IV SA/Po 330/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Radzicka (spr.) Sędziowie NSA Ewa Makosz-Frymus WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Protokolant sekr. sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 03 września 2008 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zaliczki alimentacyjnej, uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] r. nr [...] /-/E. Kręcichwost-Durchowska /-/G. Radzicka /-/E. Makosz-Frymus Prezydent Miasta Konina decyzją z dnia [...].10.2005 r. nr [...] odmówił przyznania B. W. zaliczki alimentacyjnej na córkę J. Z. ur [...].09.1988 r. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji podniósł, iż B. W. pozostaje w związku małżeńskim, a wraz z wymaganą dokumentacją nie przedłożyła dokumentu, któryby potwierdził, że złożyła pozew o rozwód bądź separację. Uznając więc, że wnioskodawczyni nie można uznać za osobę samotnie wychowywującą dziecko mimo spełnienia kryteriów dochodowych i wykazania przez skarżącą, że egzekucja zasądzonych alimentów na rzecz córki J. była bezskuteczna – organ odmówił przyznania zaliczki alimentacyjnej. W odwołaniu od decyzji B.W. zarzuciła naruszenie przepisów Konstytucji RP w szczególności art. 2, art. 18, art. 30, art. 32 ust. 1 i 2, art. 67, 71 ust 1 stwierdzając, że jej obecny mąż, nie jest biologicznym ojcem córki J. Z. i nie ma obowiązku jej utrzymywać. Z obecnego związku skarżąca ma córkę P. i K. i nie zamierza się rozwodzić z ojcem dzieci Z. W. Kwestionując przyjętą przez ustawę o zaliczce alimentacyjnej definicję osoby samotnie wychowującej dziecko odwołująca żądała uchylenia zaskarżonej decyzji. W wyniku rozpoznania odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...].12.2005 r. nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Przytaczając przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 nr 86 poz. 732 ze zm.) w szczególności art. 7, art. 2 pkt 1 oraz 5, art. 18 ust. 2, art. 29 oraz art. 3 pkt 13 i pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 nr 228, poz. 2255 ze zm) organ odwoławczy podzielił wywody organu I instancji i stwierdził, że nie można przyjąć, że J. Z. jest wychowywana przez osobę samotną, gdyż jej matka B. W. pozostaje w związku małżeńskim, a fakt, że Z. W. nie jest biologicznym ojcem J. Z. jest dla istoty sprawy bez znaczenia. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu B. W. powtórzyła zarzuty z odwołania stwierdzając, że zastosowane w sprawie przepisy mają charakter antyrodzinny i są sprzeczne z Konstytucją RP. W konkluzji skarżącą kwestionowała zaskarżoną decyzję. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny zawiesił postępowanie w sprawie w związku z pytaniem prawnym z jakim wystąpił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności art. 2 pkt 5 lit. a i art. 29 ust 1 ustawy z dnia 22.04.2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.) oraz art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28.11.2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 228, poz. 2255 ze zm.) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 22.04.2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (art. 27 pkt 2 lit. "g") z art. 18, 32 ust 1, art. 71 ust 1 Konstytucji RP oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. nr 120 z 1991 r. poz. 526 ze zm.). Ponieważ dnia 23 czerwca 2008 r. pod sygn. P18/06 Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie, a jego ogłoszenie nastąpiło w Dzienniku Ustaw nr 119 poz. 770 z dnia 7.07.2008 r. – dnia 5 sierpnia 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podjął postępowanie w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Z tych powodów Sąd Administracyjny ma obowiązek wziąć pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, które zauważył w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze i dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Zaliczka alimentacyjna została wprowadzona ustawą z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.- dalej ustawy o zaliczce). Ustawa ta była nowelizowana i w niniejszej sprawie Sąd brał pod uwagę stan prawny obowiązujący w dacie rozstrzygania tj. 19.10.2005 i 23.12.2005 r. , a więc w brzmieniu ustawy z 22.04.2005 r. (Dz. U. z 2005 nr 86 poz. 732)z dwiema zmianami z 30.08.2005 – Dz. U. z 2005 nr 164, poz. 1366 i z 1.09.2005 – Dz. U. z 2005 nr 164 poz. 1366. Zaliczka alimentacyjna jest świadczeniem przysługującym dziecku względnie osobie uczącej się do 24 roku życia, która ma zasądzone alimenty, a nie jego rodzicom czy opiekunom. Kryterium uzasadniającym przyznanie zaliczki są: - posiadanie uprawnienia do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja za okres trzech miesięcy była bezskuteczna (art. 2 pkt 5 w związku z art. 2 pkt 1 ustawy o zaliczce). - wiek – co do zasady do ukończenia 18 roku życia, a w przypadku osób uczących się w szkole lub w szkole wyższej do 24 roku życia (art. 7 ust 1 ustawy o zaliczce) - dochód rodzinny w przeliczeniu na osobę w rodzinie określony na kwotę 583 zł miesięcznie (art. 7 ust 2 ustawy o zaliczce) - sytuacja osobista (art. 2 pkt 5 ppkt a, b, c ustawy o zaliczce) Warunkiem przyznania zaliczki alimentacyjnej dziecku lub osobie uprawnionej jest spełnienie wymienionych wyżej kryteriów, przy jednoczesnym braku przesłanek negatywnych o których mowa w art. 8 ust. 3 pkt 1-3 ustawy o zaliczce. W niniejszej sprawie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy było kryterium dotyczące sytuacji osobistej uprawnionej J. Z. – w dacie rozstrzygania sprawy przed organami administracji publicznej - małoletniej bowiem J. Z. wychowywała się w rodzinie którą stanowili: jej matka – B. W., mąż matki Z. W. i jej przyrodnie siostry P. W. i K.W. Z brzmienia art. 2 ust. 5 pkt a ustawy o zaliczce wynika, że osoba uprawniona do zaliczki alimentacyjnej to taka, która jest wychowywana przez osobę samotnie wychowywującą dziecko, w rozumieniu przepisów o świadczeniach rodzinnych. W dacie rozstrzygania niniejszej sprawy przez organy administracji publicznej obowiązywał art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2003 nr 228, poz. 2255 ze zm.) w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 nr 86, poz. 732) i stanowił, że ilekroć w ustawie jest mowa o:....... "samotnym wychowywaniu dziecka – oznacza to wychowywanie dziecka przez pannę, kawalera, osobę pozostająca w separacji, orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka"; Kontrolując rozstrzygnięcia organów administracji publicznej będące przedmiotem sprawy, Sąd stwierdził, że organy uznały, że B. W. nie jest osobą samotnie wychowywującą dziecko- J. Z., bowiem pozostaje w związku małżeńskim ze Z. W., mimo że nie jest on ojcem J. Z. i nie jest zobowiązany do jej alimentacji. Skład orzekający w niniejszej sprawie uznał, że istotnym dla prawidłowości sprawowanej Kontroli jest wzięcie pod uwagę, że dnia 23 czerwca 2008 r. pod sygn. P18/06 Trybunał Konstytucyjny orzekł w pkt 1 wyroku, że: "Art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (13/. U. Nr 86. poz. 732 i Nr 164. poz.. 1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U.z 2006 r. Nr 139. poz. 992 i Nr 222, poz. 1630. z 200" r. Nr 64. poz. 427. Nr 105, poz. 720. Nr 106. poz. 747 i Nr 200. poz. 1446 oraz z 2008 r. Nr 70. poz. 416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1961 r. Nr 120. poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2. poz. 11)." W punktach 4.4.2. i 4.4.3. uzasadnienia wyroku TK omówiono problemy warunkowania dostępu do zaliczki alimentacyjnej stanem cywilnym osób wychowywujących osobę uprawnioną do tego świadczenia oraz pojęcie wspólnego niewychowywania dziecka z ojcem lub matką dziecka. Oceniając przepis z punktu wiedzenia stanu cywilnego rodzica wychowywującego dziecko Trybunał Konstytucyjny uznał, że "z punktu widzenia klauzuli ochrony rodziny, zawartej w art. 18 Konstytucji, skłanianie rodzica do poświęcenia swego życia osobistego w celu zabezpieczenia bytu dziecku, (osobie uprawnionej do świadczenia) jest absolutnie niedopuszczalne. Natomiast odnoście pojęcia wspólnego niewychowywania dziecka z ojcem lub matką dziecka (art. 3 pkt 17 o świadczeniach rodzinnych) czy niewychowywaniu wspólnie co najmniej jednego dziecka z jego rodzicem (art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych- który to stan prawny rozstrzyganej sprawy nie dotyczy) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że takie brzmienie fragmentu przepisu "nie pozostaje w żadnym związku z celami zaliczki alimentacyjnej, ale nawet jeszcze w większym stopniu niż przesłanka stanu cywilnego rodzica prowadzi do naruszenia zasady ochrony rodziny i rodzicielstwa: "Karze" odebraniem prawa do zaliczki osobę uprawnioną i zabrania jej rodzicom – pod groźbą utraty dostępu do świadczenia – posiadania i wychowywania innych dzieci z nowym lub dotychczasowym partnerem." Przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego składa się z trzech punktów. W uzasadnieniu wyroku omawiając skutki orzeczenia TK podkreślił, że jedynie wskazany w pkt 3 sentencji wyroku art. 29 ust 1 ustawy o zaliczce, traci moc obowiązującą na skutek orzeczenia jego niekonstytucyjności (czyli z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw z 7.07.2008 r. nr 199 poz. 770). Natomiast "orzeczenie co do pozostałych przepisów ujęte w pkt 1 sentencji ( co dotyczy niniejszej sprawy) i pkt 2 sentencji (dotyczy art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych) ujętych w sposób zakresowy poprzez stwierdzenie, że w katalogu osób uprawnionych do zaliczki, ukształtowanym przez zaskarżone przepisy, brakuje dwóch kategorii osób, które powinny być uprawnione do tego świadczenia ze względu na normy i zasady wyrażone we wskazanych przez sądy pytające wzorcach kontroli. Ta część wyroku zdaniem Trybunału powinna więc zostać zrealizowana nie przez wyeliminowanie wadliwych regulacji czy zastąpienie ich odpowiednikami pozbawionymi wad, lecz w drodze uzupełnienia ich przez ustawodawcę o odpowiedni fragment, niezbędny z punktu widzenia zgodności z Konstytucją." Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że ten postulat dotyczy wyłącznie art. 3 pkt 17a, bowiem art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach utracił moc z dniem 31.12. 2006 r. Podkreślenia wymaga, że oczekująca na wejście w życie ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym, do alimentów (Dz. U. nr 192, poz. 1378) nie uzależnia prawa do świadczenia od takich kryteriów, jak stan cywilny czy niewychowywanie dziecka wspólnie z jego rodzicem. Zważywszy jednak na utratę domniemania konstytucyjności przez art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z 22.04.2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 nr 86, poz. 732) skład orzekający rozstrzygający niniejszą sprawę uznał, że należy dokonać wykładni już nieobowiązującego przepisu przy wykorzystaniu art. 8 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi, że Konstytucja jest najwyższym prawem RP. Jak wynika z uzasadnień rozstrzygnięć w sprawie, organy administracji publicznej odmówiły prawa do zaliczki wówczas małoletniej J. Z. dlatego, że jej matka wyszła za mąż za mężczyznę nie będącym jej ojcem, a także, że matka nie wystąpiła o rozwód lub separację do Sądu powszechnego ze Z. W., z którym co jest nie bez znaczenia B. W. ma dwie córki. Zdaniem Sądu taka wykładania przepisu nie znajduje uzasadnienia w przepisach art. 18, 32 i 71 ust 1 Konstytucji RP, gdyż karze J. Z. za to, że matka wyszła ponownie za mąż i za to, że uprawniona może żyć w zrekonstruowanej rodzinie. Jest niewątpliwym, że małoletnia uprawniona do zaliczki nie miała żadnego wpływu na zmianę stanu cywilnego matki, nie może tez żądać aby jej matka oraz ojczym się rozwiedli, bowiem taka sytuacja byłaby krzywdząca dla rodziny, a w szczególności dla przyrodniego rodzeństwa. Należy również stwierdzić, że nawet jeżeli Z. W. włączył się w wychowywanie J. Z. – to nie jest on ojcem uprawnionej i należy stwierdzić, że w sprawie nie zachodzi sytuacja wspólnego wychowywania dziecka z jej ojcem. Ochrona rodziny o której mowa w art. 18 Konstytucji RP odnosi się do działań podejmowanych przez władzę publiczne i oznacza również, że w sferze stosowania prawa nie może dochodzić do zagrożenia małżeństwa, rodziny i rodzicielstwa. Skoro więc sytuacja dochodowa rodziny w jakiej wychowywała się małoletnia uzasadniała pomoc Państwa, to odmowa przyznania zaliczki ze względu na argumentację zaskarżonych decyzji pozostaje w sprzeczności z art. 71 ust 1 ustawy zasadniczej i stawia uprawnioną w pozycji nie dającej się pogodzić z art. 32 Konstytucji RP. Jakkolwiek sądy administracyjne, dokonując kontroli konstytucyjności decyzji administracyjnych, kierują się zasadą tempus regit actum to jest niespornym, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego odnosi się również do art. 2 pkt 5 lit "a" ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. ...o zaliczce alimentacyjnej i art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit "g" ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, który to art. 3 pkt 17 utracił moc. Utrata domniemania konstytucyjności ocenianego przepisu, uzasadnia zdaniem Sądu orzekającego w sprawie uchylenie zaskarżonych decyzji, gdyż ani stan cywilny rodzica osoby uprawnionej, ani też podjęcie kroków zmierzających do zmiany stanu cywilnego, nie powinny warunkować dostępu do zaliczki alimentacyjnej. Powyższe względy winny mieć na uwadze organy administracji publicznej ponownie rozstrzygające sprawę. Z powyższych względów na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a’ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku. /-/ E. Kręcichwost-Durchowska /-/ G. Radzicka /-/ E. Makosz-Frymus AT