II GSK 148/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Marzenna Zielińska Sędzia NSA Małgorzata Korycińska (spr.) Sędzia sel. WSA Krystyna Czajecka - Szpringer Protokolant Konrad Piasecki po rozpoznaniu w dniu 28 stycznia 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 13 października 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 1075/09 w sprawie ze skargi M. L. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską oddala skargę kasacyjną I Wyrokiem objętym skargą kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., po rozpoznaniu sprawy ze skargi M. L., uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] kwietnia 2009 r. w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską, stwierdził, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu, a także zasądził od organu na rzecz M. L. zwrot kosztów postępowania. Relacjonując stan sprawy Sąd pierwszej instancji podał, że Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. utrzymał w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w P. (dalej jako: Komisja Egzaminacyjna) z dnia [...] września 2008 r., którą Komisja ta dla M. L. ustaliła negatywny wynik, przeprowadzonego w dniu [...] września 2008 r. egzaminu konkursowego na aplikację radcowską. Uzasadniając decyzję Minister Sprawiedliwości podał, że zgodnie z uchwałą M. L. uzyskał z testu wyboru 189 punktów, zaś art. 339 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1059 ze zm.), przewidywał pozytywny wynik z egzaminu konkursowego dla kandydata, który uzyskał z testu co najmniej 190 punktów, a zatem uzyskana przez M. L. liczba punktów przesądziła o negatywnym wyniku egzaminu. Odnosząc się do pytania nr 139, które brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, niebędącemu jej wspólnikiem, legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą: A. przysługuje B. nie przysługuje C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego", wskazał, że poprawną odpowiedzią według klucza była odpowiedź "B", natomiast skarżący udzielił odpowiedzi "C". Minister Sprawiedliwości podał, że przepis art. 250 k.s.h. w związku z art. 252 § 1 k.s.h. wymienia osoby i organy, które posiadają legitymację do wytoczenia powództwa przeciwko spółce z o.o. o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. Z brzmienia art. 250 k.s.h. wynika, że prawo do wytoczenia powództwa, o którym mowa w przepisie, przysługuje m.in. zarządowi spółki oraz poszczególnym jego członkom. Uprawnienie to przysługuje zatem tylko tym osobom, które w dacie wytoczenia powództwa pełnią funkcję członka zarządu. Organ podkreślił, że powyższe stanowisko potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 1 marca 2007 r., w sprawie o sygn. akt III CZP 94/06, której nadano moc zasady prawnej. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy zaznaczył także, że odmienne poglądy wyrażane przez doktrynę, jak i wcześniej przez inne składy orzekające SN, opierały się na wykładni celowościowej i systemowej, prowadząc do niedopuszczalnego wykreowania mocą orzeczenia sądowego pożądanej, ale niewyrażonej w przepisie normy prawnej. Argumentacja Sądu Najwyższego potwierdza, że treść przyjętej uchwały stanowi literalne odzwierciedlenie treści przepisu art. 250 k.s.h. Wobec powyższego, w ocenie organu, twierdzenie skarżącego zawarte w odwołaniu, że pytanie nie opierało się na treści przepisu, ale na uchwale SN jest chybione. Minister Sprawiedliwości zauważył, że znajomość uchwał Sądu Najwyższego, które uzyskują moc zasad prawnych, stanowi fragment znajomości prawa, gdyż wiedza z zakresu prawa polega na umiejętności prawidłowym odkodowaniu norm prawnych z przepisów. Ze względu na powyższe, odpowiedź "B" jest jedyną prawidłową odpowiedzią, a pytanie nr 139 odpowiada wymogom określonym w art. 339 ust. 1 ustawy o radcach prawnych. M. L. wniósł skargę na decyzję Ministra Sprawiedliwości do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. Sąd pierwszej instancji uzasadniając uwzględnienie skargi podał, że zasadnie skarżący zarzucił, iż zamieszczenie w teście egzaminacyjnym pytania o nr 139 jest sprzeczne z obowiązującym prawem, gdyż odpowiedź na to pytanie wynika z orzecznictwa, a kwestia w nim zawarta jest przedmiotem sporu w doktrynie. W ocenie WSA konieczność podjęcia uchwały w rozszerzonym składzie SN potwierdza, iż sporna kwestia stanowi wymagający rozstrzygnięcia problem doktrynalny i orzeczniczy. W świetle art. 331 ust. 3 i art. 339 ustawy o radcach prawnych Sąd I instancji uznał, iż pytania egzaminacyjne powinny być precyzyjne i jednoznaczne, a spełnienie tych warunków nie jest możliwe, gdy poprawna odpowiedź wynika nie z litery prawa, lecz z orzecznictwa. Nadto w ocenie WSA fakt wadliwego sformułowania pytania w teście egzaminacyjnym nie może skutkować pozbawieniem skarżącego punktu za udzieloną na nie niewłaściwą odpowiedź. Wskazane uchybienie przepisom prawa materialnego miało w konsekwencji istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż M. L. uzyskał 189 punktów z egzaminu, a dodanie jednego punktu do ogólnej liczby uzyskanej przez skarżącego spowoduje konieczność zweryfikowania końcowego rezultatu egzaminu przez Ministra Sprawiedliwości. W podstawie rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. powołał art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.). II Od powyższego wyroku skargę kasacyjną złożył Minister Sprawiedliwości, zaskarżając to orzeczenie w całości i wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy oraz przepisów prawa materialnego poprzez dokonanie przez Sąd I instancji błędnej oceny ich zastosowania przez organ administracji, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi M. L. w sytuacji, gdy zakwestionowana decyzja nie naruszała ani przepisów postępowania, ani przepisów prawa materialnego, a zwłaszcza art. 331 ust. 3 i art. 339 ust. 1 i 3 ustawy o radcach prawnych, które to naruszenie zdaniem Sądu I instancji miałoby polegać na sformułowaniu pytania nr 139 testu konkursowego na aplikację radcowską w sposób sprzeczny z ww. przepisami. Uzasadniając prawidłowość odpowiedzi "B" na pytanie nr 139, Minister Sprawiedliwości stwierdził, że oparta została ona na art. 250 pkt 1 w zw. z art. 252 § 1 k.s.h. Art. 250 k.s.h. wyraźnie wymienia bowiem podmioty uprawnione do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników, w tym m. in. zarząd spółki oraz członków zarządu, a zatem uprawnienie to przysługuje wyłącznie osobom, które w dacie wytoczenia powództwa pełnią funkcję członka zarządu. Zakwestionowane przez Sąd I instancji pytanie dotyczyło tymczasem osoby odwołanego członka zarządu spółki, niebędącego jej wspólnikiem, a zatem osoby, która w świetle brzmienia art. 250 w zw. z art. 252 k.s.h. nie posiada legitymacji czynnej do wytoczenia spornego powództwa. Kasator wskazał również, że argumentacja zawarta w uzasadnieniu uchwały SN z dnia 1 marca 2007 r. wpisanej do księgi zasad prawnych, sygn. akt III CZP 94/06 potwierdza, iż podmioty legitymowane do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników zostały wyraźnie wymienione w art. 250 k.s.h. W ocenie Ministra Sprawiedliwości wobec prawidłowości odpowiedzi "B" wynikającej z wyraźnego brzmienia przepisów art. 250 pkt. 1 w zw. z art. 252 § 1 k.s.h., ustalenie wadliwości sformułowania pytania nr 139 uznać należało za ustalenie nietrafne i niesłuszne. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Kontroli instancyjnej sprawowanej w jej granicach poddany został wyrok Sądu I instancji wydany w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Zarówno z powołanej podstawy prawnej wyroku jak i z pisemnych jego motywów wynika bezspornie, że powodem uchylenia kontrolowanej przez Sąd I instancji decyzji było ustalenie, iż decyzja zapadła z naruszeniem prawa materialnego, a uchybienie to w ocenie Sądu I instancji miało wpływ na wynik sprawy administracyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela pogląd Sądu I instancji dotyczący zarówno naruszenia prawa materialnego jak i wpływu tego naruszenia na wynik sprawy administracyjnej. Ustawodawca w art. 331 ust. 1 ustawy o radcach prawnych określił zakres wiedzy kandydatów na aplikację radcowską podlegającej sprawdzeniu podczas egzaminu konkursowego, stanowiąc, że chodzi tu o wiedzę "(...) z zakresu prawa: konstytucyjnego, karnego, postępowania karnego, karnego skarbowego, wykroczeń, cywilnego, postępowania cywilnego, gospodarczego, spółek prawa handlowego, pracy i ubezpieczeń społecznych, rodzinnego i opiekuńczego, administracyjnego, postępowania administracyjnego, finansowego, europejskiego, ustroju sądów, samorządu radców prawnych i innych organów ochrony prawnej działających w Rzeczypospolitej Polskiej, a także warunków wykonywania zawodu radcy prawnego i etyki tego zawodu". Wiedza kandydata była sprawdzana w drodze egzaminu konkursowego, który zgodnie z art. 339 ust. 1 omawianej ustawy "(...) polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt". W świetle tego unormowania, zbudowanego na zasadzie testu jednokrotnego wyboru, nie jest dopuszczalne formułowanie pytań zawierających propozycje więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi w nawiązaniu do spornych w orzecznictwie i doktrynie problemów. Nie można również formułować pytań, na które odpowiedź będzie uzależniona od przyjęcia dodatkowych założeń pominiętych lub nieprecyzyjnie wyrażonych w pytaniach. Minister Sprawiedliwości wskazywał, że prawidłowa odpowiedź "B" na pytanie nr 139 znajduje jednoznaczne potwierdzenie w treści art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Pierwszy z nich stanowi, że prawo do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników przysługuje zarządowi, radzie nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz poszczególnym ich członkom, natomiast w świetle drugiego przepisu osobom lub organom spółki wymienionym w art. 250 przysługuje prawo do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W ocenianym pytaniu przyjęto założenie, że chodzi o legitymację odwołanego członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niebędącego jej wspólnikiem, do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W obu wymienionych przepisach k.s.h. nie określono natomiast uprawnień takich osób, które po odwołaniu ze składu organów spółki nie są już jej wspólnikami. W zależności od rodzaju zastosowanej wykładni tych przepisów w orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie zaznaczyły się wyraźnie rozbieżności na tle istnienia lub braku legitymacji do wytoczenia takiego powództwa przez osoby, które oprócz odwołania ich ze składu organów spółki nie są także jej wspólnikami. Przykładowo stosując wykładnię systemową Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 13 lutego 2004 r. o sygn. akt II CK 438/02, z dnia 25 listopada 2004 r. o sygn. akt III CK 592/03 i z dnia 15 grudnia 2005 r. o sygn. akt II CSK 19/05 przyjmował, że byli członkowie zarządu lub rady nadzorczej spółki niebędący wspólnikami mają legitymację do wytoczenia powództwa z art. 252 k.s.h. o stwierdzenie nieważności uchwały o odmowie udzielenia absolutorium tym organom za okres, w którym byli ich członkami. W tych wyrokach podkreślono, że rezultat wykładni językowej jest tylko wówczas rozstrzygający, gdy nie podważają go wyniki uzyskane w drodze innych metod wykładni. Rozbieżności w orzecznictwie były tak daleko idące, że Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił do Sądu Najwyższego z wnioskiem o rozstrzygniecie zagadnienia prawnego. Dając prymat wykładni językowej, w uchwale z dnia 1 marca 2007 r., sygn. akt III CZP 94/06 (OSNC 2007/7-8/95), Sąd Najwyższy uznał, że osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą (art. 252 § 1 w związku z art. 250 pkt 1 k.s.h.). Mimo nadania tej uchwale mocy zasady prawnej, spotkała się ona w sześciu glosach z wysoce zróżnicowaną oceną, także krytyczną. Godzi się zauważyć, że w aktualnym stanie prawnym ani Trybunałowi Konstytucyjnemu, ani Sądowi Najwyższemu nie przysługują kompetencje do wydawania orzeczeń o skutkach powszechnie obowiązującej wykładni prawa. Wpisanie abstrakcyjnej uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego do księgi zasad prawnych wywołuje skutki, o jakich mowa w art. 62 § 1 ustawy z 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 240, poz. 2052 ze zm.), co oznacza, że "Jeżeli jakikolwiek skład Sądu Najwyższego zamierza odstąpić od zasady prawnej, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia pełnemu składowi izby". Wobec tak określonej mocy wiążącej zasad prawnych nie jest wyłączone i nie jest pozbawione celowości formułowanie przez strony i ich pełnomocników, w tym radców prawnych, odmiennych poglądów, zwłaszcza jeżeli znajdują one uzasadnienie w podnoszonych w doktrynie wątpliwościach co do wykładni przyjętej przez Sąd Najwyższy. Ustawodawca, określając w art. 331 ust. 1 ustawy o radcach prawnych zakres wymaganej od kandydata wiedzy, nie dał pierwszeństwa żadnemu ze źródeł poznania prawa, w szczególności orzecznictwu Sądu Najwyższego o mocy zasad prawnych. Wobec tego okoliczność, że uchwałę z dnia 1 marca 2007 r., sygn. akt III CZP 94/06, podjęto i opublikowano przed dniem przeprowadzenia egzaminu konkursowego nie była równoznaczna z wymogiem kierowania się przy wyborze odpowiedzi wiedzą o treści uchwały. W zaskarżonym wyroku trafnie więc stwierdzono, że na oceniane pytanie możliwe było udzielenie więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi przy wskazaniu źródła przyjętej argumentacji. Przy tak skonstruowanym pytaniu jedna prawidłowa odpowiedź nie wynikała wprost ze wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Naruszenie przepisu prawa materialnego powoduje uwzględnienie skargi, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy - w tym wypadku na ustalenie wyniku egzaminu na aplikację radcowską. Taka sytuacja zaistniała w tej sprawie, gdyż w ówczesnym stanie prawnym pozytywny wynik z egzaminu konkursowego otrzymywał kandydat, który uzyskał z testu, co najmniej 190 punktów. Skoro skarżący uzyskał z testu 189 punktów, naruszenie prawa materialnego miało wpływ na wynik sprawy, w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a., a to czyni niezasadnym także zarzut naruszenia tego przepisu. W petitum skargi kasacyjnej postawiono Sądowi I instancji nadto zarzut naruszenia art.145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. nie uzasadniając go. Zauważyć zatem jedynie należy, że przepis ten nie stanowił podstawy uwzględnienia skargi i nie został powołany w zaskarżonym wyroku. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.