I OSK 151/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jerzy Bujko (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch sędzia del. NSA Roman Ciąglewicz Protokolant Anna Krakowiecka po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 listopada 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 1012/09 w sprawie ze skargi E.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 3 listopada 2009 r. oddalił skargę E.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2009 r., w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia emerytalno-rentowego w drodze wyjątku. W drugim punkcie wyroku Sąd pierwszej instancji przyznał wyznaczonemu z urzędu pełnomocnikowi strony skarżącej stosowną kwotę tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji przyjął następujący stan faktyczny: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] września 2008 r., którą to decyzją wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił E.S. przyznania świadczenia w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty – nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie. Organ wskazał, że udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy wnioskodawcy na przestrzeni 49 lat życia wynosi 18 lat, 6 miesięcy i 6 dni. Od 1 grudnia 1995 r. skarżąca nie podjęła zatrudnienia podlegającego opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2008 r., została uznana za częściowo niezdolną do pracy, a zatem nie spełniła przesłanki braku podjęcia zatrudnienia z powodu całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Następnie orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] lutego 2009 r., skarżąca została uznana za całkowicie niezdolną do pracy z zaznaczeniem, że daty powstania całkowitej niezdolności do pracy nie da się ustalić, a więc za powyższą datę przyjmuje się zgodnie z art. 14 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, datę zgłoszenia wniosku o świadczenie, tj. 16 października 2008 r. Dalej organ podkreślił, że całkowita niezdolność do pracy powstała dopiero po 10 latach od zaprzestania pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, wobec powyższego nie można przyjąć, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym był stan zdrowia lub inne zdarzenia zewnętrzne niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Organ wskazał również na treść art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, z którego wynika, że oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości albo orzeczenie komisji lekarskiej. Jak z powyższego wynika, orzeczenie lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa ZUS, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której skarżąca wniosła o jej uchylenie. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny podtrzymał stanowisko zaprezentowane przez organ administracji. W ocenie Sądu pierwszej instancji, słusznie wskazał organ, że nie został spełniony konieczny warunek do przyznania renty w drodze wyjątku, a mianowicie przesłanka szczególnych okoliczności określona w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Analizując przedmiotową sprawę, Sąd I instancji nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił. Organ prawidłowo ustalił, przy istnieniu pozostałych przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, że brak jest szczególnych okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Powinny to być okoliczności od strony ubezpieczonego niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. Również sama trudna sytuacja materialna osoby wnoszącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie może być podstawą do przyznania tego świadczenia. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca, zaskarżając go w zakresie punktu pierwszego – oddalenia skargi. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na przyjęciu, że w sprawie nie zachodziły szczególne okoliczności, w wyniku których skarżąca nie spełniała warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Zarzucono także naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez brak uchylenia decyzji organu pierwszej i drugiej instancji, w sytuacji gdy nie zostały zebrane i rozważone przez organ administracyjny wszystkie okoliczności sprawy oraz w sytuacji, gdy organ dokonał błędnej oceny sytuacji prawnej i faktycznej skarżącej. Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych ewentualnie o zasądzenie na rzecz pełnomocnika skarżącej kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna zawiera uzasadniony zarzut dotyczący oddalenia skargi E.S., mimo braku należycie zebranego i rozważonego w sprawie materiału dowodowego. Podstawą do oddalenia tej skargi było ustalenie, że skarżąca nie wykazała, iż nie spełniła warunków wymaganych ustawowo do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym było wyrażone generalnie akceptowane stanowisko, iż przepracowanie dostatecznie długiego okresu pracy, chociaż niewystarczającego dla uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych, może być uznane za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 wyżej wym. ustawy (por. wyroki NSA z 28 marca 2001 r., sygn. II SA 3028/00, Lex nr 56612, z dnia 24 kwietnia 2001 r., sygn. II SA 3276/00, Lex nr 81684 i inne.), Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał wprawdzie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że skarżąca będąc w wieku 49 lat udokumentowała okres 18 lat, 6 miesięcy i 6 dni opłacania składek ubezpieczeniowych, lecz nie rozważył jakiego okresu pracy zabrakło jej do uzyskania świadczeń na zasadach ogólnych i nie ocenił tego z punktu widzenia przesłanek do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku. Następnie, mimo iż skarżąca powoływała się na fakt swego bezrobocia spowodowanego brakiem możliwości zatrudnienia w pobliżu jej miejsca zamieszkania, Sąd nie ustosunkował się do tego twierdzenia, mimo iż fakt ten mógł mieć istotne znaczenie dla wyniku postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny wyrażał bowiem wielokrotnie pogląd, że za szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych może być uznane zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. W szczególności może to dotyczyć niemożności zatrudnienia ze względu na cechu osobowe, które czynią konkretną osobę nieatrakcyjną na takim rynku (por. wyrok NSA z 9 stycznia 2002 r., II SA 3090/01, Lex nr 82808, z 30 stycznia 2009 r., I OSK 733/08, Lex nr 516015 i inne). Odmawiając przyznania żądanego świadczenia organ administracyjny stwierdził, że skarżąca w latach 1995-1997 pobierała rentę, a następnie nie podjęła zatrudnienia, mimo iż nie wykazała swojej niezdolności do pracy w tym okresie. Ustalenie to, do którego nie ustosunkował się też Sąd pierwszej instancji, pozostaje w sprzeczności ze znajdującą się w aktach administracyjnych decyzją z dnia [...] października 2006 r. stwierdzającą niepełnosprawność skarżącej w okresie od 20 czerwca 2002 r. do 31 października 2009 r. Również ten dowód nie został oceniony w płaszczyźnie przesłanki z art. 83 ust. 1 wymienionej wyżej ustawy. Skarga kasacyjna zasadnie więc zarzuciła, iż Sąd pierwszej instancji z naruszeniem art. 145 1 pkt 1 lit. c/ P.p.s.a. oddalił skargę, mimo iż w postępowaniu administracyjnym nie zostały wyjaśnione okoliczności faktyczne istotne dla wyniku postępowania. Dlatego na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.