I OZ 133/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Izabella Kulig – Maciszewska, , , po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1169/08 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] czerwca 2008 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Postanowieniem z dnia 1 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 1169/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, odmówił skarżącemu E. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu postanowienia Sąd stwierdził, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, jak również nie wykazał, że nie jest w stanie ich ponieść w pełnej wysokości bez ryzyka wystąpienia uszczerbku swojego utrzymania. Przeciwnie, z nadesłanych przez niego dokumentów wynika, że poniesienie kosztów sądowych oraz kosztów ustanowienia w sprawie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru leży w zakresie jego możliwości płatniczych. Przedstawiając motywy rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał m.in., że skarżący jest właścicielem znacznego – 17 hektarowego gospodarstwa rolnego przynoszącego roczny dochód na poziomie 28860,00 zł. Uzyskuje on ponadto dodatkowe środki finansowe w ramach płatności do gruntów rolnych w kwocie 17653,43 zł rocznie (dopłata na rok 2007), posiada również regularne źródło dochodów w postaci renty w kwocie 361,12 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, iż mimo prowadzonych wobec skarżącego postępowań egzekucyjnych (na łączną kwotę 8608,49 zł), oraz ponoszonych przez niego wydatków związanych z produkcją rolną, nie można przyjąć, że jest on osobą na tyle ubogą, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania co by uzasadniało przyznanie mu stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawa pomocy w zakresie całkowitym, czy też, że poniesienie kosztów procesu w pełnej wysokości może spowodować uszczerbek w jego niezbędnych kosztach utrzymania – co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym zgodnie z ust. 1 pkt 2 powyższego artykułu. Z analizy dokumentów nadesłanych przez wnioskodawcę wynika, że jest on w stanie zabezpieczyć, w ramach posiadanych możliwości, środki finansowe na potrzeby przedmiotowego postępowania sądowego - na obecnym etapie jest to kwota 200 zł (wpis od skargi). Możliwości zabezpieczenia środków finansowych przez skarżącego potwierdzają faktury dokumentujące zakup za gotówkę środków ochrony roślin czy innych towarów do prowadzonego gospodarstwa. W tej sytuacji, wobec niespełnienia przesłanek wskazanych w art. 246 § 1 P.p.s.a. nie ma usprawiedliwionych podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd podkreślił, że instytucja prawa pomocy przewidziana w/w przepisami stanowi pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w swoich koniecznych kosztach utrzymania. Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych swoich kosztów utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa. Przy czym to skarżący musi wykazać brak możliwości zabezpieczenia środków niezbędnych do prowadzenia procesu przez własne oszczędności. Na powyższe postanowienie E. S. złożył zażalenie, wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżący podniósł, że Sąd dokonał zupełnie teoretycznego wyliczenia jego dochodów, które nie ma nic wspólnego z dochodem rzeczywistym. Wskazał na pominięcie przez Sąd faktu, że orzeczeniem Komisji Lekarskiej KRUS został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym tj. od dnia 28 grudnia 2006 r. do dnia 28 grudnia 2008 r. oraz faktu prowadzenia przeciwko niemu czterech postępowań egzekucyjnych. Zarzucił Sądowi brak znajomości warunków życia na Podlasiu, warunków pracy i sytuacji materialnej rolnika, prowadzącego samotnie gospodarstwo rolne. Skarżący powołał się też na swój dług dla Gminnej Spółki Wodnej w wysokości 2500, 00 zł, niezapłacone rachunki za energię elektryczną i kilka dniówek dla pracowników. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje : Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 ustawy P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Zgodnie z przytoczonym przepisem art. 246 § 1 ustawy P.p.s.a., osoba fizyczna ubiegająca się o prawo pomocy obowiązana jest wykazać, że znajduje się w określonej sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania jej tego prawa. Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy, zgodnie z obowiązującymi standardami prawnymi, winna wynikać z oceny dwóch elementów: 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz 2) aktualnej kondycji finansowej strony. Sąd oceniając przesłanki warunkujące przyznanie bądź odmowę przyznania prawa pomocy powinien opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Ocena Sądu w tym zakresie jest swobodna, nie może jednak być dowolna. Sąd powinien kierować się przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze, wypływającą z Konstytucji oraz art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zasadę prawa do sądu (por. post. NSA z 26 stycznia 2009 r., I OZ 16/09). Wprawdzie skarżący winien wykazać, że spełnia przesłanki niezbędne do przyznania mu prawa pomocy, niemniej jednak to na Sądzie ciąży obowiązek uzyskania takich informacji i dokumentów, by jego rozstrzygnięcie było prawidłowe i sprawiedliwe. W niniejszej sprawie, z nadesłanego do Sądu formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż wnioskodawca jest rolnikiem prowadzącym 17 hektarowe gospodarstwo rolne, które położone jest na bardzo słabych glebach i uzyskującym dochód ze sprzedaży mleka w wysokości 900,00 – 1.000,00 zł miesięcznie. Skarżący podał, że posiada stary, drewniany dom o powierzchni 60 m². Oświadczył, że budynki wchodzące w skład gospodarstwa rolnego są stare i niefunkcjonalne, co ogranicza możliwości rozwoju hodowli zwierząt, a dodatkowo w ostatnim czasie poniósł znaczne wydatki na remonty maszyn rolniczych. Skarżący dodał, że orzeczeniem Komisji Lekarskiej KRUS w Z. został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie - tj. od grudnia 2006 r. do grudnia 2008 r. i w związku z tym ograniczeniem zachodzi konieczność zatrudniania pracowników do wykonywania cięższych prac w gospodarstwie, co jeszcze bardziej podnosi koszty. Ponadto skarżący oświadczył, że prowadzone są przeciwko niemu egzekucje komornicze. Pismem referendarza sądowego z dnia 25 września 2008 r., skarżący został wezwany, na podstawie art. 255, art. 256 pkt 1, 258 § 1 i § 2 pkt 5 i 7 ustawy P.p.s.a., do złożenia: 1) dokumentów potwierdzających uzyskiwany przez wnioskodawcę dochód ze sprzedaży mleka; 2) wykazu i wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące poprzedzające datę złożenia wniosku; 3) zaświadczenia z właściwego urzędu gminy określającego wielkość posiadanych nieruchomości rolnych oraz uzyskiwany z nich dochód; 4) dokumentów potwierdzających prowadzone wobec wnioskodawcy postępowanie egzekucyjne; 5) dokumentów lub oświadczenia o wysokości miesięcznych wydatków w gospodarstwie domowym wnioskodawcy; 6) wskazania wysokości dopłat bezpośrednich uzyskiwanych z funduszy Unii Europejskiej w związku z prowadzonym gospodarstwem rolnym oraz przedłożenia dokumentów potwierdzających wysokość tych dopłat. Z nadesłanych dodatkowo wyjaśnień wynika, że skarżący poniósł koszty zakupu oleju napędowego (sierpień 2008 r. – 875,43 zł; wrzesień 2008 r. – 1599,60 zł; październik – 546,10 zł) i inne w tym np. za zakup środków ochrony roślin i nawozów (kwiecień 2008 r. – 5310,00 zł, maj – 9549,00 zł – w łącznej kwocie 14859,00 zł.). Skarżący przedłożył także zaświadczenie z urzędu gminy o wielkości posiadanego gospodarstwa rolnego oraz uzyskiwanym dochodzie, z którego wynika, iż gospodarstwo rolne obejmuje powierzchnię 20,4690 ha (13,0020 ha przeliczeniowego), z którego dochód wynosi 28860,00 zł rocznie, co miesięcznie daje kwotę w wysokości 2405,00 zł. Jednocześnie skarżący wyjaśnił, iż jego miesięczne wydatki na utrzymanie wynoszą ok. 600 zł oraz 300-400 zł na utrzymanie budynków (np. drobne naprawy). Ponadto, skarżący otrzymał w 2007 r. dopłatę bezpośrednią do prowadzonego gospodarstwa rolnego ze środków unijnych w wysokości 17653,00 zł którą w całości wydatkował na zakup środków produkcji. W niniejszej sprawie skarżący wypełnił formularz PPF, zawierając w nim informacje, które uznał za istotne. Sąd powinien uwzględnić także inne dane wynikające z akt sprawy, które mają znaczenie dla rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Informacje zebrane w toku postępowania sądowego powinny być na tyle kompletne, aby umożliwiły dokonanie oceny, czy strona spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy, o których mowa w art. 246 ustawy P.p.s.a. W zażaleniu do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący podniósł pominięcie faktu, że orzeczeniem Komisji Lekarskiej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w Z. został czasowo uznany za niezdolnego do pracy. Zważyć należy, że choroba, która wiąże się z koniecznością ponoszenia dużych wydatków na leczenie ma również wpływ na sytuację materialną skarżącego (por. post. NSA z 31 marca 2005 r., II OZ 118/05). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zachodzi zatem sytuacja, w której oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jak i dokumenty nadesłane na wezwanie Sądu z dnia 25 września 2008 r. są niewystarczające, stąd zgodnie z treścią art. 255 ustawy P.p.s.a. Sąd pierwszej instancji winien wezwać ponownie stronę do przedstawienia odpowiednich dokumentów w szczególności wskazujących na wysokość wydatków ponoszonych miesięcznie np.: na trzymanie, leczenie, energię elektryczną, wynagrodzenie zatrudnionych w gospodarstwie robotników itp., a także innych informacji, które Sąd jeszcze uzna za niezbędne. Ponadto Sąd oceniając ponownie sytuację materialną wnioskodawcy powinien wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, w tym także fakt czasowej niezdolności do pracy skarżącego oraz prowadzenia przeciwko niemu postępowań egzekucyjnych. Na marginesie należy zaznaczyć, iż podobne stanowisko, względem skarżącego E. S. zaprezentowane zostało w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 stycznia 2009 r. , sygn. akt I OZ 16/09. W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 ustawy P.p.s.a. postanowił, jak w sentencji.