I FZ 463/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Maria Dożynkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 września 2008 r. sygn. akt I SA/Po 567/08 w zakresie częściowego przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 20 lutego 2008 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2001 r. i styczeń 2002 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 23 września 2008 r., sygn. akt I SA/Po 567/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu przyznał P. B. prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu od skargi ponad kwotę 1000 zł i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z 20 lutego 2008 r. nr ... w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2001 r. i styczeń 2002 r. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że skarżący uzasadniał wniosek o przyznanie prawa pomocy swoją sytuacja materialną i licznymi postępowaniami celnymi, które uniemożliwiły mu dalsze prowadzenie działalności gospodarczej, co doprowadziło go do bankructwa. Skarżący posiada dom o powierzchni 88 m2, a także nieruchomość gruntową o powierzchni 0,0512 ha. 30 % jego renty, wynoszącej nieco ponad 1000 zł, podlega zajęciu komorniczemu. Jego żona, z którą wraz z dwiema małoletnimi córkami pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, uzyskuje dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 2200 zł. Koszty miesięcznego utrzymania wynoszą około 1000 zł. Skarżący z pozarolniczej działalności gospodarczej za 2006 r. i 2007 r. uzyskał dochód w wysokości 0 zł. Skarżący wskazał, że ma z żoną rozdzielność majątkową i tym względem uzasadnił brak szczegółowych informacji na temat sytuacji majątkowej swojej żony. Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy poprzez całkowite zwolnienie od kosztów sądowych, a obniżenie wysokości wymaganego wpisu od skargi z 7081 zł do 1000 zł jest adekwatne do przedstawionej sytuacji skarżącego. WSA podkreślił, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy, w tym również pomocy finansowej, mimo rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Sąd ten uznał argumenty skarżącego za niewiarygodne, bowiem zasłaniając się rozdzielnością majątkową małżeńską, nie przedstawił – mimo wezwania Sądu – zeznań podatkowych małżonki za 2006 r. i 2007 r., zaświadczenia o jej zatrudnieniu i zarobkach oraz nie podał, czy małżonka posiada jakieś nieruchomości. Skarżący złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego zmianę przez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych lub jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący zarzucił, iż zaskarżone postanowienie narusza jego prawo do sądu i opiera się na hipotetycznych założeniach WSA. Uznał, że nie ma prawa uzyskać od żony informacji żądanych przez Sąd pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1), zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a., spoczywa na stronie składającej wniosek. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa na urzędowym formularzu stosowny wniosek (art. 252 § 2 p.p.s.a.), który ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. Jednak w razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji, wzywając skarżącego o doręczenie dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową i finansową, w tym dochody i wydatki jego rodziny. Dokumenty te umożliwiły Sądowi pierwszej instancji ocenę, iż w niniejszej sprawie istnieje możliwość jedynie częściowego zwolnienia skarżącego od wpisu. Uznano bowiem, iż skarżący nie dowiódł, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Skarżący nie wykonał w pełni wezwania Sądu, natomiast przedstawione informacje na podstawie doświadczenia życiowego Sąd pierwszej instancji uznał za niewiarygodne. Uniemożliwiło to rozstrzygnięcie ponad wszelką wątpliwość, czy strona rzeczywiście nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na etapie zażalenia skarżący również nie wskazał żadnych nowych okoliczności, zwłaszcza tych nieujawnionych przed WSA, które mogłyby wpłynąć na całkowite zwolnienie z kosztów sądowych. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny, podobnie jak Sąd pierwszej instancji wydając zaskarżone postanowienie, nie ma możliwości całościowego oglądu sprawy. Skarżący przemilcza kwestię sytuacji finansowej żony, która w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23) jest zobowiązana do pomocy mężowi. W kwestii obowiązku alimentacyjnego należy wskazać, że Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał, iż nie jest on uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Podkreślenia wymaga w tej sytuacji, iż rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego żonę z pomocy finansowej, a jemu samemu uniemożliwia uzyskanie informacji o sytuacji majątkowej żony. Skoro strona twierdzi, że potrzebuje pomocy w realizacji jej praw (w tym przypadku w postaci uiszczenia wpisu), to istnieje konieczność oceny, czy pomoc udzielana przez żonę skarżącego jest wystarczająca na zabezpieczenie tej potrzeby. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy żony podatnik nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Nieujawnienie sytuacji majątkowej żony, nie pozwala na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Trzeba w tym miejscu podkreślić, iż zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. W przeciwnym razie strona musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. Zgodnie bowiem z tym przepisem ciężar dowodu spoczywa na stronie, która wnosi o przyznanie prawa pomocy, co oznacza, że to strona ma przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna i osobista nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. Ponadto zgodnie z utrwaloną linią orzecznictwa i poglądami doktryny, skoro udzielenie stronie prawa pomocy (tzw. prawa ubogich) jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa, to powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów - także sądowych. Ponadto nie można uznać, aby WSA naruszył konstytucyjną zasadę prawa do sądu, wydając zaskarżone postanowienie. Prawo to bowiem nie ma charakteru absolutnego, a jednym z ograniczeń w niniejszej sprawie jest uiszczenie zgodnego z prawem wpisu sądowego. Powyższe okoliczności, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, nie uzasadniają rozstrzygnięcia ponad wszelką wątpliwość, iż skarżący spełnia warunki wskazane w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co pozwalałoby obciążyć budżet państwa kosztami sądowymi niniejszej sprawy. Zatem zaskarżone postanowienie jest prawidłowe i nie narusza prawa. Z uwagi na powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji. ----------------------- 4