II OZ 801/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 30 września 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Związku Stowarzyszeń [...] z siedzibą w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 lipca 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 531/09 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Związku Stowarzyszeń [...]" z siedzibą w S. na decyzję Ministra Środowiska z dnia[...]2009 r., znak: [...]w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 15 lipca 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 531/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy Związkowi Stowarzyszeń [...]" w S. w sprawie ze skargi Związku Stowarzyszeń [...] w Sławkowie na decyzję Ministra Środowiska z dnia [...] 2009 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Wnioskodawca podniósł, iż jest organizacją działającą w zakresie pożytku publicznego. Nie posiada majątku, środków trwałych, a jedynym jego przychodem są składki członkowskie, które nie zawsze wystarczają na pokrycie kosztów biurowych oraz prowadzenie korespondencji. Wysokość strat wnioskodawcy za 2007 r. wyniosła 22,28 zł, natomiast za ostatni rok obrotowy 175,75 zł. Postanowieniem z dnia 20 czerwca 2009 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Wnioskodawca wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 15 lipca 2009 r. odmówił skarżącemu przyznania praca pomocy w zakresie całkowitym. Sąd wskazał, że zgodnie z orzecznictwem sądowym wnioskodawcy nie można przyznać prawa pomocy, jeżeli nie wykorzystuje on będących w jego zasięgu możliwości uzyskiwania środków finansowych, które są przewidziane przez obowiązujące przepisy. Sąd podał, że wnioskodawca jest związkiem stowarzyszeń, o którym mowa w art. 22 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j.: Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.). Do związków stowarzyszeń stosuje się odpowiednio przepisy ustawy (art. 22 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach). Sąd stwierdził, iż art. 33 ust. 1 w związku z art. 22 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach przewiduje możliwość uzyskiwania przez związek stowarzyszeń środków finansowych na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku związku stowarzyszeń oraz ofiarności publicznej. Nadto art. 34 w związku z art. 22 ust. 2 ustawy o stowarzyszeniach umożliwia prowadzenie przez związek stowarzyszeń działalności gospodarczej. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych. Natomiast brak w statucie zapisów dotyczących możliwości prowadzenia działalności gospodarczej oznacza, że wnioskodawca nie zdecydował się na tę formę działalności. Sąd podkreślił, że wnioskodawca realizując statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowego. Zaniechanie prowadzenia własnej działalności gospodarczej, pobierania składek w odpowiedniej wysokości czy pozyskiwania darowizn prowadzi w konsekwencji do przerzucenia kosztów własnej działalności na Skarb Państwa. Wnioskodawca jest związkiem co najmniej 5 stowarzyszeń. Zdaniem Sądu ustalenie składki członkowskiej na tak niskim poziomie, tj. 5 zł i brak pozyskiwania dochodów z innych źródeł przewidzianych w ustawie nie pozwala na uznanie, że wnioskodawca podjął wszelkie dostępne mu środki do zapewnienia przychodów pozwalających na funkcjonowanie. Sąd uznał, że bez znaczenia pozostaje zarzut, że w prawie wszystkich dotychczasowych postępowaniach sądowych wnioskodawca był zwolniony od kosztów sądowych, gdyż w każdym postępowaniu Sąd ocenia indywidualnie każdy wniosek i nie jest związany orzeczeniami zapadłymi w innych sprawach. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył Związek Stowarzyszeń [...]. W ocenie skarżącego przedstawione przez stronę argumenty w pełni uzasadniają przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż Związek wykazał, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych. Zdaniem Związku powoływanie się przez Sąd na orzecznictwo sądowe, nie wymieniając jakie to jest orzecznictwo stanowi nadużycie. Ponadto Sąd nie uznaje orzecznictwa dotyczącego udzielania prawa pomocy skarżącemu w analogicznej sprawie. Strona skarżąca podniosła, że stwierdzenie Sądu, iż przyznanie prawa pomocy organizacji pożytku publicznego powoduje przerzucanie kosztów działalności na Skarb Państwa jest nielogiczne, gdyż organizacje te działają w sferze pożytku publicznego, natomiast organy państwa i samorządu terytorialnego coraz częściej uczestniczą w kosztach tych organizacji poprzez dotacje i dofinansowywania oraz zwalnianie od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), zwanej "p.p.s.a." prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Art. 246 § 2 p.p.s.a. - dotyczący osób prawnych - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku. Należy stwierdzić, że w stosunku do osób prawnych ustawa przewiduje zaostrzone przesłanki przyznania prawa pomocy. Przepis art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. wymaga bowiem, aby osoba prawna nie posiadała żadnych środków na pokrycie jakichkolwiek kosztów sądowych. Dyspozycja tego przepisu oparta jest na konstrukcji ograniczonego uznania. Powyższa regulacja prawna wskazuje, że w stosunku do osób prawnych ustawodawca przewidział stosowanie instytucji prawa pomocy do przypadków usprawiedliwionych szczególnie trudną sytuacją, wyrażającą się brakiem funduszy. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, iż Związek Stowarzyszeń [...] nie wykazał, że znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Należy podzielić prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, iż fakt, że stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków - chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich - na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe (por. postanowienie NSA z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06). Prezentowany pogląd znajduje uzasadnienie w świetle powyżej powołanego przepisu. Celem instytucji prawa pomocy jest bowiem udzielenie niezbędnej pomocy państwa w zakresie dostępu do sądu. Pomoc ta nie może jednak sprowadzać się do udzielania jej wszystkim podmiotom, które nie posiadają środków na prowadzenie postępowań sądowych. Zgodnie z generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi, każdy podmiot wszczynający postępowanie przed sądem musi liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów tego postępowania. Przyznanie prawa pomocy powinno zatem sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Pomoc finansowa ze strony Państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. W myśl art. 33 ust. 1 i 2 w związku z art. 22 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t.j. Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855 ze zm.) majątek związku stowarzyszeń powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Zatem związek stowarzyszeń, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej. Związek stowarzyszeń może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej związku stowarzyszeń służy realizacji celów statutowych /.../ - art. 34 w związku z art. 22 ustawy. Paragraf 13 statutu Związku Stowarzyszeń [...] stanowi, iż majątek związku tworzą wpłaty składek, darowizny oraz inne wpłaty finansowe i rzeczowe, zaś § 18 przewiduje, że związek może prowadzić statutową działalność gospodarczą na zasadach określonych w dziale II ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i wolontariacie. (Dz. U. Nr 96 poz. 873). Z przepisów tych wynika, iż Związek ma możliwość uzyskiwania dochodów chociażby ze składek członkowskich, czy prowadzenia działalności gospodarczej. Opłacanie składek należy do sfery decyzyjnej danej organizacji. Fakt, iż Związek rezygnuje z uzyskiwania tych dochodów ustalenie składek na bardzo niskim poziomie - na co zasadnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji - nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami przez Skarb Państwa. Zasadnie też Sąd pierwszej instancji podkreślił, iż wnioskodawca jest związkiem co najmniej 5 stowarzyszeń. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Związku na Skarb Państwa, chociażby przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych skutkowałoby tym, że faktycznie działalność Związku byłaby finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że związek stowarzyszeń prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Stowarzyszenie / związek stowarzyszeń prowadząc statutową działalność winno założyć konieczność ponoszenia kosztów sądowych we wszczynanych postępowaniach i mieć przygotowane odpowiednie środki finansowe. Brak racjonalnych działań zmierzających do realizacji założonych celów nie uzasadnia przejęcia ciężaru kosztów związanych z postępowaniami sądowymi przez Państwo. Strona, która wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, nie może prawnie skutecznie podnosić zarzutu, iż odmowa przyznania prawa pomocy jest ograniczeniem dostępności do realizacji praw przed sądem. Tymczasem w niniejszej sprawie Związek Stowarzyszeń [...] domaga się przyznania prawa pomocy wyłącznie na tej podstawie, że środków nie posiada, nie przedstawiając jednak żadnych przyczyn, z których wynikałoby, że środków tych zdobyć nie może. Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że fakt, iż strona była zwalniana z kosztów sądowych w innych sprawach nie ma wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, bowiem Sąd nie jest związany orzeczeniami wydanymi z zakresu prawa pomocy w innych sprawach, nawet z wniosku tego samego podmiotu. W takiej sytuacji należy uznać, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem zasadnie odmówił Związkowi Stowarzyszeń [...]przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z powyższych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny, orzekł jak w sentencji.