II FZ 158/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. S. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 4 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Łd 684/09 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi K. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 15 czerwca 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 4 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Łd 684/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił K. S. (dalej: Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 15 czerwca 2009 r., nr [...], w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2006 r. Jako podstawę prawnego rozstrzygnięcia podano art. 260, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Łodzi podał, że postanowieniem z dnia 21 października 2009 r. Referendarz sądowy WSA w Łodzi odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. 2.2. Wnioskiem z dnia 7 grudnia 2009 r. Skarżący ponownie wystąpił do WSA w Łodzi o przyznanie prawa poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu (PPF) oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólne z żoną B. S. Małżonkowie od 21 kwietnia 2007 r. pozostają w ustroju rozdzielności majątkowej. Skarżący oświadczył przy tym, że utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w wysokości około 1.300 zł, bowiem prowadzona działalność gospodarcza nie przynosi mu w chwili obecnej dochodów. Jego żona uzyskuje dochód także z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie 2.450 zł brutto, obciążone w wysokości 50 % z tytułu zajęć komorniczych. Jedyny majątek stanowią zaś udziały w R. sp. z o.o. (dalej: Spółka) o wartości nominalnej około 45.500 zł, zajęte przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w L. Skarżący, przedkładając uprzednio dodatkowe dokumenty i informacje dotyczące jego sytuacji majątkowej, wykazał, że przychody z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej w 2007 r. wyniosły 1.505.112 zł, zaś koszty 1.453.716 zł, przyniósł dochód zamykający się kwotą 51.395 zł. Przychód z działalności gospodarczej w roku 2008 wyniósł natomiast 5.509 zł i po odliczeniu kosztów w wysokości 783 zł przyniósł dochód w wysokości 4.726 zł. W roku 2008 uzyskał także dochód ze stosunku pracy wynikający w wysokości 23.498,75 zł (PIT-37). 2.3. Postanowieniem z dnia 24 grudnia 2009 r. Referendarz sądowy WSA w Łodzi, po rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, ponownie odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. 2.4. Wnosząc od w.w. postanowienia sprzeciw w dniu 11 stycznia 2010 r. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, tj. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sytuacji, w której Skarżący wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uzasadniając sprzeciw, Skarżący zakwestionował fakt niezłożenia sprzeciwu od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy z dnia 21 października 2009 r. i stwierdził, że z treści tego postanowienia wynikało, że Skarżący nie wykazał, jakoby nie był w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Referendarz sądowy WSA w Łodzi stwierdził bowiem, że z wyciągów z rachunku bankowego Spółki, dołączonych do akt sprawy o sygn. akt I SA/Łd 835/09 wynikało, że Spółka znajduje się w dobrej kondycji finansowej, a odzwierciedlone na tym rachunku operacje bankowe nie pozwalają przyjąć, że Skarżący znajduje się w trudnej sytuacji majątkowej. W ocenie Skarżącego, fakt pozostawania w bardzo trudnej sytuacji finansowej był bezsporny. Z oświadczeń i dokumentów dołączonych do wniosku oraz przesłanych do Sądu pierwszej instancji w wykonaniu zarządzenia Referendarza sądowego WSA w Łodzi wynika, że od kwietnia 2009 r. Skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów z działalności gospodarczej, zaś jego dochody osiągane we wcześniejszych latach nie pozwalały na poczynienie większych oszczędności. Ponadto, Skarżący nie mógł przewidzieć, że przeciwko niemu zostaną wszczęte jakiekolwiek postępowania, więc ewentualne wydatki związane z kosztami postępowań nie były przez niego planowane. W ocenie Skarżącego, istotną kwestią dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy była łączna wartość wpisów od skarg, która znacznie przewyższa wartość posiadanych przez Skarżącego udziałów w Spółce. Udziały te zostały zajęte przez organ egzekucyjny i Skarżący nie miał uprawnienia do rozporządzania tymi udziałami. Ponadto, na ocenę sytuacji majątkowej Skarżącego nie miała wpływu kondycja finansowa Spółki. Skarżący był bowiem tylko pracownikiem Spółki, w której uzyskuje stałe miesięczne dochody. 2.5. W dniu 27 stycznia 2010 r. wskazany przez Skarżącego sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego WSA w Łodzi z dnia 21 października 2009 r. o odmowie przyznania prawa pomocy został odnaleziony w aktach sprawy o sygn. I SA/Łd 683/09. Pismo to pełnomocnik Skarżącego załączył do koperty zawierającej sprzeciw wniesiony w sprawie o sygn. akt I SA/Łd 683/09 bez wskazania na przesyłce sygnatur spraw, do akt których sprzeciwy te zostały złożone. 3. Postanowienie Sądu pierwszej instancji: 3.1. W ocenie WSA w Łodzi wniosek Skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie. Z oświadczeń Skarżącego zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz akt sprawy, w tym nadesłanych przez niego dodatkowych dokumentów i informacji wynikało, że prowadzi on gospodarstwo domowe wspólnie z żoną B. S. Utrzymuje się z wynagrodzenia ze stosunku pracy w wysokości około 1.300 zł, bowiem prowadzona przez niego działalność gospodarcza - jak podaje - nie przynosi w chwili obecnej dochodów. Skarżący zamieszkuje wraz z żoną w lokalu należącym do córki. Od 21 kwietnia 2007 roku małżonkowie pozostają w ustroju rozdzielności majątkowej. Majątek Skarżącego stanowią udziały w Spółce o wartości nominalnej około 45.500 zł, zajęte przez Naczelnika Urzędu Skarbowego. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji podniósł, że analiza nadesłanych do sprawy o sygn. akt I SA/Łd 682/09 dokumentów - które WSA w Łodzi wziął pod uwagę z urzędu - dowodzi, że w 2007 r. Skarżący podjął szereg czynności, których celem było uchronienie posiadanego majątku przed ewentualną egzekucją zobowiązań podatkowych. W maju w.w. roku dokonał z żoną darowizny mieszkania na rzecz swej córki, natomiast w grudniu faktycznie zlikwidował działalność gospodarczą, którą dotąd prowadził wraz z W. K. w formie spółki cywilnej o nazwie R. Podjęcie tych działań zbiegło się w czasie z kontrolą podatkową, której przedmiotem była działalność w.w. spółki cywilnej, jak również z szeregiem czynności prowadzonych zarówno przez organy skarbowe, jak i organy ścigania przeciwko kontrahentom Skarżącego (por. m.in. zeznania podatnika k. 94-95 akt administracyjnych oraz zeznania R. P. k. 28-36 akt administracyjnych). WSA w Łodzi stwierdził, że mienie, którym zadysponował Skarżący, było stosunkowo dużej wartości. Wartość mieszkania określono w umowie na 150.000 zł. Z kolei majątek, którym Skarżący dysponował w ramach spółki cywilnej, generował rocznie łączne przychody rzędu 3 mln zł (na Skarżącego przypadała połowa tej kwoty). Wprawdzie Skarżący, założył wraz z W. K. na przełomie 2007 i 2008 r. spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością (R.), jednak już w listopadzie 2008 r. obaj przekazali większą część udziałów swoim córkom A. M. S. i B. K., a także krewnej W. K. – H. G. (zmiana ogłoszona w Monitorze Sądowym i Gospodarczym nr 3084, s. 117). Z łącznej sumy udziałów o wartości nominalnej 241.000 zł, Skarżący wraz ze swym wspólnikiem przekazali udziały o wartości 150.000 zł, czyli pozostali współwłaścicielami udziałów o wartości 91.000 zł. Uwzględniając powyższy stan faktyczny sprawy, Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że nie ulega wątpliwości, iż Skarżący w wyniku wskazanych wyżej działań podjętych w 2007 i 2008 r. utracił kontrolę nad posiadanym dotąd majątkiem. Skoro zaś majątek ten - szczególnie jego część wykorzystywana w działalności gospodarczej - generował stosunkowo znaczne przychody, pozwalające na swobodne pokrycie należności, jakie obecnie jest obowiązany uiścić w związku z wniesionymi do sądu skargami, nie można tych działań poczytywać na jego korzyść i zwolnić go od ponoszenia kosztów postępowania, które co do zasady obciążają wszystkie podmioty poszukujące ochrony przed sądem. Takiej oceny sytuacji majątkowej Skarżącego nie zmienia – w ocenie Sądu pierwszej instancji - fakt, że prócz rozpoznanej sprawy Skarżący występuje przed WSA w Łodzi jeszcze w dwóch sprawach, w których wpis od skargi łącznie wynosi 15.071 zł. Ponadto jako wspólnik R. spółki cywilnej W. K., K. S., złożył skargi w kolejnych pięciu sprawach. W sprawach tych wraz ze swym wspólnikiem zobowiązany jest do uiszczenia wpisów sądowych w łącznej wysokości 58.152 zł. 3.2. Sąd pierwszej instancji podzielił prezentowany w orzecznictwie pogląd, że strona, która bez ważnych powodów pozbawia się wszelkich środków finansowych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania, nie może wnosić o zwolnienie od kosztów sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 26/87). W ocenie WSA w Łodzi, rozporządzając swoim majątkiem, Skarżący powinien był liczyć się z konsekwencjami takiego działania, a w szczególności z tym, że świadomie pozbawił się środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego. 3.3. WSA w Łodzi wskazał ponadto, że choć Skarżący formalnie utracił pełną kontrolę nad prowadzoną działalnością gospodarczą, to w istocie faktycznie nadal ją sprawuje, jako prezes zarządu Spółki. Prowadzi ona obecnie działalność na znaczną skalę, co znajdowało potwierdzenie w złożonych wyciągach z rachunku tejże Spółki, załączonych do sprawy o sygn. akt I SA/Łd 835/09. Spółka co miesiąc dysponuje środkami kilkukrotnie przekraczającymi należności sądowe. Z wyciągów tych w szczególności wynikało, że tylko w październiku 2009 r. z rachunku tego podjęto ponad 400.000 zł, przy czym większa część tej kwoty (ponad 300.000 zł) została wypłacona w formie wypłaty gotówkowej. 4. Stanowiska Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc od w.w. postanowienia WSA w Łodzi zażalenie do Naczelnego Sądu Administracyjnego Skarżący (działając przez pełnomocnika – adwokata) podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, tj. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., poprzez odmowę przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, w sytuacji, w której wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uzasadniając zażalenie Skarżący podniósł, że składając wniosek o przyznanie prawa pomocy argumentował, iż jego sytuacja finansowa jest bardzo trudna, ponieważ prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną, z którą pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej od 2007 r., zaś źródłem jego utrzymania są dochody ze stosunku pracy w wysokości 1.300 zł miesięcznie. Małżonka Skarżącego uzyskuje dochód miesięczny z tytułu wynagrodzenia za pracę w wysokości 2.050 zł. Skarżący oświadczył nadto, że nie posiada żadnego majątku oprócz udziałów w Spółce z o.o. wartości nominalnej około 45.500 zł. Nadto Skarżący podniósł, że z uwagi na kryzys gospodarczy jego dochody uległy znacznemu obniżeniu, a co za tym idzie nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. W ocenie Skarżącego fakt, że znajduje się on w bardzo trudnej sytuacji finansowej jest bezsporny. Z oświadczeń i dokumentów dołączonych do wniosku oraz przesłanych w wykonaniu zarządzenia Referendarza sądowego WSA w Łodzi z dnia 29 września 2009 r. wynika, że od kwietnia Skarżący nie uzyskuje dochodów z działalności gospodarczej, zaś jego dochody osiągane we wcześniejszych latach nie pozwalały na poczynienie większych oszczędności. Tymczasem Sąd pierwszej instancji stwierdził, że Skarżący w 2007 r. podjął szereg czynności, których celem było uchronienie posiadanego majątku przed ewentualną egzekucją zobowiązań podatkowych. Jednakże stanowisko WSA w Łodzi jest w tym przypadku – w ocenie Skarżącego - zbyt daleko posunięte. Niemniej jednak złożony przez Skarżącego wniosek o przyznanie prawa pomocy należy oceniać pod kątem rzeczywistych możliwości płatniczych Skarżącego od dnia wniesienia skargi do sądu do chwili obecnej. Od 2007 r. sytuacja finansowa Skarżącego uległa diametralnej zmianie – "oczywiście na niekorzyść". Skarżący podniósł, że nie mógł przewidzieć, iż będzie zmuszony wnosić skargi na decyzje podatkowe, więc ewentualne wydatki związane z kosztami postępowań nie były przez Skarżącego planowane. Skarżący nadmieniał, że przeciwko niemu toczyło się kilka postępowań podatkowych w przedmiocie określenia zobowiązań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz w podatku od towarów i usług za poszczególne lata i każde z tych postępowań zostało zakończone decyzją, od której było wnoszone odwołanie, a następnie, po rozpatrzeniu odwołań przez organ odwoławczy, skarga do WSA w Łodzi. Istotną kwestią dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest w ocenie Skarżącego to, że łączna wartość wpisów od skarg znacznie przewyższa wartość posiadanych przez Skarżącego udziałów w Spółce, które zostały zajęte przez organ egzekucyjny i Skarżący nie ma uprawnienia do rozporządzania tymi udziałami. 4.2. Skarżący podniósł, że na ocenę jego sytuacji majątkowej nie ma również wpływu kondycja finansowa Spółki. Skarżący jest bowiem tylko pracownikiem Spółki, w której uzyskuje stałe miesięczne dochody. Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej oceny sytuacji finansowej Skarżącego i możliwości uiszczenia przez niego kosztów sądowych, albowiem ocena ta powinna być dokonywana z uwzględnieniem ilości wniesionych przez niego skarg na decyzje organu podatkowego, oraz uzyskiwanych przez Skarżącego dochodów. 4.3. Opierając się na wyżej przedstawionej argumentacji, Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia WSA w Łodzi i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. 5.2. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały przesłanki uzasadniające zwolnienie Skarżącego z ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Z wyjaśnień Skarżącego, przedłożonych dokumentów i treści zażalenia wynika, że jedynym źródłem jego utrzymania jest wynagrodzenie otrzymywane w związku z zatrudnieniem w Spółce (1.300 zł brutto). W ocenie NSA nieracjonalne i niezrozumiałe jest to, że – jak zauważył Sąd pierwszej instancji - Skarżący zaakceptował zmniejszenie zarobków do poziomu niewiele przekraczającego minimalną płacę ustawową, w sytuacji gdy jako współwłaściciel R. spółki cywilnej uzyskiwał dochody czterokrotnie wyższe. Wniosek ten jest tym bardziej zasadny, że w świetle ustaleń poczynionych przez WSA w Łodzi z porównania oświadczenia o miesięcznych dochodach (1.300 zł) oraz informacji wynikającej ze złożonej w sprawie I SA/Łd 683/09 deklaracji podatkowej PIT za 2008 r., zgodnie z którą Skarżący osiągnął w tym okresie dochód w wysokości ok. 23,5 tys. zł, wynika, że część dochodów deklarowanych do opodatkowania (około 8.000 zł) nie ma pokrycia w jego wyjaśnieniach złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przedstawienie sytuacji materialnej Skarżącego jest więc niespójne, co zasadnie wzbudziło wątpliwości WSA w Łodzi. Tym samym Skarżący nie wykazał klarownie, że nie jest w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego, a taki obowiązek nakłada na niego art. 246 § 1 p.p.s.a. 5.3. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni aprobuje przestawiony przez Sąd pierwszej instancji pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w postanowieniu z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 26/87 (OSNC 1988/7-8/103). Jeżeli bowiem strona, która mogła liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, bez ważnego powodu nie wykorzystała w całości lub w części swoich możliwości zarobkowych, to przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy przyjąć, że stan majątkowy i dochody strony są takie, jakie miałaby ona, gdyby w pełni wykorzystała swoje możliwości zarobkowe. Tak też uczynił Sąd pierwszej instancji, co jest zgodne z zasadą sprawiedliwości, w myśl której nie zasługuje na ochronę prawną działanie w złej wierze. Na gruncie rozpoznawanej sprawy działania Skarżącego prowadzące do utraty kontroli nad swoim majątkiem w sytuacji wystąpienia prawdopodobieństwa (a nawet pewności) udziału w postępowaniu podatkowym, a w dalszej perspektywie potencjalnie w postępowaniu sądowoadministracyjnym, należy ocenić jako przejaw złej wiary. Zatem słusznie WSA w Łodzi oceniając możliwość Skarżącego uiszczenia wpisów od skarg we wszystkich sprawach, w których występuje jako strona przez WSA w Łodzi, w łącznej kwocie 58.152 zł (co zresztą postuluje Skarżący w zażaleniu) wziął pod uwagę sytuację majątkową Skarżącego sprzed podjęcia w.w. działań. Odmienna ocena naruszyłaby zasadę sprawiedliwości, która jako ogólna zasada ustrojowa i zasada orzekania sądowego wyrażona została w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.). Uwzględniając tę zasadę nie można zaakceptować zachowania, którego celem jest ochrona majątku własnego kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 p.p.s.a.) wyraźnie wskazuje podmiot, który powinien ponieść wskazane tam koszty. Przepis prawa nie obarczył co do zasady kosztami postępowania sądowoadministracyjnego społeczeństwa, więc działanie w złej wierze w celu uniknięcia obowiązku partycypowania w w.w. kosztach godzi w sprawiedliwość społeczną. 5.4. W ocenie Skarżącego o zasadności przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym ma ostatecznie przesądzić okoliczność, że łączna kwota wpisów od skarg znacznie przewyższa jego udziały w Spółce, które zostały zajęte. Nie można zgodzić się z tą argumentacją, gdyż przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wojewódzki sąd administracyjny bierze pod uwagę całą sytuację majątkową wnioskodawcy, a nie jej fragmentaryczny wycinek. Zgodnie z dyspozycją art. 252 § 1 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać dokładane dane o stanie majątkowym wnioskodawcy. Przepis ten nakłada właśnie taki obowiązek w celu możliwości pełnego wglądu Sądu w sytuację finansową wnioskodawcy. Tylko i wyłącznie taki ogląd, może pozwolić na prawidłową ocenę, czy wnioskodawca jest (i w jakim stopniu) zdolny partycypować w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Taka ocena jest warunkiem przyznania prawa pomocy w myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na pełnej ocenie sytuacji majątkowej Skarżącego, szczegółowo poddał analizie działania, które doprowadziły do utraty przez niego kontroli nad własnym majątkiem oraz orzekł w zgodzie z prawem i wymogami doświadczenia życiowego. 5.5. Mając na względzie powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.