II FZ 346/09

Dnia 18 września 2009 roku Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Anna Świderska po rozpoznaniu w dniu 18 września 2009 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 20 lipca 2009 roku sygn. akt I SA/Op 280/09 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi T. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 15 kwietnia 2009 roku nr [...] w przedmiocie: określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 rok postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 20 lipca 2009 r., w sprawie sygn. akt I SA/Op 280/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił T. L. przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach orzeczenia sąd wyjaśnił, że w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 24.791 zł skarżący wniósł o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu zgłoszonego wniosku podał, że od grudnia 2003 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani oszczędności, jest jedynie właścicielem samochodu osobowego marki Peugeot 406 rok produkcji 2000 o wartości ok. 8.000 zł, który jest zajęty na poczet zobowiązań. Podał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z dwojgiem małoletnich dzieci. Przedłożył również wypis z aktu notarialnego - umowy wyłączenia wspólności majątkowej małżeńskiej oraz protokół zabezpieczenia dokonanego na posiadanym samochodzie. Z uwagi na niepełne dane co do rzeczywistej sytuacji majątkowej skarżącego referendarz sądowy wezwał go do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy poprzez: wskazanie i udokumentowanie kosztów utrzymania, źródeł ich finansowania, nadesłanie zaświadczenia z urzędu pracy potwierdzającego status bezrobotnego, a także udokumentowanie prób poszukiwania zatrudnienia. W odpowiedzi skarżący wskazał, że od dnia 5 maja 2005 r., kiedy opuścił areszt śledczy, pozostaje na utrzymaniu żony, z którą ze względu na wyłączenie wspólności majątkowej nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Z tego powodu nie zna stanu jej dochodów ani wysokości kosztów utrzymania, gdyż te w całości ponosi żona. Ona też zapewnia mu wyżywienie i mieszkanie. Nie rejestrował się w urzędzie pracy, nie starał się o zasiłki z pomocy społecznej, nie posiada konta bankowego, a dotychczasowe próby znalezienia pracy były bezskuteczne ze względu na toczące się przeciw niemu postępowanie karne. Sam skarżący nie posiada środków finansowych, aby rozpocząć działalność gospodarczą. Postanowieniem z dnia 2 lipca 2009 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie podkreślając, iż pomimo wezwania nie przedłożył dokumentów, obrazujących sytuację materialną utrzymującej go żony, które potwierdzałyby, iż sytuacja majątkowa strony jest istotnie na tyle trudna, że nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych w sprawie. Pismem z dnia 7 lipca 2009 r. skarżący wniósł sprzeciw od przedmiotowego postanowienia. Podkreślił że nie ma dostępu do informacji o stanie majątku żony i jej dochodach i nie może ponosić negatywnych konsekwencji z tytułu jej postępowania. W jego ocenie spoczywający na nim obowiązek utrzymania rodziny winien być traktowany priorytetowo i jest dodatkowym uzasadnieniem dla zwolnienia od kosztów. Podkreślił również, iż brak formalnej rejestracji w urzędzie pracy nie uprawnia do wniosku o nieistnieniu przesłanek do zwolnienia od kosztów wskazał bowiem, że chodziło mu o rzeczywiste znalezienie pracy, a nie o formalną rejestrację dla otrzymania zasiłku dla bezrobotnych, czy uzyskania świadczeń z pomocy społecznej. Końcowo zarzucił nierozpatrzenie wniosku w aspekcie przesłanek prowadzących do częściowego zwolnienia od kosztów. Rozpoznając przedmiotowy sprzeciw Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uznał, że strona nie wykazała, iż jej sytuacja materialna uzasadnia przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Strona nie przedstawiła bowiem informacji pozwalającej na weryfikację oświadczeń, na które powołuje się we wniosku i nie wyjaśniła tym samym, czy przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej "p.p.s.a.", zostały spełnione. Powołując się na orzecznictwo sądowe wskazano, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. leży na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności, a rozstrzygnięcie sądu w kwestii prawa pomocy zależne jest od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por. postanowienie NSA z dnia 30.04.2009 r. II OZ 379/09). We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że od 2003 r pozostaje bez pracy na całkowitym utrzymaniu żony. Nie udokumentował jednak jakichkolwiek starań o uzyskanie pracy poprzestając na własnym oświadczeniu. Nie przedłożył też spisu miesięcznych wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem rodziny, popartego odpowiednimi rachunkami zasłaniając się ponoszeniem tych kosztów przez żonę. Całość swojej argumentacji opiera na istnieniu między nim a żoną rozdzielności majątkowej i niemożności uzyskania od małżonki jakichkolwiek informacji o wysokości jej dochodów. Podnosi, że nie może być obarczany skutkami jej zachowania uniemożliwiającego przedłożenie takich dowodów. Sąd I instancji podkreślił że podstawą do rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy jest przedłożenie przez stronę starającą się o taką pomoc dokumentów, które pozwoliłyby ocenić wiarygodność jej twierdzeń. Sąd nie ma obowiązku poprzestawania tylko na oświadczeniu strony. Dlatego w jej interesie jest podjęcie takich działań, aby żądane przez sąd informacje przedłożyć - w tym celu, aby istniała możliwość zweryfikowania prawdziwości jej twierdzeń. Nie jest więc wystarczające wskazanie na okoliczności utrudniające uzyskanie żądanych informacji. Niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o stanie majątkowym wskutek pominięcia stanu dochodów i majątku żony i nieprzedstawienie dokumentów żądanych przez sąd skutkuje niewykazaniem przez skarżącego, że nie jest zdolny do poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. W takiej sytuacji nie można było dokonać również analizy jego sytuacji pod kątem częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Na powyższe postanowienie T. L. wniósł zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego domagając się jego uchylenia. W uzasadnieniu powtórzył argumentację prezentowaną w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a.. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy należy w pełni zaakceptować rozstrzygnięcie wydane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu. Sąd I instancji trafnie wskazał, iż ciężar dowodu wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o jego przyznanie. Świadczy o tym użycie w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Nie jest zatem zasadne stanowisko strony skarżącej, iż dane przedstawione w złożonym formularzu PPF poparte jedynie jej oświadczeniem były wystarczające dla oceny, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w sprawie niniejszej. Wskazać należy, iż prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony na urzędowym formularzu jest niezbędnym warunkiem formalnym umożliwiającym sądowi merytoryczne, a nie formalne rozstrzygnięcie w zakresie złożonego żądania, jednak nie przesądza o obowiązku sądu bezkrytycznego przyjęcia podanych w nim informacji. Jeśli bowiem zawiera dane zbyt ogólne i niewystarczające do oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy lub budzące wątpliwości sąd uprawniony jest na podstawie art. 255 p.p.s.a do zażądania dodatkowych informacji i wyjaśnień. Wnioskodawca nie wywiązał się z obowiązku nałożonego przez sąd I instancji w trybie art. 255 p.p.s.a., i nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających wysokość dochodów uzyskiwanych przez żonę, na której utrzymaniu pozostaje, ani danych dotyczących jej stanu majątkowego, a także dokumentów obrazujących poziom kosztów utrzymania jego rodziny. Tym samym pozbawił sąd I instancji możliwości ustalenia kondycji finansowej jego gospodarstwa domowego. W tym miejscu wskazać należy, iż o ile nie przeprowadzenie postępowania uzupełniającego, co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postępowania skutkującą uchyleniem rozstrzygnięcia, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. W rozstrzyganej sprawie niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o źródłach oraz kosztach utrzymania podatnika miało decydujący wpływ na dokonaną przez sąd I instancji ocenę wniosku o prawo pomocy. Oceny tej wnioskodawca nie podważył w złożonym zażaleniu, które stanowi jedynie polemikę z prawidłowym rozstrzygnięciem sądu I instancji. Wskazać należy, iż w interesie skarżącego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy leżeć powinno prawidłowe oraz pełne wyjaśnienie rzeczywistej sytuacji materialnej i możliwości płatniczych. Skarżący jest osobą nie posiadającą żadnych dochodów utrzymującą się z pomocy żony, dlatego wskazać należy, iż stosownie do przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji (art. 23, k.r.o.). Powyższy obowiązek obejmuje także obowiązek w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. Stąd też na żonie skarżącego spoczywa obowiązek ponoszenia kosztów utrzymania skarżącego oraz wspólnego gospodarstwa domowego, a także obowiązek pomocy w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. Skarżący nie wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku udzielenia dodatkowych informacji. W złożonym na urzędowym formularzu PPF wniosku o prawo pomocy w ogóle nie uwzględnił żony, jako członka rodziny, mimo, że wraz z dwójką dzieci pozostaje na jej utrzymani, a następnie konsekwentnie uchylał się od wskazania sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych żony, zasłaniając się umową majątkową małżeńską, oraz niechęcią żony do ujawnienia jej dochodów. W tej sytuacji brak było możliwości przeprowadzenia całościowej oceny sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych skarżącego w celu ustalenia czy rzeczywiście obiektywnie odpowiada ona przesłankom uzasadniającym przyznanie skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skoro skarżący twierdzi, iż jego źródłem utrzymania jest pomoc rodziny, a obecnie potrzebuje pomocy państwa w zakresie realizacji swoich praw to koniecznym była ocena czy pomoc ze strony żony udzielana skarżącemu nie była wystarczająca dla pokrycia kosztów sądowych w przedmiotowym postępowaniu. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy jej pomoc nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania pozwalałaby na rozstrzygnięcie o możliwości pomocy z budżetu państwa. Ponadto jak zostało już wskazane przyznanie prawa pomocy następuje na wniosek strony zatem to w jej interesie leży całościowe przedstawienie swojej rzeczywistej sytuacji rodzinnej, majątkowej i możliwości płatniczych. W przeciwnym razie musi się ona liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami. Skarżący nie udzieli w zasadzie żadnych informacji pozwalających ustalić koszty utrzymania jego i jego rodziny, nie wskazał źródeł pokrycia tych wydatków, wobec powyższego uczynił niemożliwym weryfikację swoich twierdzeń o trudnej sytuacji materialnej i braku jakichkolwiek środków finansowych, z których mogłyby zostać pokryte należności sądowe. Z tych względów, uznając, iż zaskarżone postanowienie nie narusza prawa, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji