II OZ 922/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Adamiak, , , po rozpoznaniu w dniu 27 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia P. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 sierpnia 2009 r., sygn. akt VII SA/Wa 70/09 o odmowie przyznania P. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi P. Z. na postanowienie Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] grudnia 2008 r. Nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary z tytułu odstępstw od warunków pozwolenia na budowę postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2009 r., sygn. akt VII SA/Wa 70/09 odmówił skarżącemu P. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w sprawie nie występują przesłanki uzasadniające przyznanie P. Z. prawa pomocy w żądanym zakresie całkowitym (jak również w zakresie częściowym), ponieważ nie wykazał on w sposób niebudzący wątpliwości, że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby go do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w treści wniosku z dnia 24 lutego 2009 r. złożonym na urzędowym formularzu skarżący wskazał, że w wyniku wygaśnięcia umowy o pracę "od dnia 6.02.2009 r. decyzją Powiatowego Urzędu Pracy w Otwocku pozostaje osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku". Podniósł też, że pozostaje na utrzymaniu rodziców oraz konkubiny, która otrzymuje stypendium w kwocie 670 zł. Opisując swoją sytuację majątkową skarżący w rubryce 7.1, którą wnioskodawca powinien wypełnić w przypadku posiadania domu, wpisał: "budynek 128 m- na działce 215 m-". W tym miejscu Sąd wskazał, że w sprawach VII SA/Wa 69/09 i VII SA/Wa 71/09 w oświadczeniach z dnia 2 lutego 2009 r. skarżący wskazał, że posiada dom o powierzchni 58 m-, otrzymuje wynagrodzenie za pracę w kwocie 706,00 zł netto, nadesłał również zaświadczenie z dnia 2 lutego 2009 r. wystawione przez pracodawcę, z którego wynika, że zatrudniony jest na podstawie umowy o pracę na czas określony do dnia 3 maja 2009 r. Z uwagi na wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego i finansowego skarżącego ( związane m.in. z faktem, że skarżący w dniu 24 lutego 2009 r. wskazał, że posiada budynek o powierzchni 128 m-, natomiast w pismach z dnia 2 lutego 2009 r. nadesłanych do spraw VII SA/Wa 69/09 i VII SA/Wa 71/09 - dom o powierzchni 58 m-, a ponadto z akt administracyjnych wynikało, że w zrealizowanym przez skarżącego budynku prowadzony jest sklep i punkt nauki jazdy) pismem z dnia 29 kwietnia 2009 r., na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), wezwano skarżącego do przedstawienia dodatkowych informacji. Skarżący został wezwany do wskazania, jakie nieruchomości (o jakiej powierzchni i funkcji) posiada; czy prowadzi działalność gospodarczą; czy uzyskuje dochody z tytułu najmu (jeśli tak, to w jakiej wysokości), wezwano też do nadesłania wyciągów z rachunku bankowego z ostatnich trzech miesięcy oraz zaświadczenia z urzędu pracy o posiadaniu statusu osoby bezrobotnej. W dniu 7 maja 2009 r. P. Z. - w odpowiedzi na wezwanie z dnia 29 kwietnia 2009 r. - wyjaśnił, że jest współwłaścicielem (w - części) działki (215 m-) oraz budynku o powierzchni 128 m-. Wskazał też, że od 2007 r. nie prowadzi działalności gospodarczej, uzyskuje dochody z tytułu najmu nieruchomości w wysokości 3200,00 zł, co pokrywa alimenty na dwójkę dzieci (1600,00 zł) oraz ratę kredytu (1700,00 zł miesięcznie). Podniósł też, że nie posiada konta bankowego i oszczędności, nadesłał decyzję Powiatowego Urzędu Pracy w Otwocku z dnia [...] lutego 2009 r. o uznaniu za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku. Kolejnym pismem z dnia 13 maja 2009 r. wezwano wnioskodawcę do udokumentowania wysokości miesięcznych rat kredytu oraz do nadesłania kserokopii umowy bądź umów najmu nieruchomości. Przy piśmie z dnia 25 maja 2009 r. P. Z. nadesłał wyciąg bankowy świadczący o wysokości rat kredytu, a także dwie umowy najmu części lokalu użytkowego (o powierzchni 34 m- i 32 m-) z dnia 1 stycznia 2009 r., z których wynika, że łączny czynsz z tytułu najmu uzyskiwany przez skarżącego wynosi 3200,00 zł ( po 1600,00 zł od każdego z najemców). Jednocześnie nadesłał "rozwiązanie umowy najmu lokalu użytkowego" z jednym z najemców, w którym wskazano, że umowa wygaśnie z dniem 31 maja 2009 r. Po kolejnym wezwaniu do nadesłania kserokopii zawartych umów najmu skarżący nadesłał jedynie wydruki komputerowe dwóch umów oraz pismo, z którego treści wynika, że jeden z najemców "na mocy porozumienia stron rozwiązuje umowę najmu lokalu", a wygaśnięcie umowy nastąpi 31 maja 2009 r. Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że zarówno przesłane umowy najmu, jak i rozwiązanie jednej z nich nie zawierają podpisów stron tych umów (są to wydruki komputerowe, a nie kserokopie umów). Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w sytuacji, gdy wnioskodawca składając dopiero po wezwaniu do wskazania, czy uzyskuje dochody z tytułu najmu ujawnia fakt otrzymywania czynszu w wysokości 3200,00 zł miesięcznie, nie jest możliwe jednoznaczne ustalenie jego sytuacji finansowej. Sąd pierwszej instancji uznał, że takie działania skarżącego nie dają gwarancji, że nie posiada on jeszcze innych źródeł dochodów, o których nie wspomniał składając wniosek. Ponadto Sąd pierwszej instancji stwierdził, że spłata zaciągniętych kredytów nie stanowi zgodnie z orzecznictwem sądowym wydatku niezbędnego, który należy uwzględniać przy rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu pierwszej instancji zobowiązania cywilnoprawne nie mogą mieć pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, jakimi są koszty sądowe. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący P. Z., wnosząc o jego uchylenie i o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Skarżący załączył kopie umów najmu (podpisane przez strony). Skarżący podnosi, że osiągane dochody, brak pracy oraz urodzenie się kolejnego dziecka (w załączeniu zażalenia akt urodzenia), nie pozwalają skarżącemu na ponoszenie kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Zgodnie z treścią art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem na pomoc państwa w postaci przyznania prawa pomocy może liczyć osoba, która wykaże, że udzielenie jej tej pomocy jest niezbędne ze względu na brak możliwości poniesienia przez nią jakichkolwiek kosztów postępowania (zakres całkowity) lub pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (zakres częściowy). Powyższe przesłanki stanowią pokłosie konstytucyjnej zasady pomocniczości, zgodnie z którą państwo podejmuje tylko te działania, których obywatele wykonać nie potrafią i nie mogą. Inną zasadą demokratycznego państwa prawnego, jest zasada rzetelności i sprawności działania instytucji publicznych. Oznacza ona m.in., że Sąd oceniając przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy powinien opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Wskazać należy, że w razie wątpliwości Sąd może przeprowadzić uzupełniające postępowanie wyjaśniające, co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy, na podstawie art. 255 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ocena Sądu w zakresie zebranego materiału jest swobodna, nie może jednak być dowolna (Por. np. postanowienie NSA z dnia 24 lutego 2009 r., sygn. akt I OZ 133/09; postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2005 r., sygn. akt OZ 1115/04). Powyższa zasada oznacza również, że argumentacja Sądu, uzasadniająca postanowienie, powinna opierać się na ustawowych kryteriach i przesłankach prawa pomocy. W niniejszej sprawie, w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, Sąd pierwszej instancji stwierdził "(...) informacje przedstawione w złożonym wniosku i w kolejnych pismach wnioskodawcy nie pozwalają na dokonanie nie budzącej wątpliwości oceny jego rzeczywistych możliwości finansowych". Jednocześnie Sąd odmawiając wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, dokonał oceny spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek określonych w art. 246 § 1 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zachodzi zatem sytuacja wewnętrznej sprzeczności uzasadnienia, powodująca również niemożność poznania rzeczywistych i jasnych możliwości ekonomicznych wnioskodawcy, a w konsekwencji przesłanek które Sąd pierwszej instancji uznał, a także których nie uznał za spełnione. Sąd pierwszej instancji wskazuje również na wątpliwości co do stanu majątkowego wnioskodawcy powołując się przy tym na oświadczenia złożone w tym zakresie przez wnioskodawcę w innych sprawach. Trafne jest stanowisko Sądu pierwszej instancji, że fakty znane Sądowi z urzędu mogą być podstawą ustaleń. Natomiast Sąd pierwszej instancji wskazuje, mimo odwołania się do akt innych spraw wnioskodawcy oraz oświadczeń złożonych w niniejszej sprawie, że w sprawie nadal występują wątpliwości co do stanu majątkowego wnioskodawcy. Jeśli zachodzi sytuacja, w której wnioskujący o przyznanie prawa pomocy podaje, już nawet po wezwaniu go na podstawie art. 255 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, odmienny od przedstawionej w innej sprawie stan majątkowy, należy uznać oświadczenie wnioskodawcy przedstawione w rozpoznawanej sprawie. Natomiast Sąd na podstawie okoliczności poszczególnego wypadku oceni, czy i o ile dokument zachowuje moc dowodową. Rozpoznając ponownie wniosek Sąd pierwszej instancji powinien ustalić rzeczywisty stan majątkowy i możliwości finansowe wnioskodawcy i w tym celu wezwie wnioskodawcę do przedstawienia dodatkowego oświadczenia co do posiadanych nieruchomości i ich powierzchni oraz bieżących wydatków wnioskodawcy na utrzymanie jego i rodziny. Tego rodzaju czynność podyktowana powinna być również twierdzeniem wnioskodawcy, który w zażaleniu podnosi, że mylnie podawał powierzchnię posiadanych budynków (k. 64). Jak wynika z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz późniejszych oświadczeń wnioskodawcy - nie podawał on również bieżących kosztów utrzymania siebie i rodziny. W celu ich ustalenia Sąd wezwie wnioskodawcę do przedstawienia rachunków za gaz, energię elektryczną oraz ewentualnych kosztów leczenia. Rozpoznając ponownie wniosek Sąd pierwszej instancji powinien również uwzględnić fakt urodzenia się wnioskodawcy kolejnego dziecka. Jednocześnie stwierdzić należy, że wyrażona przez Sąd pierwszej instancji, w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia ocena, że inne zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu i inne zobowiązania) nie mogą mieć pierwszeństwa przed należnościami publicznoprawnymi, jakimi są koszty sądowe jest w pełni zasadna. Nie ulega również wątpliwości, że wnioskodawca uzyskuje dochody z umów najmu. W niniejszej sprawie, Sąd pierwszej instancji powziął wątpliwości co do stanu majątkowego wnioskodawcy i zgodnie z powyższymi wskazaniami powinien ustalić rzeczywisty stan majątkowy wnioskodawcy (posiadane nieruchomości), tak aby uczynić zadość przepisom powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.