciążać sądu. W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżącego zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez przyjęcie, że oświadczenia skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie są wystarczające do przyznania mu tego prawa. W ocenie autora zażalenia nieuzasadniony jest zarzut posłużenia się przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy ogólnikowymi oświadczeniami. Skarżący nie posiada składników majątkowych, co dobitnie i jednoznacznie wyraził we wniosku. Trudno wyobrazić sobie, aby brak majątku można było wyrazić inaczej niż zrobił to skarżący. Skarżący nie posiada majątku i to stwierdzenie jest wystarczające do przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nieuzasadnione jest też twierdzenie, że wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony na urzędowym formularzu ma na celu ogólne zobrazowanie kondycji finansowej wnioskodawcy – nie znajduje ono oparcia w przepisach ustawy, a wręcz przeciwnie – art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jednoznacznie stanowi, że oświadczenie strony zawarte we wniosku obejmować ma dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach oraz stanie rodzinnym. Tym samym celem oświadczenia zawartego we wniosku jest nie ogólne, lecz dokładne i szczegółowe przedstawienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Do tego celu dostosowane jest brzmienie ustawowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeśli zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony na urzędowym formularzu zawiera dane zbyt ogólne i niewystarczające do oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy, to jest to zarzut pod adresem Rady Ministrów, która określiła wzór urzędowego formularza. W ocenie pełnomocnika skarżącego niezależnie od tego, jak szczegółowe wyjaśnienia złożyłby wnioskodawca, bez zmian pozostanie okoliczność, że skarżący nie posiada majątku. Nadto instytucja postępowania uzupełniającego uregulowana w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie może być stosowana przez sądy całkowicie dowolnie. Z brzmienia tego przepisu wynika, że jego zastosowanie wymaga uzasadnienia. W niniejszej sprawie nie jest możliwe ustalenie, która z przesłanek określonych w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi była przyczyną wszczęcia postępowania uzupełniającego: czy była to przesłanka niewystarczających oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, czy też przesłanka złożenia oświadczeń, które budzą wątpliwości. Z orzeczeń wydanych w sprawie nie wynika, dlaczego uznano, że jedna z tych przesłanek jest spełniona. W ocenie pełnomocnika skarżącego jego stanowisko znajduje poparcie w poglądach doktryny i orzecznictwie NSA. Powołując postanowienie NSA z dnia 17 maja 2006 r., II OZ 522/06, pełnomocnik strony wskazał, iż oświadczenie skarżącego o braku majątku nie pozostaje w sprzeczności z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy, a skarżący oświadczył że nie posiada majątku, a więc nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Wskazał również, iż w zaskarżonym postanowieniu została całkowicie pominięta kwestia obowiązku zagwarantowania skarżącemu prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim nie można się zgodzić z autorem zażalenia, iż we wniosku złożonym na urzędowym formularzu skarżący wykazał, iż nie posiada majątku. Stwierdzenie danej okoliczności we wniosku (w tym przypadku braku majątku i dochodów) nie jest równoznaczne z jej wykazaniem. Zupełnie bezzasadne jest twierdzenie, iż trudno wyobrazić sobie, by skarżący mógł wyrazić swoją sytuacją majątkową inaczej, niż to uczynił. Dobitność i jednoznaczność twierdzeń wnioskodawcy nie może być bowiem traktowana przez sąd zupełnie bezkrytycznie, zwłaszcza w sytuacji, gdy na poparcie tych twierdzeń nie przedstawiono dodatkowych informacji czy dokumentów. Jak słusznie wskazał Sąd I instancji, a co zostało zupełnie zignorowane przez autora zażalenia, jednoznacznie wskazywany brak jakichkolwiek dochodów wywołuje wątpliwości, bowiem nie wyjaśnia, w jaki sposób wnioskodawca jest w stanie zaspokoić podstawowe potrzeby, takie jak wyżywienie, odzież, ochrona zdrowia, higiena. Stwierdzić też należy, iż niewyjaśniona w takiej sytuacji pozostaje kwestia tego, jak skarżący zaspokaja swoje potrzeby mieszkaniowe, które przecież również wiążą się z ponoszeniem wydatków. Zgodzić się trzeba, iż wnioskodawca jednoznacznie i dobitnie stwierdził, iż nie ma majątku, jednakże brak uzasadnienia czy wyjaśnienia wskazanych wyżej kwestii sprawia, iż nie można uznać takiego oświadczenia za wystarczające do oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Podkreślić należy, iż ogólnikowe sformułowania sprowadzające się do stwierdzenia, iż wnioskodawca nie posiada ani majątku ani dochodów nie spełniają przesłanki podania w oświadczeniu we wniosku "dokładnych danych" w tym zakresie. Nieporozumieniem jest zdająca się wynikać z argumentacji zażalenia konstatacja, iż ponieważ w art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) wskazano, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym, to tym samym wypełnienie rubryk urzędowego formularza w dowolny sposób, również – jak w niniejszej sprawie – przez ich przekreślenie, oznacza, iż przedstawiono żądane "dokładne dane". Wskazane sformułowanie art. 252 § 1 ustawy należy odczytywać nie jako obowiązek bezkrytycznego przyjęcia przez sąd administracyjny informacji podanych w urzędowym formularzu za "dokładne dane", lecz jako wskazówkę dla strony składającej wniosek co do stopnia określoności powoływanych okoliczności. To, czy podane przez stronę we wniosku złożonym na urzędowym formularzu informacje są wystarczająco dokładne do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, podlega ocenie rozpatrującego ten wniosek sądu. Gdyby przyjąć prezentowany w zażaleniu pogląd, należałoby uznać, że sąd nie ma prawa dojść do wniosku, iż oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 ustawy, jest niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych i stanu rodzinnego, co jest bezpośrednio sprzeczne z treścią art. 255 ustawy. Tymczasem samo złożenie wniosku na formularzu nie zawsze umożliwia sądowi zapoznanie się w pełni z sytuacją, w której znajduje się wnioskodawca, co utrudnia rozstrzygnięcie o spełnianiu przez niego przesłanek, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Nie można również zaakceptować usprawiedliwienia zaniechania przedstawienia żądanych przez sąd okoliczności i dokumentów, tak jak uczynił to pełnomocnik skarżącego, przez wskazanie, iż "niezależnie od tego, jak szczegółowe wyjaśnienia złożyłby wnioskodawca, bez zmian pozostanie okoliczność, że skarżący nie posiada majątku." O ile bezsprzecznie szczegółowe przedstawienie sytuacji wnioskodawcy nie skutkuje poprawą tejże sytuacji, to umożliwia sądowi pełne odniesienie się do wszystkich związanych z tą sytuacją okoliczności i ułatwia rzetelną ocenę złożonego wniosku. Pozbawienie sądu tej możliwości nie może być interpretowane na korzyść wnioskodawcy. Pełnomocnik skarżącego wskazał również, iż oświadczenia zawarte we wniosku złożonym na urzędowym formularzu nie były sprzeczne z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy, stąd też brak było podstaw do żądania od wnioskodawcy dodatkowych informacji. Abstrahując od przedstawionych już powyżej argumentów odnośnie wątpliwości związanych ze źródłami utrzymania wnioskodawcy, które same w sobie usprawiedliwiały w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zastosowanie trybu przewidzianego w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wskazać należy, iż przytoczone twierdzenie o braku sprzeczności oświadczeń zawartych we wniosku z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy nie jest trafne. Wskazać tu można na powołaną już przez Sąd I instancji okoliczność stałych zleceń pokrywanych z rachunku skarżącego, jak również na to, że brak stałych dochodów, który wnioskodawca powołał w rubryce piątej formularza nie jest równoznaczny z brakiem dochodów w ogóle. Takie niekonsekwentne oświadczenia wynikają jedynie ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku i dołączonego do niego zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego. Stąd też stwierdzić należy, iż oświadczenie strony zawarte we wniosku okazało się zarówno niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, rodzinnego i możliwości płatniczych, jak i budziło wątpliwości, więc zastosowanie trybu przewidzianego w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi było uzasadnione. Wskazać też należy, iż w powołanym przez pełnomocnika skarżącego na poparcie jego argumentacji postanowieniu NSA z dnia 17 maja 2006 r., II OZ 522/06, stwierdzono jednoznacznie, iż o "dostatecznym udowodnieniu we wniosku okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy decyduje Sąd, który w razie niewystarczających danych do oceny sytuacji materialnej wnioskującego, może w oparciu o art. 255 powoływanej ustawy wezwać do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów." Stąd też, wbrew intencji strony, powołane orzeczenie przemawia za słusznością zaskarżonego postanowienia. Z zażalenia zdaje się wynikać również, że w ocenie pełnomocnika strony wezwanie, o którym mowa w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, powinno być uzasadnione, by strona miała możliwość ustalenia, która z przesłanek określonych w tym przepisie w ocenie sądu wystąpiła. Ze stanowiskiem takim nie można się zgodzić. Nie ulega wątpliwości, iż na zarządzenie będące podstawą wezwania wnioskodawcy do nadesłania dodatkowych dokumentów i przedstawienia informacji wskazanych w art. 255 ustawy nie przysługuje zażalenie. Z art. 167 w zw. z art. 163 § 2 zd. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, iż w takim przypadku nie jest konieczne uzasadnianie zarządzeń. Zważywszy na to, że wezwania kierowane do wnioskodawcy na podstawie art. 255 ustawy muszą precyzyjnie wskazywać, jakich dokumentów i informacji sąd żąda od strony, poznanie motywów, którymi kieruje się sąd wystosowując takie wezwanie nie jest niezbędne do prawidłowego jego wypełnienia. Zgodzić się można z poglądem strony, iż przeprowadzenie postępowania uzupełniającego z art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi możliwe jest dopiero po uznaniu przez sąd oświadczenia wnioskodawcy za niewystarczające bądź budzące wątpliwości, jednakże, jednakże nie oznacza to, by sąd musiał wnioskodawcy tłumaczyć, dlaczego powziął wątpliwości wobec złożonych przez niego oświadczeń lub dlaczego uznał je za niewystarczające. Motywacja, którą w tym przypadku kieruje się sąd (lub referendarz sądowy) jest dla strony bez znaczenia, bowiem nie ma najmniejszego wpływu na istnienie bądź zakres obowiązku zadośćuczynienia wezwaniu. Bez wpływu na ten obowiązek jest też ewentualne uznanie przez wnioskodawcę, iż wezwanie jest niezasadne, a oświadczenie strony zawarte we wniosku jest wystarczające dla podjęcia rozstrzygnięcia i nie budzi wątpliwości, o tym bowiem, czy wniosek zawiera dane konieczne do pełnego poznania sytuacji finansowej i rodzinnej strony decyduje sąd a nie wnioskodawca. Niezależnie od powyższego nieprawdziwe w świetle uzasadnienia zaskarżonego postanowienia jest twierdzenie pełnomocnika o braku wskazania w tym orzeczeniu przyczyn skierowania do strony wezwania, o którym mowa w art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zagadnieniu temu został poświęcony pkt 7 uzasadnienia (str. 4-5), a argumentację Sądu I instancji w tym zakresie przytoczono wyżej. Odnosząc się natomiast do kwestii obowiązku zagwarantowania skarżącemu prawa do sądu i pominięcia tego zagadnienia w zaskarżonym postanowieniu, wskazać należy, iż rozpatrywanie każdego wniosku o przyznanie prawa pomocy polega na zrównoważeniu konstytucyjnych zasad powszechności ponoszenia danin publicznych i prawa do sądu (art. 84 i art. 45 Konstytucji RP). Sama istota instytucji prawa pomocy oparta została na założeniu, by osoby nieposiadające środków na poniesienie kosztów postępowania nie zostały pozbawione prawa do obrony swych praw na drodze sądowej. W przedmiotowej sprawie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego brak było konieczności szerszego rozpatrywania tej kwestii, bowiem brak dokładnych danych dotyczących sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy uniemożliwiał rozpatrzenie wniosku pod tym kątem. Sąd I instancji nie dokonywał oceny okoliczności wskazanych przez stronę i badania, czy sytuacja finansowa strony wypełniała przesłanki, o których mowa w art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Brak wypełnienia wezwania o podanie dodatkowych danych i przedstawienie dokumentów spowodował, iż Sąd nie dysponował pełnym obrazem sytuacji, stąd też argumentacja zaskarżonego postanowienia słusznie opierała się przede wszystkim na kwestii braku informacji koniecznych do zbadania sytuacji finansowej i rodzinnej wnioskodawcy, a nie na tym, czy sytuacja skarżącego jest na tyle trudna, by konieczne dla zagwarantowania mu prawa do sądu było przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Podkreślić należy, iż jednoznacznie z art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, że osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Stąd też, jak słusznie zauważył Sąd I instancji, to wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że w jego przypadku zachodzą przesłanki przyznania prawa pomocy. W przedmiotowej sprawie bierność wnioskodawcy oraz uchylenie się od współpracy z sądem w zakresie ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego strony skutkowało, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego prawidłowym, uznaniem, że skarżący nie wykazał, iż jego wniosek powinien być uwzględniony. Z uwagi na powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.