II FZ 636/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 759/09 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi W. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 19 lutego 2009 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2001 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 759/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek W. W. (dalej: Skarżący) z dnia 24 sierpnia 2010 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych) w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 19 lutego 2009 r., nr [...], wydaną w przedmiocie ustalenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowego od osób fizycznych za 2001 r. od dochodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodów. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 243 § 1, art. 245 § 1 i 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed WSA w Warszawie: 2.1. Wniesiona przez Skarżącego skarga na w.w. decyzję Dyrektora IS została postanowieniem z dnia 28 października 2009 r. odrzucona przez WSA w Warszawie z powodu nieuiszczenia, mimo wezwania Przewodniczącego Wydziału III WSA w Warszawie, wpisu sądowego. 2.2. W dniu 24 listopada 2009 r. Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie: (a) zwolnienia od kosztów sądowych i (b) ustanowienia doradcy podatkowego z urzędu. 2.3. Prawomocnym postanowieniem z dnia 27 listopada 2009 r., sygn. akt III SA/Wa 759/09, Referendarz sądowy WSA w Warszawie przyznał Skarżącemu prawo pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. 2.2. Krajowa Rada Doradców Podatkowych, pismem z 17 lutego 2010 r., poinformowała, że wyznaczyła – jako pełnomocnika z urzędu dla Skarżącego – doradcę podatkowego nr [...] B. M.. 2.3. Skarżący (reprezentowany przez w.w. pełnomocnika) wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF z dnia 24 sierpnia 2010 r., ponownie zwrócił się do WSA w Warszawie o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazał na swój zły stan majątkowy (utrzymuje się z dochodów z prac dorywczych w wysokości około 1.300 zł), status osoby bezrobotnej, zły stan zdrowia, liczne ciążące na nim zobowiązania oraz brak rachunków bankowych. 3. Postanowienie Sądu pierwszej instancji: 3.1. Oddalając w.w. wniosek zaskarżonym postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2010 r., WSA w Warszawie zwrócił uwagę Skarżącemu i jego pełnomocnikowi na fakt, że prawo pomocy zostało Skarżącemu przyznane prawomocnym postanowieniem z dnia 27 listopada 2009 r., czego następstwem jest tak zwolnienie od kosztów sądowych, jak i działanie pełnomocnika w sprawie. Zwolnienie od kosztów przysługujące Skarżącemu na podstawie prawomocnego postanowienia o przyznaniu mu prawa pomocy rozciąga się na całe postępowanie przed sądem administracyjnym. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc na podstawie art. 252 § 3 i art. 194 § 1 p.p.s.a. do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Warszawie, Skarżący (reprezentowany przez w.w. pełnomocnika) zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie: (1) art. 163 § 2 oraz art. 141 § 4 w związku z art. 166 p.p.s.a., poprzez uzasadnienie postanowienia w sposób niejasny w świetle okoliczności sprawy i (2) art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.; dalej: Konstytucja RP), poprzez uniemożliwienie rozpatrzenia sprawy przez Sąd pierwszej instancji, ze względu na narzucenie opłat sądowych, których strona nie była w stanie ponieść w związku z odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych na etapie skargi na decyzję Dyrektora IS lub jednoznaczne stwierdzenie, że prawo pomocy zostało w tym zakresie już przyznane i w związku z tym strona jest zwolniona z ponoszenia kosztów sądowych na tym etapie, co oznacza konieczność merytorycznego rozpatrzenia przez WSA w Warszawie skargi na w.w. decyzję Dyrektora IS bez względu na fakt, że wpis nie został uiszczony. Uzasadniając swoje zażalenie Skarżący podniósł, że istotą rozpoznawanej sprawy jest fakt, że postanowieniem z dnia 28 października 2009, sygn. akt III SA/Wa 759/09, WSA w Warszawie odrzucił skargę na decyzję Dyrektora IS, uzasadniając to nieuiszczeniem wpisu oraz odmową przyznania pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Nie ulega żadnej wątpliwości, że status materialny i zdrowotny Skarżącego jest bardzo zły (informacje i dokumenty potwierdzające ten fakt znajdują się w aktach sprawy) i nie jest on w stanie ponosić kosztów wpisu. Za jak najbardziej zasadne uznać więc należy przyznanie przez Sąd pierwszej instancji prawa pomocy w zakresie całkowitym na etapie wnoszenia skargi kasacyjnej (w.w. postanowienie Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 27 listopada 2009 r.). Kluczowe jest jednak, aby Skarżący był zwolniony z tych kosztów również na etapie postępowania przed Sądem pierwszej instancji na etapie rozpatrywania skargi na decyzję Dyrektora IS (a nie wyłącznie na etapie skargi kasacyjnej). W tej sytuacji konieczne jest w ocenie Skarżącego albo przyznanie pomocy w tym zakresie, o ile pomoc ta nie została przyznana w.w. postanowieniem Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 27 listopada 2009 r. albo jasne i nie budzące wątpliwości stwierdzenie, że w.w. postanowienie przyznające prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje również etap skargi na decyzję Dyrektora IS i w tej sytuacji skarga ta podlega merytorycznemu rozpatrzeniu pomimo nieuiszczenia wpisu. Z zaskarżonego postanowienia WSA w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2010 r. wynika, że Sąd pierwszej instancji nie przyznał prawa pomocy. Jego uzasadnienie budzi jednak, w ocenie Skarżącego, wątpliwości interpretacyjne w świetle obowiązujących przepisów i okoliczności sprawy. W szczególności trudno jest z niego wywnioskować, czy odmowa przyznania pomocy wiąże się z tym, że zdaniem Sądu pierwszej instancji w obecnym stanie faktycznym i prawnym postanowienie Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 27 listopada 2009 r. o przyznaniu prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmuje również zwolnienie od kosztów na etapie skargi na decyzję Dyrektora IS i w tej sytuacji skarga ta podlega merytorycznemu rozpatrzeniu pomimo nieuiszczenia wpisu. Konkludując swoje rozważania Skarżący poinformowała, że w odniesieniu zaskarżonego postanowienia WSA w Warszawie złożyła na podstawie art. 158 p.p.s.a. wniosek o rozstrzygnięcie wątpliwości, co do jego treści. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony w postanowieniu WSA w Warszawie z dnia 11 października 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 759/09, w którym Sąd pierwszej instancji uwzględniając w.w. wniosek Skarżącej wyjaśnił wątpliwości, co do treści postanowienia tegoż Sądu z dnia 31 sierpnia 2010 r. 5.2. Zasadnie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że prawo pomocy, zgodnie z treścią art. 243 § 1 i 2 p.p.s.a., może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku, a przyznanie prawa pomocy przed lub w toku postępowania rozpoznawczego obejmuje również postępowanie egzekucyjne. Przyznanie prawa pomocy wygasa ze śmiercią strony, która je uzyskała (art. 251 p.p.s.a.), albo może być przez wojewódzki sąd administracyjny cofnięte w całości lub części, jeżeli okaże się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano nie istniały lub przestały istnieć (art. 249 p.p.s.a.). Postanowienie o przyznaniu prawa pomocy ma charakter konstytutywny i wywołuje skutki ex nunc, tzn. od daty wniesienia wniosku. Nie działa ono zatem z mocą wsteczną, lecz obejmuje swoim zakresem wszelkie przyszłe i potencjalne koszty sądowe, w tym również te opłaty sądowe, które mogą być następstwem zmian w obowiązującym ustawodawstwie (por. np. postanowienie NSA z dnia 23 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 125/04 oraz postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 27 czerwca 2005 r., sygn. akt I SA/Wr 2578/02 – publikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; B. Dauter, w: S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, s. 248; J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2008, s. 578; T. Woś, w: T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 630-631). Prawo pomocy nie przysługuje z urzędu. Nie jest ono sytuacją faktyczną, ale aktem konwencjonalnym, który tak jak rozstrzygnięcie sądu wywołuje skutek w sferze prawnej. Skutek taki działa prospektywnie, tzn. obejmuje teraźniejsze i przyszłe zdarzenia lub okoliczności sprawy. W rozpoznawanej sprawie powyższy pogląd odnosi się w pełni do postanowienia Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 27 listopada 2009 r. Tym samym przyznanie prawa pomocy Skarżącej nie może dotyczyć etapów postępowania przed przyznaniem stronie prawa pomocy. Fragment etapu postępowania przed WSA w Warszawie, w którym wydano postanowienie z dnia 28 października 2009 r., odrzucające skargę Skarżącego z powodu nieopłacenia wpisu sądowego, nie był zatem objęty prawem pomocy przyznanym dopiero w.w. postanowieniem Referendarza sądowego WSA w Warszawie. 5.3. Odnosząc powyższe rozważania do zaskarżonego postanowienia WSA w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2010 r., należy stwierdzić, że prawidłowo oceniając charakter konstytutywny w.w. postanowienia Referendarza sądowego WSA w Warszawie Sąd pierwszej instancji oddalił kolejny wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Wniosek ten był bezprzedmiotowy, gdyż w momencie jego wniesienia Skarżącemu przysługiwało już na mocy w.w. postanowienia Referendarza sądowego WSA w Warszawie prawo pomocy w zakresie całkowitym, które zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a., obejmuje także zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący po raz drugi zatem wnosił o przyznanie prawa pomocy, które zostało już mu przyznane. Konstatacja ta prowadzi do konkluzji, że kolejny wniosek Skarżącego należało oddalić jak bezzasadny, co też uczynił WSA w Warszawie zaskarżonym postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2010 r. Rozstrzygniecie Sądu pierwszej instancji zasługuje więc na aprobatę, a zarzuty podniesione w zażaleniu należy uznać za chybione. 5.4. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zażalenia Skarżącego jednoznacznie wskazuje, że intencją Skarżącego jest kontynuowanie postępowania sądowoadministracyjnego poprzez doprowadzenie do rozpoznania skargi odrzuconej przez WSA w Warszawie postanowieniem z dnia 28 października 2009 r. W tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny po analizie akt sprawy stwierdza, że postanowieniem z dnia 13 lipca 2010 r. WSA w Warszawie przywrócił Skarżącemu termin do wniesienia skargi kasacyjnej na w.w. postanowienie tegoż Sądu z dnia 28 października 2009 r. Tym samym otwarta jest dla Skarżącego droga sądowa w postaci postępowania kasacyjnego, które przedmiotowo jest odrębne od postępowania w rozpoznawanej sprawie, dotyczącego zażalenia na w.w. postanowienie WSA w Warszawie z dnia 31 sierpnia 2010 r. Zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2010 r. art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, które przewidują odpowiednio, że "każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd" oraz, że "ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw", jest więc w świetle powyższych uwag całkowicie bezpodstawny. Rozpoznając powtórny wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, WSA w Warszawie był zobowiązany ograniczyć się bowiem merytorycznie do przedmiotu w.w. wniosku. Rozpoznając go nie mógł w tym samym postanowieniu rozpoznać przedmiotowo odrębnej kwestii, którą jest zasadność postanowienia tegoż Sądu z dnia 28 października 2009 r. o odrzuceniu skargi Skarżącego w świetle przyznania Skarżącemu prawa pomocy na mocy postanowienia Referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 27 listopada 2009 r. Ta odrębna kwestia jest na skutek wniesienia przez Skarżącego skargi kasacyjnej przedmiotem postępowania drugoinstancyjnego (por. skarga kasacyjna Skarżącego – k. 82 akt WSA w Warszawie). Zaskarżonym postanowieniem Sąd pierwszej instancji rozstrzygnął tylko i wyłącznie zasadność kolejnego wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy, czym zachował wymogi postępowania sądowoadministracyjnego uregulowane w przepisach p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że należy tak interpretować przepisy obowiązującego prawa, aby nie zamykać stronie możliwości dochodzenia swych praw na drodze sądowej, o czym stanowi art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.; por. postanowienie NSA z dnia 6 czerwca 2008 r., sygn. akt I OSK 614/08, Lex nr 493702). Jednakże wykładnia ta nie może być contra legem. Jeżeli z przepisów prawa w sposób jasny i jednoznaczny wynika, że dana kwestia należy do tzw. postępowania wpadkowego (jak np. kwestia przyznania prawa pomocy), to wojewódzkie sądy administracyjne nie mogą wykraczać poza ramy przedmiotowego takie postępowania i rozpoznawać kwestie przynależne do innego typu postępowania wpadkowego lub do postępowania głównego. W zakresie prawa pomocy odrębność merytoryczna tej kwestii uregulowana jest przez przepisy zawarte w oddziale 2 rozdziału 3 p.p.s.a., który to oddział zatytułowany jest właśnie "Prawo pomocy". Dostrzegając odrębność tej kwestii z zachowaniem zasady praworządności, WSA w Warszawie prawidłowo rozpoznał postanowieniem z dnia 31 sierpnia 2010 r. wniosek Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. 5.5. Uwzględniając specyfikę postępowania wszczętego na skutek w.w. zażalenia Skarżącego oraz powyższe uwagi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.