I FZ 479/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jan Zając po rozpoznaniu w dniu 5 lutego 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 6 października 2009 r., o sygn. akt I SA/Łd 1133/08 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z. C. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia 10 czerwca 2008 r., Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług oraz kwoty nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny miesiąc za poszczególne miesiące 2004 r. postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 6 października 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił Z. C. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata z urzędu. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał na wstępie, że postanowieniem tegoż Sądu z dnia 20 listopada 2008 r. skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w następstwie czego skarżący uiścił wpis sądowy na wezwanie Sądu, a następnie złożył kolejny wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu. Sąd wskazał na istotę instytucji prawa pomocy, której celem jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie. Sąd I instancji zaznaczył, że jak przyznał sam skarżący, regularnie spłaca on kredyt w banku uiszczając z tego tytułu kwoty 10 tys. zł miesięcznie, a sporu nie ma również co do tego, że przez rachunek skarżącego - prowadzącego działalność gospodarczą - przepływa co miesiąc po kilkaset tysięcy złotych. Ponadto tylko w czerwcu 2009 r. podatnik dwukrotnie otrzymał kwoty przekraczające 100 tys. zł, a sam dokonywał sześciokrotnie zakupów na kwoty od 20 do 50 tys. złotych. Na rachunku firmowym saldo końcowe wynosi co miesiąc kilkadziesiąt tysięcy złotych. A zatem w ocenie Sądu z powyższych okoliczności wynika, że podatnik dysponuje odpowiednimi środkami, by zapewnić sobie profesjonalną obsługę prawną w postępowaniu przed sądem i nie ma powodów dla dofinansowywania go ze środków budżetu państwa. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący podniósł, że sytuacja kryzysowa w jego życiu pogłębia się i staje się tragiczna na dzień dzisiejszy. Skarżący podał, że wskutek uruchomienia egzekucji przez urząd skarbowy nie prowadzi działalności gospodarczej - jedynego źródła dochodu (działalność została zawieszona przez skarżącego z dniem 01.09.2009 r.), ponadto stan zdrowia skarżącego uległ pogorszeniu. Wszystko to powoduje, że wnioskodawcę nie stać na wynajęcie adwokata do obrony prawnej w niniejszej sprawie. Do zażalenia skarżący dołączył kserokopię postanowienia o zawieszeniu działalności, kserokopię protokołu o stanie majątkowym sporządzonego przez organ egzekucyjny w dniu 14.10.2009 r., Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie może zostać uwzględnione. Zgodnie z art. 243 § 1 i 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy przyznaje się stronie na skutek złożonego przez nią wniosku. Prawo pomocy może być przyznane w sposób częściowy, gdy strona wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego wynika, że to na stronie spoczywa obowiązek wykazania braku dostatecznych środków. W ocenie tutejszego Sądu rozstrzygnięcie podjęte przez Sąd I instancji jest trafne. Słusznie zwrócił uwagę Sąd na istotę instytucji prawa pomocy, której celem jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, które ze względu na nadzwyczajne okoliczności, tj. nadzwyczaj trudną sytuację majątkową i rodzinną, nie są w stanie ponieść kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Innymi słowy, jeżeli poniesienie kosztów związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym pociągnęłoby za sobą uszczerbek w utrzymaniu skarżącego i jego rodziny, skarżący ma prawo domagać się stosownej pomocy od Skarbu Państwa, a po wykazaniu, że powyższe okoliczności rzeczywiście zachodzą, pomoc taka będzie mu przyznana. Tymczasem skarżący przede wszystkim nie udokumentował w sposób rzetelny swojej sytuacji rodzinnej. Z załączonej przez skarżącego dokumentacji niewątpliwie wynika, że działalność skarżącego (przynosząca w poprzednich latach niebagatelne dochody) została zawieszona, a z majątku skarżącego prowadzona jest egzekucja przez organy skarbowe, jednocześnie jednak nie została udokumentowana kondycja finansowa żony skarżącego, ani jego syna. Trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz w świetle dotychczasowego orzecznictwa tutejszego Sądu małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy, w tym ponoszenia kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem, i nie zwalnia ich z tego obowiązku pozostawanie w rozdzielności majątkowej (jak ma to miejsce w omawianej sprawie). Ponadto podkreślenia wymaga fakt, że skarżący przedstawił również akt notarialny z 23 grudnia 2008 r., na mocy którego darował swojemu synowi - części zabudowanej nieruchomości o pow. 675 m2 w zamian za prawo dożywotniego zamieszkiwania. W tej sytuacji należy uznać za słuszny pogląd, że rozporządzając swoim majątkiem strona powinna liczyć się z konsekwencjami swojego działania, szczególnie powinna mieć na uwadze, iż w ten sposób świadomie pozbawia się środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (por. Postanowienie Sadu Najwyższego z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 226/87). Co więcej, z treści art. 897 zd. pierwsze kodeksu cywilnego wyraźnie wynika, iż jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Z powyższych okoliczności wynika więc, że wnioskodawca nie jest osobą pozostającą w ubóstwie, bez możliwości uzyskania pomocy materialnej od członków rodziny. Końcowo jedynie zauważyć należy, że stosownie do art. 6 p.p.s.a. sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Co więcej, w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, a stosownie do § 2 powołanego artykułu sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Wobec brzmienia powołanych wyżej unormowań zauważyć zatem należy, że w istocie postępowanie przed sądem administracyjnymi I instancji oparte jest na zasadzie oficjalności, bowiem sąd zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę wszelkich naruszeń prawa z urzędu. Przyjąć zatem należy, że udział adwokata czy radcy prawnego w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji nie jest konieczny, a jego brak nie utrudnia stronie dostępu do sądu, który stanowi istotę instytucji prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji postanowienia.