III SA/Po 234/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek Sędziowie WSA Marzenna Kosewska ( spr.) WSA Mirella Ławniczak Protokolant: st. sekr. sąd. Katarzyna Skrocka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2009 r. przy udziale Prokuratora J. W. – B. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 21 stycznia 2009 r. znak [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nadpłaty renty rolniczej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 14 listopada 2008 r. znak [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. /-/M. Ławniczak /-/T. M. Geremek /-/M. Kosewska Decyzją z dnia 14 listopada 2008 r., znak [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, działając na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 oraz art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 z późn. zm.) odmówił J. K. umorzenia nienależnie pobranego świadczenia w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż na podstawie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego oraz zgromadzonych dowodów ustalono, że wnioskodawczyni jest właścicielem gospodarstwa rolnego, które obecnie jest w dzierżawie i z tego tytułu wnioskodawczyni otrzymuje czynsz dzierżawny. Ponadto uzyskuje dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa oraz rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy w pełnej wysokości [...] zł. Posiada również osoby zobowiązane do alimentacji – dzieci i nie korzysta z pomocy społecznej. Biorąc pod uwagę sytuację rodzinną, stan zdrowia oraz wydatki związane z utrzymaniem domu, sytuacja wnioskodawczyni nie odbiega – zdaniem organu, od sytuacji innych osób zamieszkujących w środowisku wiejskim, wobec czego organ nie znalazł podstaw do umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. K. podniosła, iż informację o tym, że może "dorobić" do kwoty 2.024 zł uzyskała od pracowników KRUS, a więc do pobrania przez nią nienależnych świadczeń doszło wskutek błędnego pouczenia. Poza tym wskazała, że nie uzyskuje czynszu dzierżawnego, ziemia leży odłogiem, jest słabej klasy, a koszty uprawy przewyższają zyski. Po potrąceniu należności KRUS pozostaje jej [...] zł na utrzymanie. Ponadto stwierdziła, że nie zamierza dochodzić alimentów od dzieci, które również znajdują się w trudnej sytuacji. W piśmie z dnia 15 grudnia 2009 r. skarżąca dodatkowo określiła wysokość ponoszonych kosztów leczenia (ok. [...] zł miesięcznie) oraz koszty dojazdów na zabiegi rehabilitacyjne we wrześniu i grudniu (po ok. [...] zł). Ponadto wskazała na koszty z tytułu energii elektrycznej, wody, wywozu nieczystości, gazu, ubezpieczenia domu i ziemi, podatku gruntowego, twierdząc że po ich opłaceniu nie wystarcza jej środków na wyżywienie. Jednocześnie podała, że nie zamierza zwracać się o pomoc społeczną, gdyż koszty dojazdu przekroczyłyby uzyskaną pomoc. W piśmie z dnia 29 grudnia 2008 r. skarżąca po raz kolejny ponowiła prośbę o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Decyzją z dnia 21 stycznia 2009 r., znak [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu wyjaśnił, że decyzją z dnia 31 marca 2008 r. stwierdzono nadpłatę renty rolniczej w związku z nieujawnieniem przez skarżącą podjęcia zatrudnienia przy jednoczesnym pobieraniu renty rolniczej okresowej, a nadpłata jest spłacana w ratach przez potrącenia w kwocie [...] zł miesięcznie. Poza tym organ podtrzymał ustalenia faktyczne i ocenę prawną zawarte w decyzji z dnia 14 listopada 2008 r. Ponadto stwierdził, że zarzut niedostatecznego pouczenia był przedmiotem oceny Sądu Okręgowego w K., który wyrokiem z dnia 21 sierpnia 2008 r. oddalił odwołanie J. K. od decyzji z dnia 31 marca 2008 r. ustalającej nadpłatę. Dodatkowo podkreślił, że niewywiązywanie się przez dzierżawcę z czynszu dzierżawnego jest sprawą do rozstrzygnięcia pomiędzy stronami. Natomiast koszty leczenia w oparciu o przedstawione dokumenty nie stanowią szczególnego rodzaju wydatków i wystarczającej podstawy do umorzenia pozostałej do zapłaty nadpłaty. W skardze na powyższą decyzję J. K. podniosła, iż nie została poinformowana przez pracownika KRUS, że z chwilą podjęcia zatrudnienia powinna powiadomić o tym KRUS i że nie może podlegać jednocześnie dwom ubezpieczeniom. Ponadto wskazała, iż po potrąceniu należności KRUS pozostaje jej kwota [...] zł renty inwalidzkiej, która nie wystarcza na utrzymanie ani zakup leków. W odpowiedzi na skargę Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie swój udział w sprawie zgłosił Prokurator Prokuratury Apelacyjnej w Poznaniu i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Natomiast w myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z powyższej regulacji wynika, iż sądowa kontrola zaskarżonego aktu administracyjnego jest dokonywana według kryterium legalności, przy czym sąd administracyjny w granicach danej sprawy bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, choćby nie były one podniesione w skardze. Z kolei stosownie do art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Dokonując kontroli legalności rozstrzygnięcia zaskarżonego w niniejszej sprawie w powyżej określonych granicach, Sąd stwierdził naruszenie prawa uzasadniające wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia 14 listopada 2008 r. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowił art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), stosownie do którego Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części. Ważny interes zainteresowanego w umorzeniu składek ze względu na jego trudną sytuację materialną istnieje m. in. gdy wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych. Aby dokonać takiej oceny, konieczne jest prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, ustalenie dochodów i wydatków, relacji pomiędzy tymi wielkościami, które umożliwiają organowi ocenę, czy sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala i w jakim zakresie na zapłatę należności (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 22.01.2009 r., I SA/Ke 437/08, Lex nr 484145). Dopiero wówczas będzie możliwe zestawienie interesu prywatnego zainteresowanego ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych ze stanem finansów funduszów ubezpieczeń społecznych, a więc interesem publicznym, niezbędne dla dokonania oceny, czy w konkretnym przypadku zaistniały podstawy do umorzenia należności na podstawie powołanego art. 41a ust. 1pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Postępowanie wyjaśniające w celu dokonania powyższych ustaleń winno być przeprowadzone przez organ administracyjny zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 kpa, która wymaga, by organ administracji publicznej dokonał ustaleń zgodnych z rzeczywistym stanem rzeczy. Organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do należytego ustalenia stanu sprawy. Nie posiada jednak w tym względzie całkowitej dowolności, lecz powinien zmierzać do urzeczywistnienia zasady prawdy obiektywnej. Stąd organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co wynika z art. 77 § 1 kpa. Dokonane ustalenia istotnych okoliczności sprawy i ich ocena z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 41 a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników winna przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 kpa). Należy bowiem podkreślić, że decyzja organu administracji publicznej przewidziana w art. 41a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników posiada charakter uznaniowy rozstrzygnięcia, co jednak nie przekreśla zasady, że uznanie jest ograniczone dyrektywami ustawowymi, nakazującymi organom rozważenie każdej sprawy z punktu widzenia występowania bądź braku w konkretnym przypadku względów gospodarczych lub społecznych, które uzasadniałyby umorzenie zaległości składkowych lub odsetek. Właściwa ocena występowania bądź braku rzeczowych przesłanek w konkretnej sprawie może być dokonana tylko po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, poprzedzonym wyczerpującym zebraniem materiału dowodowego oraz dokładnym wyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9.09.2005 r., III SA/Wa 939/05, Lex nr 192082). Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, iż powyższym wymogom nie czyni zadość zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia 14 listopada 2008 r. W uzasadnieniach obu decyzji odwołano się do sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej jedynie przez ogólnikowe stwierdzenia, że została ona wzięta pod uwagę, z pominięciem jednak szczegółowych ustaleń w tym zakresie i analizy z punktu widzenia możliwości płatniczych skarżącej oraz konieczności zaspokojenia potrzeb bytowych. Organ ograniczył się jedynie do wskazania wysokości otrzymywanej przez skarżącą renty rolniczej, nie podał natomiast wysokości uzyskiwanych dopłat czy – jak utrzymywał pomimo przeciwnych twierdzeń skarżącej – czynszu dzierżawnego i nie wskazał – jakie zdaniem organu ma to przełożenie na możliwości płatnicze skarżącej. Całkowicie pominął również kwoty wydatków ponoszonych przez skarżącą, a wskazywanych przez nią w toku postępowania oraz relację kwotową pomiędzy dochodami a wydatkami i konsekwencji rzeczywistą możliwość spłaty nienależnie pobranych świadczeń z uwzględnieniem konieczności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Stwierdzenie w obu decyzjach braku podstaw do umorzenia należności w powołaniu na okoliczność, że sytuacja skarżącej nie odbiega od sytuacji innych osób zamieszkujących w środowisku wiejskim jest – zdaniem Sądu, zbyt ogólnikowe i czyni rozstrzygnięcie dowolnym, gdyż – jak wykazano powyżej, decyzja w tym przedmiocie winna być poprzedzona wszechstronnym rozważeniem indywidualnych okoliczności sprawy istotnych z punktu widzenia przesłanek umorzenia. Tymczasem w niniejszej sprawie nie dokonano wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji materialnej i osobistej skarżącej oraz możliwości poniesienia należności z tytułu nadpłaty renty rolniczej, jak również nie rozważono tych okoliczności w aspekcie "ważnego interesu zainteresowanego" w zestawieniu z interesem publicznym, co stanowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 kpa. Jednocześnie uzasadnienia decyzji nie czynią zadość wymogom art. 107 § 3 kpa i są nie do zaakceptowania z punktu widzenia wyrażonej w art. 11 kpa zasady przekonywania. Należy przy tym dodać, iż fakt, że w aktach administracyjnych znajduje się szereg dokumentów pozwalających na dokonanie ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji osobistej i materialnej skarżącej (zob. k. 170 – 184 akt adm.) nie sanuje powyżej stwierdzonych uchybień przepisom postępowania, ponieważ to organ administracyjny (a nie Sąd) dokonuje ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej, co winno znajdować szczegółowe odzwierciedlenie w treści decyzji administracyjnej. Ma to szczególne znaczenie w przypadku decyzji uznaniowych, gdyż tylko wówczas możliwa będzie pełna kontrola sądowoadministracyjna i w konsekwencji ocena, czy decyzja uznaniowa nie nosi cech dowolności. Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) w zw. z art. 135 p.p.s.a. oraz na podstawie art. 152 p.p.s.a. /-/M. Ławniczak /-/T. M. Geremek /-/M. Kosewska