II GZ 93/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 18 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia W. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Gd 857/08 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego do wniesienia zażalenia w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności do gruntów rolnych z sankcjami postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie Postanowieniem z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Gd 857/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. odmówił W. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego do wniesienia zażalenia w sprawie z jego skargi na decyzję Dyrektora Pomorskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w G. z dnia [...] września 2008 r., nr [...] w przedmiocie przyznania płatności do gruntów rolnych z sankcjami. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał, iż wnioskiem z dnia 18 lipca 2009 r. W. K. wystąpił o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata do wniesienia zażalenia na postanowienie z dnia 17 lipca 2009 r. W związku z wezwaniem Sądu, skarżący złożył w dniu 28 grudnia 2009 r. formularz PPF, w którym sprecyzował, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Sąd wskazał, iż ze złożonego oświadczenia skarżącego wynikało, że prowadzi sam gospodarstwo domowe, nie osiąga dochodów, nie posiada jakiegokolwiek majątku w tym nieruchomości, oszczędności, przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 euro. Na skutek prowadzonej przez komornika sądowego egzekucji skarżący utracił gospodarstwo rolne wraz z inwentarzem żywym. Ponadto skarżący oświadczył, że odebrano mu inwentarz, gospodarstwo, a majątek rozkradziono. Do wniosku załączył zarządzenie Wiceprezesa WSA w G. o umorzeniu należności sądowej z tytułu nieuiszczonej opłaty kancelaryjnej, odpis postanowienia komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji oraz odpisy postanowień organów ścigania o umorzeniu dochodzeń w sprawach kradzieży mienia na szkodę skarżącego z powodu niewykrycia sprawców. Sąd wskazał również, że skarżący wezwany został, zarządzeniem z dnia 7 stycznia 2010 r., do złożenia dokumentów i oświadczeń mających zobrazować jego dokładną sytuację majątkową i rodzinną. W odpowiedzi skarżący nie przedłożył żadnego z wymienionych w tym wezwaniu dokumentów, a jedynie oświadczył, że pomiędzy nim, a jego żoną istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, na którą to okoliczność złożył odpis umowy majątkowej małżeńskiej z dnia 7 kwietnia 1998 r., oraz oświadczył, że nie posiada żadnych źródeł utrzymania, nie osiąga dochodów, nie posiada oszczędności i rachunków bankowych, nie otrzymuje żadnej pomocy finansowej jak również nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Odmawiając przyznania prawa pomocy we wskazanym we wniosku zakresie, Sąd pierwszej instancji wskazał na przepisy art. 245 i 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., i podniósł, iż to na wnioskodawcy domagającym się przyznania tego prawa spoczywa obowiązek wykazania, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, aby uzasadniała odstąpienie od generalnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania sądowego. Sąd wskazał również, iż uchylenie się przez skarżącego od nałożonego na niego obowiązku do złożenia dokumentów i oświadczeń stanowiło przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że powołane przez skarżącego okoliczności mające świadczyć o jego trudnej sytuacji materialnej budziły poważne wątpliwości, gdyż jak wynikało z analizy akt administracyjnych sprawy, skarżący dysponuje nieruchomościami rolnymi o znacznym obszarze, co do których składał wnioski do ARiMR o przyznanie dopłat z funduszy Unii Europejskiej. Ponadto Sąd wskazał, iż na niejasności w zakresie sytuacji skarżącego wpływ miały również okoliczności, iż skarżący wskazując, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, nie wykazał żadnych źródeł utrzymania, a wobec wskazania, że nie posiada oszczędności, nie uzyskuje dochodów i nie korzysta z niczyjej pomocy nieznane jest źródło z jakiego skarżący finansuje zakup podstawowych produktów potrzebnych do życia, czy z czego opłaca rachunki. Zdaniem Sądu pierwszej instancji skarżący pominął istotną dla oceny jego sytuacji materialnej i finansowej okoliczność, iż pozostaje on w związku małżeńskim. Sąd wskazał dalej, że wbrew stanowisku skarżącego, istniejący pomiędzy nim, a jego żoną ustrój rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji materialnej współmałżonka. W tym zakresie Wojewódzki Sąd Administracyjny powołał się na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, w którym wyrażony został pogląd, iż o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje tylko jej własny stan majątkowy z pominięciem majątku współmałżonka, bowiem małżonkowie mają względem siebie obowiązek pomocy obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywanie związanych z nim kosztów, a którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej. Za niewystarczające, Sąd pierwszej instancji wobec powyższego uznał dla ustalenia braku po stronie skarżącego możliwości płatniczych samego stwierdzenia bezskuteczności prowadzonej względem jego majątku egzekucji. Sąd uznał, że dla prawidłowej oceny rzeczywistych możliwości płatniczych wnioskodawcy niezbędne były informacje dotyczące stanu majątkowego jego małżonki, a których to informacji wnioskodawca nie przedstawił. Bierność wnioskodawcy w zakresie przedstawienia dokumentów i złożenia oświadczeń Sąd ocenił jako niewykazanie przesłanek, o których mowa w art. 246 p.p.s.a. W odniesieniu do wskazanych przez skarżącego okoliczności kradzieży należącego do niego mienia, Sąd podkreślił, że okoliczności te nie są wystarczające dla uznania, że wykazał on, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny, albowiem nie można ustalić, jaki wpływ na stan majątkowy strony miały dokonane kradzieże. Zażaleniem z dnia 18 marca 2010 r. skarżący W. K. zaskarżył powyższe postanowienie podnosząc, iż Sąd pierwszej instancji uzależnił ocenę jego sytuacji majątkowej w kontekście wniosku o przyznanie prawa pomocy od wykazania sytuacji majątkowej osoby drugiej, tj. żony skarżącego. W ocenie wnoszącego zażalenie takie działanie Sądu jest niezgodne z prawem, w szczególności z Konstytucją, gdyż ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uzależnia przyznanie prawa pomocy od wykazania sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Skarżący podniósł, iż w sposób wystarczający przedstawił swoją sytuację majątkową i rodzinną. W jego ocenie, stanowisko Sądu o wykazaniu stanu majątkowego żony, zmusza skarżącego do zobligowania żony, aby ta mu pomogła w związku ze sprawą jego skargi lub w zakresie złożenia żądanych przez Sąd informacji, czego skarżący uczynić nie może z uwagi na prowadzenie odrębnych gospodarstw domowych i istnienia umowy znoszącej ustrój wspólności majątkowej pomiędzy małżonkami. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z przepisem art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), zaś w zakresie częściowym przyznanie prawa pomocy następuje, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Na tle tego przepisu Sąd pierwszej instancji słusznie podkreślił, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek przedstawienia takich okoliczności, które uprawniają wnioskodawcę do skorzystania z instytucji prawa pomocy – zwolnienia od kosztów. Sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy w przypadku, gdy uzna, iż informacje w nim zawarte nie wystarczają do oceny rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego wnioskodawcy może w oparciu o art. 255 p.p.s.a., wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów w tym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., rozpoznając wniosek skarżącego z dnia 18 lipca 2009 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata, uznał, iż W. K. w złożonym wniosku oraz oświadczeniu z dnia 2 lutego 2010 r. nadesłanego w związku z wezwaniem wnioskodawcy do przedstawienia dodatkowych informacji w trybie powołanego art. 255 p.p.s.a., nie wykazał, aby zachodziły w stosunku do niego przesłanki zwolnienia go do kosztów we wnioskowanym zakresie. Sąd podkreślił, iż uchylenie się przez skarżącego od przedłożenia wymaganych wezwaniem dokumentów uniemożliwiło Sądowi dokonanie prawidłowej oceny stanu majątkowego, rodzinnego oraz skutkowało niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości w zakresie możliwości płatniczych skarżącego. Powyższe stanowisko Sądu pierwszej instancji jest zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nietrafne. Wskazać należy, iż wniosek skarżącego z dnia 18 lipca 2009 r. nie był pierwszym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, bowiem skarżący w zażaleniu z dnia 9 lutego 2009 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów i ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W związku z tym wnioskiem skarżący złożył formularz PPF oraz oświadczenie z dnia 16 kwietnia 2009 r., w którym opisał swoją sytuację majątkową i rodzinną. Zauważyć należy, iż informacje zwarte w obu wnioskach o przyznanie prawa pomocy i oświadczenia z nimi związane są w znacznej części zbieżne ze sobą, jak również zawierają informacje, które wzajemnie się uzupełniają, przez co w sposób pełniejszy obrazują sytuację majątkową skarżącego. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że sytuacja majątkowa skarżącego budzi poważne wątpliwości z uwagi na fakt, iż zgodnie z materiałem dowodowym z akt administracyjnych, wynikało, że skarżący posiada nieruchomość rolną o znacznym obszarze, co do której składał wnioski o dofinansowanie ze środków z Unii Europejskiej. Jak natomiast wynika z oświadczenia złożonego na formularzach PPF, skarżący utracił gospodarstwo rolne w wyniku egzekucji komorniczej, również w jej wyniku odebrano mu 141 sztuk bydła. Okoliczność ta czyni wątpliwą ocenę, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji w zakresie stanu majątkowego skarżącego, w szczególności, iż nie został on wezwany zarządzeniami z 23 marca 2008 r. i 7 stycznia 2010 r. do wykazania posiadania nieruchomości rolnych, ich wielkości i stanu prawnego z nimi związanego. Sąd jedynie wezwał skarżącego, w obydwu zarządzeniach, do złożenia zaświadczenia z urzędu gminy o wysokości rocznych dochodów osiąganych z gospodarstwa rolnego. W odniesieniu do sytuacji materialnej skarżącego, bieżącego utrzymania się skarżącego, Sąd, wskazując na złożone oświadczenia uznał, iż w tym zakresie budzi ona wątpliwości, gdyż skarżący nie wykazał z czego się utrzymuje i jakie ponosi wydatki związane z codzienną egzystencją. Skarżący natomiast konsekwentnie, zarówno we wniosku z dnia 9 lutego 2009 r., jak i z 18 lipca 2009 r., wskazywał, iż nie posiada on żadnych oszczędności, prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie i nie otrzymuje żadnej pomocy w tym od instytucji państwowych - pomocy społecznej. Sądowi pierwszej instancji umknęła okoliczność, jaką skarżący wskazał w piśmie z dnia 16 kwietnia 2009 r., że otrzymuje on "dorywczą" pomoc od rodziny obejmującą wyżywienie. Ta okoliczność przemawia za stanowiskiem, wbrew twierdzeniu Sądu pierwszej instancji, iż skarżący wskazał, a przynajmniej starał się wskazać na źródło swojego bieżącego utrzymania w zakresie podstawowych potrzeb życiowych. W odniesieniu do wskazania przez skarżącego jego rzeczywistego stanu majątkowego, gdzie Sąd pierwszej instancji uznał, że jego ocenę uniemożliwiało niezastosowanie się skarżącego do treści wezwania do złożenia dokumentów zgodnie ze wskazanymi zarządzeniami, a okoliczność kradzieży mienia na szkodę skarżącego nie dawała podstaw do zastosowania art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., uznać należy, za nietrafne. Skarżący bowiem, w formularzu PPF z dnia 28 grudnia 2009 r., wskazał, iż nie posiada żadnego majątku, przedmiotów wartościowych i oszczędności. Na poparcie tych okoliczności przedłożył szereg postanowień organów ścigania o umorzeniu dochodzeń w sprawach kradzieży mienia ruchomego, służącego prowadzeniu działalności rolniczej, przy czym zauważyć należy, iż skradzione mienie było w wielu przypadkach znacznej wartości, co sugeruje, że skarżący doznał znacznego uszczerbku w sferze materialnej. Również wskazywana okoliczność utraty gospodarstwa rolnego i trzody w wyniku egzekucji nie mogła pozostać bez wpływu na możliwości zarobkowe i płatnicze, a zatem na sytuację materialną skarżącego. Potwierdzeniem złego stanu finansowego skarżącego jest w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarządzenie WSA w G. z dnia 4 maja 2009 r. o umorzeniu należności sądowej w kwocie 100 złotych z tytułu nieuiszczonej opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Jego podstawą było bowiem postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. umarzające postępowanie egzekucyjne wobec stwierdzenia bezskuteczności egzekucji powyżej wymienionej kwoty 100 złotych. W postanowieniu tym wskazano, że "po przeszukaniu pomieszczeń i schowków zajmowanych przez dłużnika nie stwierdzono żadnych ruchomości posiadających wartość handlową i podlegających zajęciu (...) ustalono, że dłużnik w chwili obecnej nigdzie nie pracuje. Egzekucja z ruchomości, wierzytelności i kont bankowych dłużnika okazała się bezskuteczna". Powyższe okoliczności, a w szczególności powołane postanowienie Komornika Sądowego przy SR w B., świadczą, iż Sąd pierwszej instancji, w ocenie NSA, nie dokonał pełnej i kompleksowej oceny stanu majątkowego skarżącego pod kątem przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., w szczególności, iż jak wynika to z treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, oceny tej dokonywał przez pryzmat braku informacji, co do stanu majątkowego żony skarżącego. Sąd pierwszej instancji, w uzasadnieniu postanowienia uznał, iż skarżący pominął istotną okoliczność, że postaje on w związku małżeńskim, co do którego nie orzeczono separacji. Niewykazanie stanu majątkowego żony miało, zdaniem Sądu wpływ przy ocenie przesłanek zastosowania prawa pomocy w stosunku do skarżącego, albowiem niemożliwym stało się ustalenie jego możliwości płatniczych, w tym możliwości ponoszenia kosztów sprawy sądowej. Za nieistotne w tym zakresie Sąd uznał istnienie pomiędzy skarżącym a jego żoną umowy majątkowej małżeńskiej znoszącej ustawową wspólność majątkową, z uwagi na obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, wynikający z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9 poz. 59 ze zm.), zwanej dalej k.r.o. Z powyższym poglądem nie sposób się zgodzić. Zgodnie z treścią powołanego art. 23 k.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Przepis ten w istocie nakłada na małżonków obowiązek wzajemnej pomocy, tak w sferze materialnej jak i niematerialnej. Jednakże istnienie umowy małżeńskiej majątkowej może ten obowiązek, w zakresie ustroju materialnego (majątkowego) zmienić zgodnie z wolą zawierających taką umowę – art. 48 do 51 5 k.r.o. Jak natomiast wynika z treści art. 51 i 511 k.r.o. małżonkowie ustanawiając rozdzielny ustrój majątkowy, zachowują zarówno majątek nabyty przed zawarciem umowy, jak i majątek nabyty później, a także każdy z małżonków zarządza samodzielnie swoim majątkiem. Ideą rozdzielności majątkowej jest zatem dysponowanie przez każdego z małżonków swoim majątkiem z wyłączeniem współmałżonka, co przekłada się również na obowiązki nałożone przytoczonym art. 23 k.r.o. w zakresie obowiązku wzajemnej pomocy. Umowa rozdzielności majątkowej będzie miała zatem taki skutek, że małżonkowie będą mogli, według swego uznania, pomagać sobie nawzajem w zakresie majątkowym czy finansowym, lecz nie ciąży na żadnym z nich obowiązek takiej pomocy wobec faktu, iż każde z nich posiada majątek odrębny, którym zarządza i dysponuje bez udziału współmałżonka wedle własnego uznania. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, uznać należy, iż skarżący wobec faktu istnienia pomiędzy nim, a jego żoną umowy majątkowej wyłączającej ustawowy ustrój wspólności majątkowej, nie mógł domagać się pomocy finansowej ze strony żony w związku z prowadzoną sprawą sądową, a w konsekwencji nie miał obowiązku przedstawiania sytuacji materialnej żony, która pozostawała bez wpływu na możliwości ponoszenia kosztów procesu przez skarżącego wobec wyłączenia obowiązku z art. 23 k.r.o. Oznacza to, iż Sąd pierwszej instancji błędnie uznał uchylenie się skarżącego od wskazania sytuacji materialnej żony, jako przesłankę uniemożliwiającą zbadanie, czy skarżący jest w stanie ponieść koszty procesu, czy należy wobec niego zastosować instytucję zwolnienia od kosztów. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.