I FZ 233/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 28 lipca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 9 kwietnia 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 1409/08 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 9 września 2008 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2009 r., sygn. akt III SA/Gl 1409/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek K. G. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 9 września 2008 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług. Jako podstawę prawną orzeczenia wskazano art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.). Z przedstawionego przez Sąd I instancji stanu sprawy wynikało, że skarżąca uzasadniając swój wniosek podniosła, że nie osiągała żadnego dochodu, że jej majątek jest objęty bądź zabezpieczeniem hipotecznym, bądź zajęciem komorniczym oraz że nie może podjąć zatrudnienia z uwagi na konieczność stałej opieki nad nieuleczalnie chorą córką. Wyjaśniła nadto, że ma na utrzymaniu jeszcze jedną córkę i korzysta z pomocy finansowej małżonka, który mieszka osobno, nie pozostając z nią we wspólności majątkowej. Według wniosku na majątek skarżącej składały się dom w zabudowie szeregowej o pow. 120m2 w kredycie hipotecznym oraz 10% udziału w spółce z o. o. nieprowadzącej działalności. W celu uzupełnienia złożonego oświadczenia referendarz sądowy wezwał skarżącą do przedłożenia dokumentu pozwalającego ustalić wartość udziałów posiadanych przez skarżącą oraz potwierdzającego, że udziałów tych nie można zbyć. Wykonując to wezwanie, skarżąca nadesłała odpisy: wystawionych na jej nazwisko faktur i rachunków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, które obejmowały m.in. opłaty za energię elektryczną w kwocie 367,36 zł i oraz za paliwo gazowe w wysokości 476,87 zł oraz faktury spółki zajmującej się, jak wynika z jej firmy, działalnością inwestycyjną, opiewającą na kwotę 788,22 zł, w której tytuł określono jako "opłata ryczałtowa za usługi świadczone na drodze wewnętrznej w miesiącach od kwietnia 2008 r. do marca 2009 r.", a odnośnie do małżonka skarżącej odpisy: wyciągów z rachunku bankowego (ujemne saldo końcowe na tym rachunku na dzień 31 stycznia 2009 r. wynosiło 1381,86 zł, jednak wyciągi te nie odnotowywały żadnych operacji), wypowiedzenia przez bank umowy drugiego rachunku bankowego z uwagi na brak obrotów i ostatnich wyciągów z tego rachunku (skierowano je na adres miejsca zamieszkania skarżącej), tabeli amortyzacji środków trwałych, deklaracji dla podatku od towarów i usług za okresy od września do grudnia 2008 r. (najniższą podstawę opodatkowania wykazano we wrześniu - 20 745 zł, najwyższą w październiku - 32 436 zł), podatkowej księgi przychodów i rozchodów za okres od września do listopada 2008 r. (według zamieszczonych w niej zestawień w okresie od stycznia do listopada 2008 r. małżonek skarżącej uzyskał przychody w kwocie 283 021,73 zł, zakupił towary i materiały za sumę 85 194,06 zł oraz poniósł inne wydatki, w tym na wynagrodzenia w wysokości, w wysokości 210 779,44 zł; przez pierwsze dziewięć miesięcy działalność była prowadzona ze stratą, ale w październiku i listopadzie został wykazany dochód w kwotach odpowiednio 3260,30 zł i 2360,12 zł; w tym ostatnim miesiącu przychody wyniosły 30 568,19 zł, a wydatki 19 095,68 zł, w tym na wynagrodzenia 3 378 zł, zaś na zakup towarów wydano 9112,39 zł). Nadesłała również odpis sprawozdania finansowego spółki, w której posiadała udziały, za 2007 r. (według niego 20% udziałów należy do skarżącej, a 80% do jej małżonka, zaś udziałowcy wchodzą w skład zarządu spółki. Spółka wykazała m.in. zysk netto w kwocie 3 908 zł oraz środki w kasie i na rachunkach w wysokości 44 867,37 zł. W świetle dodatkowych informacji i objaśnień w roku obrotowym nie wypłacono członkom zarządu wynagrodzeń ani pożyczek, ale też spółka "nie zaniechała żadnego rodzaju działalności i nie przewidywała zaniechania w roku następnym", ponieważ "na dzień obrotowy nie wystąpiły niepewności co do możliwości kontynuowania działalności w roku następnym"). Wnioskodawczyni oświadczyła ponadto, że "wszystkie koszty utrzymania rodziny pokrywa mąż", zaliczając do nich - poza wydatkami udokumentowanymi w przedłożonych fakturach i rachunkach - wydatki "życiowe", w tym związane z nauką córek, w kwocie około 1500 zł oraz koszty leczenia, przekraczające 250 zł. Oddalając wniosek skarżącej Sąd I instancji stwierdził, że oświadczenie strony o jej stanie majątkowym było niedostateczne z punktu widzenia zwolnienia jej od kosztów sądowych. Sąd wskazał na wątpliwości, jakie powstały w wyniku konfrontacji jej oświadczeń z przedłożonymi przez nią dokumentami. W szczególności skarżąca nie wykazała, że nie może rozporządzać posiadanymi przez siebie udziałami w spółce kapitałowej czy w ogóle czerpać dochodów w związku z działalnością tej spółki, w której, zgodnie z przedstawionym odpisem sprawozdania, posiada przecież wraz z małżonkiem całość udziałów, pełniąc zarazem funkcję członka zarządu spółki. Co więcej, treść tego dokumentu pozostawała w sprzeczności z oświadczeniem, że spółka nie prowadzi działalności, skoro wyrażono w niej przeświadczenie o braku zagrożeń w tym zakresie, wykazując dochód netto oraz znaczną sumę środków pieniężnych zgromadzonych w gotówce i na rachunkach bankowych. Wątpliwości Sądu I instancji budziła też treść faktury wystawionej wnioskodawczyni przez spółkę o nazwie sugerującej, że zajmuje się ona działalnością inwestycyjną, tytułem zapłaty za usługi świadczone w ostatnim czasie. Strona stwierdziła przecież, że od dłuższego czasu nie osiąga żadnych dochodów, poświęcając się wyłącznie opiece nad chorą córką. Istotne znaczenie miał również fakt, że w chwili obecnej, inaczej niż było to w połowie ubiegłego roku, od małżonka skarżącej można było wymagać nie tylko pokrycia stosunkowo wysokich kosztów utrzymania rodziny, w tym leczenia córki, lecz również zapewnienia środków finansowych celem opłacenia kosztów sądowych. Sytuacja jego przedsiębiorstwa uległa bowiem poprawie pod koniec wspomnianego roku, gdyż działalność gospodarcza przyniosła dochody. Sąd I instancji wyraził pogląd, że małżonek skarżącej w myśl art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) jest do tego rodzaju wsparcia finansowego zobowiązany, i to pomimo rozdzielności majątkowej. Ponadto skarżącą łączą wciąż z małżonkiem ścisłe więzy ekonomiczne, polegające nie tylko na opłacaniu przez małżonka kosztów utrzymania rodziny, ale i w szczególności na wspólnym pełnieniu funkcji zarządu spółki i dysponowaniu łącznie całością jej udziałów. W zażaleniu na powyższe postanowienie strona wniosła o jego uchylenie w całości i zmianę poprzez zwolnienie jej z obowiązku ponoszenia opłat w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, że art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie ustanawia nieograniczonej odpowiedzialności małżonka za poczynania drugiego małżonka w przypadku pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej. Interpretacja Sądu I instancji stanowiła wypaczenie sensu i charakteru wymienionej instytucji. Strona stwierdziła też, że biorąc pod uwagę dochód osiągnięty przez męża całkowicie pominięto szereg wydatków (na zakup towarów, wynagrodzeń, mediów, kosztów ochrony, sprzątania i wywozu śmieci). Gdyby dochód osiągniętych w dwóch wziętych pod uwagę miesiącach zaistniał na przestrzeni całego roku, to na jednego członka rodziny dochód miesięczny wyniósłby 117,09 zł. W ocenie strony z powyższej kwoty nie sposób wygospodarować środków na opłaty sądowe. Wszystkie środki niezbędne do utrzymania rodziny i konieczne na pokrycie kosztów leczenia (córki i męża, który jest po zawale) i innych opłat pochodziły z obrotu dziennego firmy męża. Nie starczało na pokrywanie innych należności, takich jak czynsz najmu lokalu (z załączonego wezwania do zapłaty wynika, że zadłużenie na dzień 23 stycznia 2009 r. wynosiło 294.401,03 zł). Skarżąca podkreśliła przy tym, że firma jej męża wprawdzie zamknęła rok 2007 dochodem, ale było to efektem nie prowadzonej działalności, a sprzedaży wózka widłowego (z załączonego formularza PIT-36L wynika, iż w roku 2008 małżonek skarżącej poniósł stratę w prowadzonej działalności gospodarczej w wysokości 13.741,42 zł). Ponadto strona wyjaśniła, że wystawca jednej z faktur (firma, która w ocenie Sądu I instancji zajmująca się działalnością inwestycyjną) to developer, na terenie którego skarżąca mieszka. Firma ta okresowo obciąża wszystkich mieszkańców osiedla kosztami oświetlenia drogi, funkcjonowania bramy, sprzątania oraz odśnieżania. Strona wyjaśniła, że majątek jaki posiada (dom w zabudowie szeregowej) został zajęty na poczet zaległości podatkowych w toczących się postępowaniach i nie ma ona możliwości dysponowania tym majątkiem. Od ponad trzech lat nie osiąga żadnych przychodów (wysokość dochodu zgodnie z załączonym zeznaniem za rok 2008 wyniosła 0 zł). Sąd powinien jej zdaniem ocenić możliwość ponoszenia wydatków i gromadzenia oszczędności w odniesieniu do rzeczywistych możliwości strony, a nie domniemań. Przy zajętym majątku, braku dochodów i zadłużeniu męża skarżąca nie ma możliwości pozyskania środków na koszty sądowe. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd przyzna osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie częściowym, jeżeli ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którym strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przytoczne we wniosku okoliczności, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. W świetle zaprezentowanych poglądów stwierdzić należy, że działania Sądu I instancji w niniejszej sprawie były prawidłowe, a wydane orzeczenie pozostaje w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa dotyczącymi przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd I instancji nie mając wystarczających danych w złożonym wniosku, słusznie zatem wezwał skarżącą do przedłożenia dokumentów i informacji, których celem było wyjaśnienie istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej. Wskazać należy, iż art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiającą prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy - regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Podkreślić trzeba, iż ciężar dowodu w zakresie ustalenia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywał na stronie. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy należy natomiast ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonanej w powyższym zakresie przez Sąd I instancji oceny nie można uznać za dowolną i naruszającą obowiązujące przepisy prawa. Wbrew zarzutom skarżącej, dotyczącym obowiązku świadczenia pomocy przez współmałżonka, należy wskazać, że zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie mają obowiązek wzajemnej pomocy, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności majątkowej. W związku z tym dochody małżonka mają wpływ na ocenę sytuacji strony twierdzącej, że nie jest w stanie ponosić kosztów postępowania. Oceny co do trafności stanowiska Sądu I instancji nie może zmienić podnoszony w zażaleniu fakt błędnego odniesienia się do okoliczności wystawienia stronie faktury przez firmę zajmującą się inwestycjami, bowiem pozostaje to bez wpływu na błędne założenia skarżącej wynikające z brzmienia art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W tej kwestii podkreślić należy, że obowiązek alimentacyjny nie jest uzależniony od ustroju majątkowego małżeńskiego, a ponadto obejmuje on również wydatki związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami. Skarżąca błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jej męża z pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Analogicznie sytuację skarżącej ocenił już Naczelny Sąd Administracyjny w innych postanowieniach oddalających jej zażalenia na postanowienia odmawiające przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 29 czerwca 2009 r., I FZ 225/09, I FZ 229/09 i I FZ 230/09). Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji