IV SA/Wa 179/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Marian Wolanin, asesor WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2009 r. sprawy ze skargi A. O. i P. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - oddala skargę - Decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania A. O. i P. P. reprezentowanych przez pełnomocnika na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2006 r. stwierdzającą, że majątek ziemski "[...]" w części stanowiącej zespół dworsko – parkowy położony w P., gm. O., oznaczony numerami parcel katastralnych: [...],[...],[...] oraz [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju podał, iż z wnioskiem o stwierdzenie podpadania wyżej opisanego zespołu dworsko - parkowego wystąpiły A. O. i P. P. – spadkobierczynie P. O. Sprawa ta była już trzykrotnie poddawana ocenie Sądu Administracyjnego, najpierw Naczelnego Sądu Administracyjnego (wyrok z 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00 uchylający decyzje wydane przez organy w obu instancjach), a następnie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (wyrok z 9 września 2004 r., sygn. akt IV SA 3828/03 i 3829/03 również uchylający decyzje organów wydane w obu instancjach) oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 października 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1543/07 uchylający decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2007 r. Po uchyleniu przez sąd decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2007 r. organ zobowiązany był ponownie do rozpatrzenie odwołania A. O. i P. P. decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2006 r. W przedstawionej sytuacji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi mając na względzie zalecenia i związanie nimi zawarte w wyrokach Sądu Administracyjnego ustalił, iż nieruchomość "[...]" należąca do P. O., w skład której wchodzi przedmiotowy zespół dworsko – parkowy przejęta została na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zgodnie z tym przepisem, pod działanie dekretu podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość posiadała w/w cechy, nieruchomość taka przechodziła z mocy prawa bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa, była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz budynkami i całym inwentarzem żywnym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że w związku z tym, iż przy przejmowaniu nieruchomości na własność Skarbu Państwa decydujące znaczenia miała jej powierzchnia ogólna wnioskodawczynie swoje roszczenia ograniczyły do zespołu dworsko – parkowego w "[...]". Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy konieczna jest zatem ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia możliwości wykorzystania wymienionej we wniosku nieruchomości na cele reformy rolnej, wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej i wykazanie istnienia lub nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy wnioskowaną częścią nieruchomości a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Organ podkreślił, że jeśli chodzi o kwestię istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko – parkowym a pozostałą częścią majątku, to brak szczegółowych kryteriów do ustalenia takiego związku powoduje konieczność powołania się na dorobek orzecznictwa i doktryny w tym zakresie. Jak ustalono w toku postępowania administracyjnego pałac w "[...]" służył jako mieszkanie P. O. i jego rodziny. Organ przyjął, że skoro była to stała siedziba właściciela majątku, stanowił od główny ośrodek decyzyjny prowadzonego gospodarstwa. Właściciel majątku decydował o głównych kierunkach jego rozwoju, prowadzonych przedsięwzięciach gospodarczych, zaciąganiu zobowiązań czy przeznaczeniu poszczególnych gruntów. Decydował również o personalnej obsadzie poszczególnych stanowiska i zakresie ich obowiązków. Majątek P. O. stanowił główne źródło utrzymania właściciela. Organ podkreślił, że uznanie części nieruchomości zabudowanej dworem za nieruchomość niepodpadającą pod działanie przepisów dekretu dopuszczalne byłoby tylko w razie stwierdzenia, że nieruchomość ta w sposób oczywisty nie pozostawała w związku z resztą przejętej nieruchomości ziemskiej mającej charakter rolny. Przeszkodą do zanegowania związku pomiędzy nieruchomością dworską a nieruchomościami rolnymi jest sama lokalizacja pałacu usytuowanego w sąsiedztwie budynków gospodarczych, służących prowadzeniu działalności rolniczej. I tak w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu, na parceli [...] znajdował się parterowy budynek mieszkalny, tzw. oficyna, gdzie zgodnie z zeznaniami świadków zamieszkiwali pracownicy dworu, a obok niego znajdował się budynek obory dla krów. Na parceli [...] stał drugi, murowany budynek oficyny, w którym mieszkał zarządca majątku – D. Natomiast na parceli [...] znajdował się murowany pałac, który stanowił miejsce zamieszkania właściciela i jego rodziny, na parceli [...] był kwietnik i gazon. Zdaniem organu fakt, że na parcelach stanowiących przedmiot wniosku znajdowały się oficyny, w którym mieszkał zarządca i pracownicy, świadczy o połączeniu funkcjonalnym tych działek z resztą majątku o charakterze rolniczym, gdyż gospodarstwo rolne nie mogło prawidłowo funkcjonować bez siły roboczej czy zarządcy. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podkreślił, że ze znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji historycznej Pracowni Konserwacji Zabytków w K. oraz zeznań świadków wynika, że pałac wraz z oficynami wchodził w skład dużego zespołu mieszkalno – gospodarczego. Pałac, oficyny i budynki gospodarcze (obora, chlewnia i stodoła) stanowiły jeden kompleks gospodarczo – mieszkalny, gdyż były ze sobą funkcjonalnie powiązane. W ocenie Ministra nie wydzielona z nieruchomości o charakterze rolnym część rezydencjalna jej właściciela, co do zasady, pozostaje w związku funkcjonalnym i gospodarczym z resztą nieruchomości i stanowi nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Stąd zespół dworsko – parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego "[...]", stanowił integralną część majątku, określanej w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej mianem nieruchomości ziemskiej. W przedmiotowej sprawie istniały również powiązania funkcjonale pałacu z resztą majątku, poprzez więzi finansowe. Majątek, w którym zdecydowaną większość stanowiły grunty orne, dostarczał bowiem środków finansowych na utrzymania zespołu dworsko – parkowego, dostarczał również żywność dla mieszkańców pałacu. Organ podkreślił, że wnioskodawczynie nie wykazały, że właściciel majątku miał dodatkowe źródła dochodów. Konkludując organ wskazał, że usytuowanie zespołu dworsko – parkowego wskazuje na to, że należy traktować go jako ośrodek gospodarczy. Przedmiotowy dwór z parkiem nie był wydzieloną enklawą wśród obcych gruntów, otoczony był bowiem kompleksem użytków rolnych należących do właściciela majątku. Stanowił więc terytorialnie i przestrzennie jednolitą całość, ściśle powiązaną z pozostałą stanowiącą jedną wielką nieruchomość ziemską. Skargę na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2008 r. wniosły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie A. O. i P. P. reprezentowane przez pełnomocnika. Zaskarżonej decyzji zarzuciły: 1/ naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie art. 1 ust. 2 i art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wskutek wadliwego uznania, że przejecie w ramach reformy rolnej przez Skarb Państwa, wyodrębnionych geodezyjnie gruntów, na których jest położony zespół pałacowo – parkowy w [...], służyło realizacji celów reformy rolnej ponieważ grunty te pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską, 2/ naruszenie art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa oraz art. 153 ppsa – wskutek niepełnej, a jedynie wybiórczej oceny materiału dowodowego sprawy, nieprawidłowej oceny zeznań świadków dokonanej w uzasadnieniu decyzji, błędnej interpretacji wytycznych zawartych w wyroku WSA z dnia 17 października 2007 r., sygn.akt IV SA/Wa 1543/07, połączonej z jednoczesnym kwestionowaniem wiążącej oceny prawnej. Wskazując na tak sformułowane zarzuty skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2006 r. oraz zasądzenie kosztów postępowania po 2.000 zł. Na rzecz każdej ze skarżących. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżących opisał szczegółowo postępowanie przed organem pierwszej i drugiej instancji oraz stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy, szczegółowo rozwijając wskazane zarzuty. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. I. Organy administracji orzekające w niniejszej sprawie, jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest oceną prawną zawartą w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2007 r., sygn.akt IV SA/ Wa 1543/07 oraz wcześniejszymi wyrokami wydanymi w niniejszej sprawie: wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 września 2000 r., sygn.akt IV SA 451/00 oraz wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 września 2004 r., sygn.akt IV SA 3828/03 i 3829/03, zgodnie z treścią art. 153 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym. W piśmiennictwie (J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", Wyd. Prawnicze, Warszawa 2004, str. 223) podkreśla się, że ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu administracyjnego jest wiążąca w sprawie dla tego sądu oraz organu administracji państwowej zarówno wówczas, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak również przepisów postępowania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach, a tym bardziej w orzeczeniach organów administracyjnych wydanych w innych sprawach. Nawet w wypadku sporu co do stanu faktycznego będącego podstawą subsumcji prawa, a więc i oceny prawnej lub odmiennej interpretacji prawa albo nawet możliwości niezgodności oceny sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wynikające z oceny prawnej sądu mają moc wiążącą do czasu, aż wyrok zostanie wzruszony w przewidzianym do tego trybie. Odmienna ocena materiału dowodowego stanowi prawnie niedopuszczalną polemikę z prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego. Podkreślić należy jednocześnie, że ocena prawna wyrażona w powyższych wyrokach, a w szczególności w ostatnim wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2007 r., sygn.akt IV SA/ Wa 1543/07 dotyczyła obowiązku ustalenia przez organ czy część nieruchomości ziemskiej będącej przedmiotem rozważań pozostawała w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską, mianowicie czy nieruchomości te stanowiły całość gospodarczą z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, czy też były wyodrębnione i przeznaczone na inny cel (niż funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej jako całości) – strona 9 uzasadnienia powyższego wyroku. II. Dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie definiował pojęcia "nieruchomości ziemskiej". Warto w związku z tym przypomnieć stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. W 3/89 (OTK 1990/1/26), iż przy definiowaniu pojęcia nieruchomości ziemskiej użytego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy przyjąć, że ustawodawca miał na uwadze takie nieruchomości, które mają charakter rolniczy i mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej i sadowniczej. Wprawdzie z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwały Trybunału Konstytucyjnego utraciły moc powszechnie obowiązującą, to jednak nie pozbawia tych uchwał zupełnie waloru wykładni, jeżeli są one zgodne z regułami interpretacyjnymi przyjętymi w teorii prawa. Takie stanowisko podziela także Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę. A zatem w zakresie podpadania pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zespołów pałacowo - parkowych czy dworsko - parkowych zachodzi konieczność badania, czy tego typu zespoły pozostawały w funkcjonalnym związku (stanowiły gospodarczą całość) z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, czy też były wyodrębnione i przeznaczone na inny cel. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, że Sąd podzielił stanowisko organów administracji, co do istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomościami wskazanymi we wniosku a pozostałą częścią majątku. Z ustaleń organów administracji wynika, że w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu, na parceli [...] znajdował się parterowy budynek mieszkalny, tzw. oficyna, gdzie zgodnie z zeznaniami świadków zamieszkiwali pracownicy dworu, a obok niego znajdował się budynek obory dla krów. Na parceli [...] stał drugi, murowany budynek oficyny, w którym mieszkał zarządca majątku – D. Natomiast na parceli [...] znajdował się murowany pałac, który stanowił miejsce zamieszkania właściciela i jego rodziny, na parceli [...] był kwietnik i gazon. Pałac wraz z oficynami wchodził w skład dużego zespołu mieszkalno – gospodarczego. Pałac, oficyny i budynki gospodarcze (obora, chlewnia i stodoła) stanowiły jeden kompleks gospodarczo – mieszkalny, gdyż były ze sobą funkcjonalnie powiązane. Konkludując podkreślić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny, uchylając obecnie orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie oraz wydane w sprawach rozstrzyganych na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej odmowne decyzje organów administracji, konsekwentnie wskazuje, iż dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dawał podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jeżeli więc z mocy art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu przejęciu na rzecz Państwa podlegały nieruchomości ziemskie, to z racji braku definicji tego pojęcia w obowiązujących ówcześnie systemach prawnych, normatywne pojęcie nieruchomości ziemskiej powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do art. 1 ust. 2 dekretu określającego zamierzenia dla realizacji których mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. W formułowanych ocenach prawnych Naczelnego Sądu Administracyjnego przywoływane jest także stanowisko, iż na cele reformy rolnej mogły być przejmowane tylko takie nieruchomości (lub ich części), które stanowiły tereny, a nie obiekty rezerwowane dla realizacji celów określonych w art. 1 ust. 2 lit. d i lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2009 r., sygn.akt IV SA/Wa 1359/08). W rozpatrywanej sprawie nie ulega wątpliwości, iż zespół dworsko - parkowy w P. służył produkcji rolniczej. Przedstawiono dowody i zbadano okoliczności potwierdzające, że zespół ten nie mógł funkcjonować bez części majątku ziemskiego wykorzystywanego do produkcji rolniczej oraz że część wykorzystywana do produkcji rolniczej nie mogła funkcjonować bez tego zespołu. Wyjaśnienie tych okoliczności pozwoliło na dokonanie oceny, że zespół ten - sam nie mający charakteru rolniczego – pozostawał jednak w związku współzależności z częścią służącą produkcji rolniczej. Zaskarżona decyzja odpowiada warunkom określonym w art. 107 kpa. Zawiera uzasadnienie faktyczne i prawne oraz ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Zostało prawidłowe zredagowanie pod względem merytorycznym i prawnym, co ma szczególne znaczenie dla stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 kpa. Analiza akt postępowania administracyjnego i wydane w tej sprawie decyzje wskazują, że organy administracji publicznej prowadząc postępowanie w sposób właściwy zastosowały przepisy procedury administracyjnej, jak również przepisy prawa materialnego. Mając powyższe na względzie Sąd działając na podstawie przepisów art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.