II SA/Wa 667/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Fronczyk (spr.), Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Przemysław Szustakiewicz, Protokolant Dorota Kwiatkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 września 2008 r. sprawy ze skargi L. L. – przedstawicielki ustawowej małoletniego B. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję; 2) zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości; 3) zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej L. L. – przedstawicielki ustawowej małoletniego B. L. kwotę 76 zł (siedemdziesiąt sześć złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku z dnia 13 listopada 2007 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił L. L. przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej dla jej małoletniego syna B. L., po zmarłym w dniu 29 listopada 2006 r. ojcu B. L. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Dodał również, iż renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności bada się, czy świadczenie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie ocenie poddawana jest sytuacja osoby wnioskującej. Organ stwierdził, że zmarły B. L. na przestrzeni 43 lat życia udowodnił okres ubezpieczenia wynoszący 19 lat, 9 miesięcy i 14 dni. Jednak od dnia 30 września 2001 r. do dnia zgonu (29 listopada 2006 r.), tj. przez ponad 5 lat i 1 miesiąc, nie został udokumentowany żaden okres pracy, za który zostały opłacone składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Zdaniem Prezesa ZUS, przerwa w zatrudnieniu nie wskazuje na istnienie szczególnych okoliczności, które mogłyby popierać wniosek, zwłaszcza że w okresie tym ojciec dziecka nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, zaś trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego kryterium do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 lutego 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy L. L. podniosła, że nie zgadza się z dokonaną przez organ oceną sytuacji jej małoletniego syna. Wskazała na nieodpowiedzialność ojca dziecka, jego stanowczą niechęć do podejmowania pracy i poddania się leczeniu. Wywodziła, że dziecko nie może ponosić konsekwencji działań ojca. Wyjaśniła także, iż od wielu lat tylko ona utrzymywała siebie i dzieci. Syn jest pozostałym po ubezpieczonym członkiem rodziny, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia, nie może podjąć pracy ze względu na wiek, a ponadto nie ma niezbędnych środków utrzymania, co pozostaje w zgodzie z treścią art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Decyzją z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] stycznia 2008r., nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku. Organ wyjaśnił dodatkowo, że nałogowy, nieleczony alkoholizm nie ma charakteru okoliczności szczególnej. Negatywnych skutków alkoholizmu ubezpieczony mógł uniknąć w drodze skutecznego leczenia odwykowego. Nie można zatem uznać, że nie dało się ich przezwyciężyć, a w konsekwencji potraktować jako okoliczności usprawiedliwiających bezczynność zawodową ubezpieczonego w długim przedziale czasu. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie L. L. wniosła o uchylenie powyższej decyzji. Powołała się na argumenty użyte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jaki skierowała do Prezesa ZUS i jednocześnie podniosła, że uzasadnienie obydwu decyzji jest identyczne. Zarzuciła Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że organ nie uwzględnił nałogowego alkoholizmu męża i dokonał niewłaściwej oceny sytuacji materialnej, zwłaszcza pod kątem istniejącego w regionie bezrobocia. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżona decyzja podlega uchyleniu, albowiem Sąd stwierdził naruszenie zarówno prawa materialnego, jak i procesowego, co nie pozostało bez wpływu na wynik sprawy. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że B. L. (ur. 5 kwietnia 1992 r.) jest pozostałym po zmarłym B. L. (ur. 31 stycznia 1963 r.) członkiem rodziny. Nie budzi również wątpliwości fakt, że nie ma on niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną jego matki, na utrzymaniu której pozostaje. Ponadto ze względu na wiek, nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Sąd zwraca uwagę, że żaden przepis cytowanej ustawy nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone tylko indywidualnie. W niniejszej sprawie ważne okoliczności zostały mylnie zinterpretowane, niektóre zaś błędnie ocenione lub pominięte przez organ. Prezes ZUS w ogóle nie odniósł się do kwestii adekwatności stażu ubezpieczeniowego B. L. do jego wieku w chwili zgonu. Ubezpieczony, legitymując się prawie 20 – letnim stażem, "wypracował" niejako prawo do ekwiwalentu ze strony instytucji ubezpieczeniowej. Nie ulega bowiem wątpliwości, że ponad 19 – letni okres ubezpieczenia jest okresem znaczącym wobec 43 lat życia. Okres ten świadczy o tym, że ojciec dziecka przez swoje życie pracował i nie uchylał się od zatrudnienia, a gdyby nie alkoholizm i wysoki poziom bezrobocia w regionie, z pewnością wypracowałby świadczenie, przyznawane na zasadach ogólnych. Wprawdzie w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ust. 1 ww. ustawy (podobnie jest z bezrobociem), jednak nie można zaprzeczyć, że w istocie jest jednostką chorobową. Alkoholizm, jak większość chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek w mniejszym lub większym stopniu przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już od woli. Choroba alkoholowa leczona czy też nie, uniemożliwia normalne (prawidłowe) funkcjonowanie organizmu człowieka, któremu tym trudniej odnaleźć się na rynku pracy, zwłaszcza w takim regionie kraju, gdzie dla osób zdrowych znalezienie jej nie jest łatwe. Alkoholizm nie może więc niweczyć tego, co ojcu dziecka udało się wypracować w ciągu całego życia. Ma to tym większe znaczenie, jeśli zważy się stosunkowo długi staż ubezpieczeniowy (w zestawieniu z wiekiem ojca w chwili śmierci) oraz fakt, że beneficjentem świadczenia ma być małoletni członek rodziny zmarłego, pozbawiony podstawowych środków na swoje utrzymanie, który jeszcze nie może podjąć pracy we własnym zakresie. W okolicznościach takiego przypadku choroba alkoholowa może i powinna być kwalifikowana w kategoriach szczególnych. Nie można interpretować art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w ten sposób, że jedynie stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej mogą być bardzo różne, toteż należy interpretować je tylko w kategoriach danej sprawy. Organ, prowadząc postępowanie, nieprawidłowo ocenił trudności ojca dziecka w znalezieniu zatrudnienia z uwagi na wysokie bezrobocie w regionie, w którym rodzina zamieszkuje. Jakkolwiek – co do zasady – sytuacja panująca na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, na co wskazywał w swoich orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny, tym niemniej w wyjątkowych przypadkach możliwe jest rozważenie takiej ewentualności. Dotyczy to przede wszystkim przypadków, kiedy mamy do czynienia z osobą mającą problemy zdrowotne. Jej konkurencyjność na rynku pracy jest przecież dużo mniejsza, niż osób zdrowych. Reasumując, w takiej sytuacji organ miał podstawy, by przyjąć, że w sprawie wystąpiły szczególne okoliczności, uzasadniające przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych winien uwzględnić poczynione przez Sąd uwagi i wydać rozstrzygnięcie z poszanowaniem słusznego interesu strony – art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t. j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. Sąd zasądził od organu na rzecz skarżącej kwotę 76 złotych, tytułem zwrotu kosztów przejazdu strony na rozprawę (art. 205 § 1 w związku z art. 200 i art. 209 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).