I OZ 1146/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 22 grudnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 635/09 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. i M. B. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] 2009 r. nr [...] w przedmiocie ochrony danych osobowych postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 20 listopada 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 635/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił J. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. i M. B. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] 2009 r. w przedmiocie ochrony danych osobowych. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż postanowieniem referendarza sądowego z dnia 7 października 2009 r. odmówiono J. B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego orzeczenia. Sąd wskazał, że zgodnie z treścią art. 246 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy przysługuje osobie fizycznej w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, iż miesięczny dochód w gospodarstwie domowym skarżącej, obejmującym trzy osoby wynosi 4610 zł brutto, na który składa się emerytura jej męża oraz uzyskiwane przez niego środki z tytułu kontraktu w firmie [...]. Skarżąca posiada wspólnie z mężem dom typu bliźniak o powierzchni 151 m2, działkę rolną o wielkości 0,20 ha oraz oszczędności w kwocie 14.542,49 zł na wspólnym z mężem koncie. Ponadto mąż skarżącej posiada działkę rolną o powierzchni 0,20 ha, samochód marki Opel Vectra z 1995 r. oraz udział wraz z synem w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Skarżąca podniosła, że nie jest w stanie ponieść kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej, które adwokat wycenił na kwotę 2.450 zł. Podkreśliła, iż pozostaje na utrzymaniu męża, który nie jest zainteresowany złożeniem skargi kasacyjnej od wyroku wydanego przez Sąd w niniejszej sprawie. Sama zaś nie posiada żadnych dochodów ani oszczędności, którymi mogłaby swobodnie dysponować bez wiedzy i zgody męża. Podała, iż wykazane w formularzu oszczędności nie stanowią nadwyżek finansowych ale są doraźnym zabezpieczeniem przeznaczonym na naukę syna, zdarzenia losowe i uzupełnienie budżetu w sezonie jesienno-zimowym, kiedy to miesięcznych koszt ogrzewania kształtuje się w granicach 600-1000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że ponoszenie kosztów postępowania i wydatków związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika zawsze powoduje określony uszczerbek utrzymania skarżącego i jego rodziny, ale nie uzasadnia to jeszcze przyznania prawa pomocy. Natomiast sytuację majątkową i możliwości płatnicze skarżącej należy ocenić z uwzględnieniem dochodów jej męża oraz zgromadzonych z tych środków oszczędności. Zatem, niezależnie od wysokości uzyskiwanych dochodów małżonkowie obowiązani są do wzajemnej pomocy, obejmującej świadczenie osobiste i pieniężne. W ocenie Sądu ewentualne koszty postępowania i wydatki związane z ustanowieniem adwokata w zestawieniu z posiadaniem przez małżonków, pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, oszczędności oraz stałego miesięcznego dochodu, nie dają podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W zażaleniu na powyższe postanowienie J. B. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zobowiązanie Sądu pierwszej instancji do rozpatrzenia sprawy zgodnie z wnioskiem strony. Skarżąca wskazała, że Sąd pierwszej instancji odmawiając przyznania prawa pomocy nie odniósł się do kwestii deklarowania przez skarżącą uiszczenia wpisu sądowego oraz opłat wynikających z przymusu adwokackiego według przepisanych stawek. Zdaniem skarżącej koszty te są adekwatne do dochodów jakie wykazała w oświadczeniu, w przeciwieństwie do sumy 2.450 zł jaką miałaby zapłacić za usługę wartą 180 zł. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej "p.p.s.a." -wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie J. B.prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd pierwszej instancji odmawiając skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dał wyraz swojemu stanowisku, powołując się na sytuację rodzinną i materialną skarżącej. J. B. nie spełnia warunków uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że stały miesięczny dochód w gospodarstwie domowym skarżącej wynosi 4.610 zł brutto (3.813 zł netto). Na dochód ten składa się emerytura jej męża w wysokości 2610 zł brutto (2.153 zł netto) oraz uzyskiwane przez niego środki z tytułu kontraktu w firmie [...] w wysokości 2.000 zł brutto (1.660 zł netto). Skarżąca wraz z mężem jest właścicielką domu o powierzchni 151 m2, działki rolnej o powierzchni 0,20 ha. Mąż skarżącej jest właścicielem samochodu, działki rolnej o powierzchni 0,20 ha oraz udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością. Ponadto skarżąca wspólnie z mężem posiada oszczędności w wysokości 14.542,49 zł. Należy podkreślić, iż co zasadnie zwrócił uwagę Sąd pierwszej instancji, że małżonkowie pozostający we wspólnym gospodarstwie obowiązani są do wzajemnej pomocy. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, Sąd musi brać pod uwagę stan rodziny, a zatem i dochody uzyskiwane przez poszczególnych członków rodziny, gdyż zgodnie z przepisami art. 23 i 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zarówno małżonkowie, jak też rodzice i dzieci zobowiązani są do wzajemnej pomocy i wsparcia. A zatem, stwierdzić należy, iż przy stałym miesięcznym dochodzie w gospodarstwie domowym oraz posiadanych oszczędnościach skarżąca jest w stanie zabezpieczyć środki niezbędne do pokrycia kosztów niniejszego postępowania. Ponadto skarżąca oprócz stałego miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym oraz posiadanych wspólnie mężem oszczędności jest także właścicielką majątku nieruchomego. W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że w przypadku posiadania majątku nieruchomego istotne jest iż posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2006, s. 556). Ponadto należy stwierdzić, że nie może odnieść zamierzonego skutku zarzut skarżącej, iż Sąd pierwszej instancji nie odniósł się do deklarowanej przez skarżącą wysokości uiszczenia wpisu oraz poniesienia kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Podnieść należy, iż wysokość wynagrodzenia adwokatów z wyboru określana jest zgodnie, z przewidzianą w art. 3531 Kodeksu cywilnego, zasadą swobody umów, w trybie negocjacji pomiędzy pełnomocnikiem a mocodawcą. Natomiast rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 164, poz. 1348 ze zm.) określa m.in. minimalne stawki opłat za czynności adwokackie oraz zakreśla maksymalne opłaty stanowiące podstawę zasądzenia przez sądy kosztów zastępstwa prawnego, niezależnie od wysokości tych opłat ustalonych w umowie między adwokatem a klientem (§ 2 ust. 1 wskazanego rozporządzenia). Przedmiotem rozważań Sądu jest zdolność strony do poniesienia kosztów zastępstwa adwokackiego przy uwzględnieniu powyższych okoliczności oraz możliwości wyboru pełnomocnika w aspekcie możliwości finansowych strony i szeroko rozwiniętego rynku fachowej pomocy prawnej. Jak już wspomniano prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania, zaś przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa. Należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, iż stan majątkowy skarżącej i jej rodziny nie daje podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.