II FZ 185/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. G. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 marca 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 1954/09 przyznające Wiesławowi Gołdynowi prawo pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi W. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 31 sierpnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 10 marca 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 1954/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyznał W. G. (dalej: Skarżący lub Wnioskodawca) prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ponad kwotę 500 zł w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 31 sierpnia 2009 r., nr [...], w przedmiocie uchylenia decyzji i określenia wysokości zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2003 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 260, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Warszawie podał, że w odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącej Wydziału III o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 16.472 zł, Skarżący wniósł pismo zatytułowane "zażalenie", które zgodnie z jego treścią zostało potraktowane jako wniosek o przyznanie prawa pomocy. 2.2. Pismem z 8 grudnia 2009 r. Referendarz sądowy wezwał Skarżącego do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF oraz do nadesłania dodatkowych dokumentów dotyczących jego sytuacji materialnej. 2.3. W odpowiedzi na powyższe wezwanie Skarżący nadesłał wniosek złożony na urzędowym formularzu, w którym wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu wskazał, że jest osobą bezrobotną i nie posiada żadnych środków na pokrycie kosztów sądowych. Rodzina, z którą zamieszkuje, również nie jest w stanie pokryć tych kosztów. Wniósł również o ustanowienie adwokata, ponieważ nie potrafi samodzielnie bronić swoich racji. Skarżący oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z byłą żoną oraz córką. Łączny dochód osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, wynosi 4.076 zł. Do wniosku Skarżący załączył zeznania podatkowe za 2008 r., decyzję o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej, oświadczenia Skarżącego o braku źródeł dochodu i pozostawaniu bez zatrudnienia, kopie umów o pracę byłej żony i córki, wyciągi z rachunków bankowych, zestawienie dochodów i wydatków, oświadczenia osób pozostających z Wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, że nie posiadają żadnych dodatkowych źródeł dochodów. 2.4. Opierając się na przedstawionym stanie faktycznym i przedłożonych dokumentach, Referendarz Sądowy WSA w Warszawie przyznał Skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi ponad kwotę 1000 zł. W pozostałym zaś zakresie odmówił przyznania prawa pomocy. 2.5. Od w.w. postanowienia Referendarza Sądowego WSA w Warszawie Skarżący wniósł w ustawowym terminie sprzeciw. W uzasadnieniu podkreślił, że nie zgadza się z wyliczeniami referendarza sądowego bowiem jego była żona otrzymuje od córki 900 zł miesięcznie w związku z czym dysponuje kwotą 1.800 zł. Dalej dodał, że miesięczne wydatki na opłaty (gaz, prąd, telefon, czynsz) wynoszą około 940 zł a pozostała kwota "wystarcza a raczej nie wystarcza na produkty spożywcze i chemiczne". Skarżący podkreślił ponadto, że pozostaje na wyłącznym utrzymaniu byłej żony. W związku z powyższym wniósł o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych, jednocześnie wyjaśniając, że pomyłka w wyliczeniach Referendarza sądowego WSA w Warszawie nastąpiła prawdopodobnie z powodu wzięcia pod uwagę wszystkich członków zamieszkujących mieszkanie przy ul. M. [...] w W. 2.6. W dniu 2 lutego 2010 r. do Sądu pierwszej instancji wpłynęło pismo S. G. zatytułowane "zażalenie", w którym to piśmie poinformowała, że jej pensja (w tym dofinansowanie do wypoczynku jak również zapomoga) są tylko i wyłącznie jej dochodami. Ponadto zwróciła się z prośbą o nie włączanie jej przychodów w ww. postępowanie bowiem nie ma ona nic wspólnego ze sprawą swojego ojca W. G. 3. Postanowienie Sądu pierwszej instancji: 3.1. Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy, WSA w Warszawie przyznał Skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ponad kwotę 500 zł. 3.2. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji podał, że mając na uwadze pismo córki Skarżącego z dnia 2 lutego 2010 r. wyjaśnił, że w związku z faktem, że gospodarstwo domowe w rozpoznawanej sprawie składa się z trzech osób (w tym w jego skład wchodzi córka Skarżącego) miesięczne wydatki związane z utrzymaniem tego gospodarstwa (takie jak gaz, prąd, telefon, czynsz) powinny proporcjonalnie ponosić wszystkie osoby w chodzące w skład tego gospodarstwa. Mając powyższe na uwadze wskazane w piśmie Skarżącego z dnia 2 lutego 2010 r. miesięczne wydatki w wysokości 940 zł powinna, w ocenie WSA w Warszawie, również proporcjonalnie ponosić córka Skarżącego. W związku z powyższym miesięczne wydatki po potrąceniu ⅓ kwoty kształtują się w granicach 630 zł co po odjęciu od kwoty1.800 zł, tj. kwoty jaką dysponuje żona Skarżącego daje kwotę 1.170 zł. W konsekwencji, w ocenie Sądu pierwszej instancji, porównanie dochodów osób pozostających ze Skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym (nie wliczając przychodów córki Skarżącego) z miesięcznymi niezbędnymi wydatkami prowadziło do wniosku, że czyniąc stosowne oszczędności, istniała możliwość wygospodarowania z budżetu domowego kwoty 500 zł, celem partycypowania w kosztach postępowania sądowego. Sąd pierwszej instancji wskazał, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego jedynym elementem kosztów sądowych jest wpis od skargi. Skarżący natomiast został zwolniony z obowiązku jego zapłacenia ponad kwotę 500 zł. W związku z tym po uiszczeniu wpisu w wysokości 500 zł, sprawa Skarżącego zostanie merytorycznie rozpoznana przez WSA w Warszawie, a w przypadku uwzględnienia skargi, na wniosek Skarżącego, przysługiwać mu będzie zwrot uiszczonego wpisu od organu podatkowego. 3.3. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji nie znalazł podstaw, by ustanowić na rzecz Skarżącego pełnomocnika z urzędu, podzielając w tym względzie stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowane w postanowieniu z 27 maja 2008 r. (I FZ 154/08 - dostępne na stronie internetowej NSA). Wyrażono tam pogląd, że ustanowienie pełnomocnika w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji możliwe jest jedynie w wyjątkowych sytuacjach. Z uwagi na treść art. 134 i art. 140 § 1 p.p.s.a. nie jest uzasadniona obawa strony skarżącej, że bez udziału profesjonalnego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w postępowaniu sądowym. Stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, przewodniczący udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego. 4. Stanowiska Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Warszawie, Skarżący podniósł, że jak słusznie wyliczono kwota na utrzymanie miesięczne tzn. środki czystości oraz jedzenie dla trzy osobowej rodziny wynosi 1 170 zł. Przy obecnych cenach środków chemicznych i żywnościowych nie może wygospodarować żadnej kwoty bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Środki czystościowe miesięcznie to koszt około 300 zł. Pozostała kwota na wydatki to produkty żywnościowe. Skarżący przedstawił szczegółowe wyliczenie miesięcznych wydatków na żywność i środki chemiczne oraz stwierdził, że nie może poczynić żadnych oszczędności, żeby uiścić jakąkolwiek opłatę sądową. 4.2. W zażaleniu wniesiono o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. 5.2. Pismo Skarżącego z dnia 22 marca 2010 r., zatytułowane "Zażalenie" zawiera jedynie wniosek o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych. Nie sformułowano w nim wniosku o uchylenie postanowienia WSA w Warszawie z dnia 10 marca 2010 r. W myśl art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Uwzględniając specyfikę środka odwoławczego jakim jest zażalenie oraz postępowania, które inicjuje, należy stwierdzić, że wykluczona jest możliwość odpowiedniego stosowania art. 174 i 176 p.p.s.a. Przemawia za tym systemowe odczytanie art. 197 § 2 i art. 194 § 4 p.p.s.a. Ten ostatni przepis określa wyczerpująco wymogi formalne stawiane przez przepisy prawa środkowi odwoławczemu jaki jest zażalenie. Tym samym nie ma potrzeby do sięgania po dyspozycję norm zapisanych w art. 174 i 176 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 17 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 553/09, publik. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Brak wniosku o uchylenie orzeczenia Sądu pierwszej instancji nie może prowadzić do tak rygorystycznych konsekwencji jakie miałyby miejsce w postępowaniu zainicjowanym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej. Rygoryzm formalny, mający swoją podstawę w art. 174 i 176 p.p.s.a., nie ma w postępowaniu zażaleniowym miejsca, gdyż w.w. przepisów nie stosuje się. Tym samym, jeżeli z treści zażalenia możliwe jest do wywiedzenia, jakimi intencjami i racjami kierował się wnoszący zażalenie, to nie ma przeszkód do nadania sprawie dalszego biegu i rozpoznania merytorycznego sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny. Taka sytuacja zachodzi w rozpoznawanej sprawie. 5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego argumenty przedstawione przez Skarżącego w zażaleniu nie zasługują na aprobatę. Skarżący zgadza się z wyliczeniami przestawionymi w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji, że wraz z byłą małżonką posiada do dyspozycji miesięcznie kwotę 1.170 zł (po uregulowaniu kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego: gaz, prąd, telefon, czynsz). Swój wniosek o całkowite zwolnienie z kosztów sądowych Skarżący opiera na wyliczeniu kosztów żywności i środków chemicznych dla trzech osób, pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Należy zwrócić uwagę, że Sąd pierwszej instancji dokonując wyliczenia kwoty pozostającej do swobodnego użytku Skarżącego i byłej żony przyjął – kierując się pismem córki Skarżącego z dnia 2 lutego 2010 r. – że koszty utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego ponoszone są przez trzy osoby. Córka Skarżonego powinna partycypować w kosztach utrzymania domu w kwocie około 630 zł miesięcznie. Pozostała kwota jej miesięcznych dochodów pozostaje do jej dyspozycji, gdyż – jak sama podniosła w w.w. piśmie z dnia 2 lutego 2010 r. – należą tylko do niej. Zatem córka Skarżącego utrzymuje się samodzielnie, a – jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji – powinna pokrywać ⅓ kosztów utrzymania wspólnego gospodarstwa domowego. Zatem kwota 1.170 zł de facto pozostaje do dyspozycji dwóch osób: Skarżącego i jego byłej żony. Bezzasadnie więc Skarżący podnosi w zażaleniu, że w.w. kwota przeznaczana jest na żywności i środki chemiczne dla trzech osób. Przedstawione przez niego wyliczenia dotyczą trzech osób, a zatem należy uznać je za przeszacowane. Niespójne z doświadczeniem życiowym jest także oszacowanie kosztów środków chemicznych (biorąc pod uwagę rodzaje wymienionych środków: proszek do prania, płyn do płukania tkanin, mydło, pasta do zębów, szampon, odżywka, odplamiacz, pasta do butów, płyn do zmywania naczyń, pasta do podłogi, środki do mycia toalety i kuchni) na kwotę 300 zł miesięcznie. Podnosząc w zażaleniu, że kwota 1.170 zł wydatkowana jest na żywność i środki chemiczne dla trzech osób, Skarżący całkowicie ignoruje, że dokonując wyliczenia owej kwoty Sąd pierwszej instancji uwzględniał samodzielne utrzymywanie się jego córki. Poprzez samodzielne utrzymanie się należy na gruncie rozpoznawanej sprawy rozumieć zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych (żywność, środki czystości). Reasumując, bezsporna dla Skarżącego kwota 1.170 zł pozostaje do dyspozycji dwóch osób, a nie trzech, jak przedstawiono w zażaleniu. Uwzględniając tę okoliczność i dokonując proporcjonalnego pomniejszenia wyliczeń przedstawionych w zażaleniu o koszt żywności i środków chemicznych dla jednej osoby (córki), należy stwierdzić, że Skarżącemu i jego byłej żonie pozostaje miesięcznie kwota około 300 zł, która może być zaoszczędzona. Przyjmując nawet, że potrzeby żywieniowe Skarżącego i jego byłej żony są większe niż przedstawione w zażaleniu, należy dojść do konstatacji, że kwota 1.170 zł dla dwóch dorosłych osób, mieszkających w dużym mieście, pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb egzystencjalnych i jednoczesne poczynienie pewnych oszczędności. 5.4. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Prawidłowo stwierdził to Sąd pierwszej instancji (k. 71 akt WSA w Warszawie). Powyższa analiza sytuacji finansowej Skarżącego, poczyniona w oparciu o zebrane w sprawie dokumenty, powodzi do wniosku, że nie ma zasadnych podstaw do całkowitego zwolnienia Skarżącego z ponoszenia finansowego ciężaru postępowania sądowoadministracyjnego. Trafnie zatem Sąd pierwszej instancji w zakresie przekraczającym możliwości finansowe Skarżącego zwolnił go ze znacznej części kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie WSA w Warszawie jest mocno ugruntowane w przepisach prawa, zgodne z doświadczeniem życiowym i zasadami poprawnego rozumowania oraz oparte na wnikliwej analizie sytuacji materialnej Skarżącego. Tym samym zasługuje na aprobatę. 5.5. Mając na względzie powyższe Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.