II FZ 80/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA ( del.) Aleksandra Wrzesińska-Nowacka po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 stycznia 2009 r., sygn. III SA/Wa 1839/08 w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi S. N. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 18 kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości w podatku od spadków i darowizn postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 5 stycznia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił S. N. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z uzasadnienia orzeczenia wynika, że skarżący uzasadnił swój wniosek o przyznanie mu prawa pomocy złym stanem zdrowia, niewspółmiernymi do otrzymywanej emerytury kosztami leczenia ( 1000-1500 zł miesięcznie), zadłużeniem w wysokości ok. 20 000 zł i brakiem możliwości zaciągania nowych kredytów. Stwierdził też, że "z powodu zagrożeń środowiskowych musiałem się wyprowadzić w bezpieczne miejsce". Prowadzi z żoną oddzielne gospodarstwo domowe- od 1990 r. mają ustanowioną rozdzielność majątkową. Nie stać ich na urlop wypoczynkowy. Trudności finansowe skarżącego mają swoje źródło w procesie sądowym o zwrot wyłudzonej pożyczki. Skarżący jest właścicielem segmentu o powierzchni 90 m2 , remontowanego od 15 lat oraz mieszkania ( odziedziczonego) o powierzchni 42 m 2 , w złym stanie technicznym, uniemożliwiającym czerpanie z niego korzyści. Skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości 2500 netto, a jego żona – 1175 zł netto. Zarządzeniem referendarza z dnia 3 października 2008 r. wezwano skarżącego do udokumentowania stanu majątkowego i dochodów skarżącego oraz członków jego rodziny, pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i do podania dodatkowych informacji. Wezwanie to doręczono skarżącemu w dniu 22 października 2008r., nie udzielił na nie odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 14 listopada 2008 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżący wyjaśnił, iż z uwagi na dolegliwości bólowe nie mógł złożyć w wyznaczonym mu terminie żądanych dokumentów. Dolegliwości te nadal przeszkadzają mu w wykonaniu zarządzenia. Zły stan zdrowia spowodował konieczność skorzystania z prywatnej służby zdrowia. Dodał, że nie powiodły się próby wynajęcia mieszkania, a on musiał się wyprowadzić z segmentu z uwagi na szkodliwe promieniowanie. Odmawiając skarżącemu przyznania prawa pomocy Sąd przytoczył treść art. 243 § 1 , art. 245 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.). Wskazał, że celem instytucji uregulowanej w tych przepisach jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich praw osobom, które znajdują się w trudnej sytuacji finansowej, uniemożliwiającej im poniesienie tych kosztów. Stanowi ona wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów przez strony postępowania. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym uzasadnione musi być zatem trudną sytuacją majątkową strony, z której jednoznacznie będzie wynikało, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych. Obowiązek wykazania tych okoliczności spoczywa na wnioskodawcy. W tej sprawie skarżący nie wykazał, że poniesienie kosztów sądowych może spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jego rodziny. Mimo skierowanego do niego wezwania nie wykazał on bowiem rzetelnie i wyczerpująco swojej sytuacji majątkowej. Uchylenie się od obowiązku wyjaśnienia stanu finansów w orzecznictwie sądów administracyjnych uznaje się za przeszkodę uniemożliwiającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy informacji. Nie można uznać za usprawiedliwienie niemożności przedstawienia dokumentacji złego stanu zdrowia. Część żądanych dokumentów skarżący winien mieć bowiem w domu, mógł też postarać się o pomoc członków rodziny ( z których pomocy zapewne korzysta z uwagi na swój stan zdrowia) w ich zgromadzeniu. Z tych względów Sąd nie uznał za uprawdopodobnione wysokich kosztów leczenia. Miesięczne dochody skarżącego w ocenie Sądu pozwalają zaś na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd zwrócił też uwagę, że skarżący posiada znaczny majątek nieruchomy. Ponadto podkreślił, iż prowadzenie oddzielnych gospodarstw domowych oraz ponoszenie kosztów utrzymania segmentu i lokalu mieszkalnego wynika z samodzielnej decyzji skarżącego. Istnienie zaś między małżonkami rozdzielności majątkowej nie uchyla zasady wynikającej z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9,poz. 59 ze zm.), zobowiązującej małżonków m.in. do wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny, którą stworzyli. W zażaleniu na to postanowienie skarżący domagał się jego uchylenia i przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie bądź uchylenia postanowienia. Podniósł, iż uwagi na wiek ( 70 lat) oraz liczne schorzenia nie jest w stanie normalnie się poruszać i funkcjonować. W styczniu 2009 r. poddany został operacji, czeka na wyniki badań, które mogą wskazać na chorobę nowotworową. Oszczędza na wszystkim , nie ma pieniędzy na remont segmentu, na urlop, droższe rzeczy kupuje tylko z musu. Z powodu niewydolności publicznej służby zdrowia korzysta z prywatnych usług, kosztownych z uwagi na rodzaj badań, którym musi się poddawać. Na żądanie Sądu może przedstawić obszerną dokumentację potwierdzającą poniesienie wydatków na leczenie. Wszystkie wolne środki przeznacza na badania ratujące życie bądź ratujące go przed kalectwem. Konstytucja RP zobowiązuje władze do okazywania obywatelowi pomocniczości. Do zażalenia dołączono PIT -37 za 2007 r. i wyciągi z rachunków bankowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny prawo pomocy jest szczególną instytucją , mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Zasadą jest bowiem ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu przez każdą ze stron ( art. 199 p.p.s.a.). Prawo to, zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a, może być przyznane stronie wyłącznie na jej wniosek, zaś przesłanką uwzględnienia wniosku jest wykazanie przez wnioskodawcę, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania ( w sytuacji, gdy ubiega się o pomoc w zakresie całkowitym- art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.) lub że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny ( gdy ubiega się o prawo pomocy w zakresie częściowym- art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest już pogląd, iż strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy obowiązana jest wykazać swoją trudną sytuację materialną ( por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04, opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 302281) . Oceniając zaś zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej - interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między tymi nimi( na konieczność zachowania proporcji między interesem państwa a prawem strony do rozpoznania jej sprawy przez sąd zwracał uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka np. w wyroku z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie Brualla Gómez de la Torre przeciwko Hiszpanii). Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym ( o takie wnioskował skarżący) jest niemożność poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona musi zatem wykazać, iż mimo poczynienia wszelkich możliwych oszczędności i ograniczenia wydatków do niezbędnych , nie może zgromadzić środków na poniesienie chociaż części kosztów postępowania. W tym przypadku Sąd I instancji przeprowadził postępowanie, mające na celu wyjaśnienie, jaka jest sytuacja rodzinna i majątkowa strony, nie poprzestając tylko i wyłącznie na informacjach zawartych w urzędowym formularzu i pismach strony, ale też, stosownie do art. 255 p.p.s.a., żądając od strony innych jeszcze danych, w tym dotyczących ponoszonych przez nią kosztów leczenia ( wezwanie z 3 października 2008 r., doręczone stronie skarżącej 23 października 2008 r. ). Mimo tego wezwania skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających ten fakt ( choćby zaświadczenia od lekarza, potwierdzającego konieczność wykonania określonych badań na własny koszt). Nie dołączył ich nawet do zażalenia, choć w jego treści zawarł oświadczenie, że może je przedstawić na żądanie Sądu. Tym samym nadal nie wykazał, iż ponosi znaczne wydatki na leczenie. Do pisma zawierającego środek odwoławczy dołączył tylko część wymienionych w wezwaniu z 3 października 2008 r. dokumentów. Z tych zaś wynika, że skarżący ponosi , poza wydatkami związanymi z mieszkaniem, energią, również wydatki na internet oraz spłatę kredytu zaciągniętego na zakup dysku i skanera. Świadczy to o tym, iż może on wygospodarować środki na opłacenie wpisu w kwocie 500 zł, czyniąc niezbędne oszczędności i ograniczając wydatki do niezbędnych, związanych tylko z potrzebami bytowymi, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z tych względów zażalenie jako bezzasadnie należało oddalić na podstawie art. 184 w zw.z art. 197 § 2 p.p.s.a.