II GSK 254/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Rafał Batorowicz (spr.) Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Wojciech Czajkowski Protokolant Patrycja Kozłowska po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Głównego Inspektora Transportu Drogowego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia [...] października 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 1352/09 w sprawie ze skargi W. – K. T. S. z o.o. w R. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za wykonywanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. do ponownego rozpoznania; 2. zasądza od W. – K. T. S. z o.o. w R. na rzecz Głównego Inspektora Transportu Drogowego kwotę 550 (pięćset pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 23 października 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 1352/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. po rozpoznaniu sprawy ze skargi "W. – K. T." Sp. z o.o. z siedzibą w R. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] maja 2009r., nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej w punkcie 1: uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję P. Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] lutego 2009 r., w zakresie nałożonej kary pieniężnej 3000 (trzy tysiące) złotych za wykonanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych; w punkcie 2: oddalił skargę w pozostałym zakresie; w punkcie 3: stwierdził, że decyzje opisane w pkt 1 w uchylonym zakresie nie podlegają wykonaniu; w punkcie 4: zasądził od Głównego Inspektora Transportu Drogowego na rzecz skarżącej "W. – K. T." Sp. z o.o. z siedzibą w R. kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Sąd uwzględnił następujący stan faktyczny. W dniu [...] stycznia 2009 r. na drodze krajowej nr 19 w miejscowości S. inspektorzy transportu drogowego przeprowadzili kontrolę pojazdu marki [...] o nr rej. [...] wraz z naczepą o nr rej. [...], którym "W. – K. T." Sp. z o.o. wykonywała przewóz na potrzeby własne Spółki. Kierowca w czasie kontroli nie okazał odcinka kontrolnego karty opłat za przejazd po drogach krajowych. Na przedniej szybie kontrolowanego pojazdu w prawym dolnym rogu umieszczona była natomiast winieta samoprzylepna o nr i serii [...] ważna od dnia [...] lutego 2008 r. Analiza zapisów na okazanych do kontroli wykresówkach wykazała, że kontrolowany kierowca w okresie od godziny 16:15 dnia [...] stycznia 2009 r. do godziny 7:35 dnia [...] stycznia 2009 r. oraz od godziny 14:55 dnia [...] stycznia 2009 r. do godziny 7:25 [...] stycznia 2009 r. wykonywał odpoczynki tygodniowe. Okazane przez kierowcę druki zaświadczeń nie zawierały jednak wszystkich danych zgodnie z art. 31 ustawy o czasie pracy kierowców. Kontrola została udokumentowana protokołem kontroli nr [...], w który stwierdzono wykonywanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych oraz z naruszeniem obowiązku wyposażenia kierowcy w odpowiednie dokumenty. Strona w piśmie z dnia [...] stycznia 2009 r. podniosła, iż uiściła wymaganą opłatę za przejazd po drogach krajowych zakupując roczną kartę opłaty, na potwierdzenie czego przedstawiła poświadczoną notarialnie kopię faktury VAT nr [...]. Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. wydaną na podstawie art. 92 ust. 1 i art. 92 ust. 4 ustawy z dnia [...] września 2001 r. o transporcie drogowym oraz lp. 1.7 i lp. 4.1 załącznika do tej ustawy P. Wojewódzki Inspektor Transportu Drogowego nałożył na "W. – K. T." Sp. z o.o. karę pieniężną w kwocie 3.500 zł, w tym karę pieniężną 500 zł za wykonywanie przewozu drogowego na potrzeby własne z naruszeniem obowiązku wyposażenia kierowcy w odpowiednie dokumenty oraz karę pieniężną 3.000 zł za wykonywanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych. Główny Inspektor Transportu Drogowego rozpoznając odwołanie strony decyzją z dnia [...] maja 2009 r. wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 87, art. 92 oraz na podstawie lp. 1.7., lp. 4.1. załącznika do ustawy z dnia [...] września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz. U. z 2007 r. Nr 125, poz. 874 ze zm.), art. 31 ust. 1 – ust. 2a ustawy z dnia 6 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. Nr 92, poz. 879 ze zm.), art. 15 ust. 7b Rozporządzenia Rady (EWG) 3821/85 z dnia 20 grudnia 1985 r. w sprawie urządzeń rejestrujących stosowanych w transporcie drogowym (Dz. Urz. WE L 370 z 31.12.1985 ze zm.), § 3 i § 4 rozporządzenia Ministra Transportu z dnia z dnia 8 sierpnia 2006 r. w sprawie opłat za przejazd po drogach krajowych (Dz. U. z 2006 r., Nr 151, poz. 1089 ze zm.), utrzymał zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości w mocy. Organ wypowiadając się w niniejszej sprawie stwierdzonego naruszenia polegającego na wykonywaniu przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych organ, przywołał treść przepisów art. 42 ust. 1 i art. 87 ust. 1 ustawy o transporcie drogowym oraz § 3 rozporządzenia Ministra Transportu w sprawie opłat za przejazd po drogach krajowych. Podkreślił, iż bezspornym jest, że kierowca w dniu kontroli nie okazał odcinka kontrolnego karty opłat za przejazd po drogach krajowych. Odcinek kontrolny nie został też okazany podczas postępowania administracyjnego. W toku postępowania wyjaśniającego strona w dniu [...] stycznia 2009 r. przesłała jedynie fakturę zakupu przedmiotowej winiety. W związku z powyższym należy stwierdzić, iż strona nie wywiązała się z obowiązku wynikającego z art. 42 ustawy o transporcie drogowym. Odnośnie stwierdzonego naruszenia polegającego na wykonywaniu przewozu na potrzeby własne z naruszeniem obowiązku wyposażenia kierowcy w odpowiednie dokumenty organ stwierdził, że okazane przez kierowcę w czasie kontroli wykresówki nie zawierały wszystkich wymaganych danych zgodnie z art. 31 ustawy o czasie pracy kierowców, gdyż nie było w nich wskazanej przyczyny nieposiadania wykresówek oraz daty ich wystawienia. W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skarżąca zarzuciła organowi dokonanie błędnej wykładni przepisów prawa materialnego, a mianowicie: - art. 92 ust. 1 i art. 92 ust. 4 ustawy o transporcie drogowym w związku z art. 31 ustawy o czasie pracy kierowców polegające na przyjęciu, że drobny brak formalny w dokumentach przekazanych kierowcy przez pracodawcę jest traktowany jako naruszenie obowiązku wyposażenia kierowcy w odpowiednie dokumenty, podczas gdy z dokumentów posiadanych przez kierującego pojazdem wynika, że nie naruszył on kardynalnych zasad wynikających z ustawy o czasie pracy kierowców, a mianowicie okresów prowadzenia pojazdu i okresów wypoczynku, - art. 42 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy o transporcie drogowym oraz § 3 ust. 3 w związku z § 3 ust. 4 rozporządzenia Ministra Transportu z dnia 8 sierpnia 2006 r. w sprawie opłat za przejazd po drogach krajowych, polegające na błędnym przyjęciu, że dowód opłaty za przejazd po drogach krajowych stanowią jedynie przechowywane łącznie w pojeździe winieta i odcinek kontrolny, w sytuacji gdy bezspornym jest, że opłata taka została wniesiona, a brak odcinka kontrolnego wynika z jego zagubienia. Rozpoznając skargę Sąd stwierdził, iż zasługuje na uwzględnienie w części dotyczącej nałożenia na skarżącą Spółkę kary pieniężnej w kwocie 3.000 zł za wykonywanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych, gdyż organy administracji obu instancji w tym zakresie nie wyjaśniły dostatecznie stanu faktycznego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd wskazał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy bezspornym było, że na przedniej szybie kontrolowanego pojazdu w prawym dolnym rogu umieszczona była winieta samoprzylepna rocznej karty opłaty o nr i serii [...] ważna od dnia [...] lutego 2008 r. Kierowca w czasie kontroli nie okazał natomiast odcinka kontrolnego karty opłat za przejazd po drogach krajowych oświadczając, iż odcinek ten zaginął. W toku postępowania administracyjnego skarżąca dla udokumentowania faktu uiszczenia opłaty drogowej przedstawiła dodatkowo organowi fakturę zakupu rocznej karty opłaty drogowej . Przepis lp. 4.1. załącznika do ustawy o transporcie drogowym sankcją kary 3.000 zł obwarowuje "wykonywanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty (...)", gdy tymczasem uiszczenie to zdefiniowano w § 3 ust. 1 rozporządzenia stanowiąc, iż następuje ono "poprzez nabycie (...) karty opłaty w jednostce upoważnionej do poboru opłat". Organ nie twierdził w toku postępowania, że skarżąca Spółka nie nabyła karty stosownie do tego przepisu, mimo tego nałożył karę pieniężną za wykonywanie przewozu bez uiszczenia opłaty, wywodząc ten brak z faktu nieokazania odcinka kontrolnego karty w czasie kontroli. W ocenie Sądu, w zaistniałym stanie faktycznym, obowiązkiem organu było przeprowadzenie stosownego postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalenie, czy skarżąca faktycznie uiściła wymaganą opłatę drogową za kontrolowany przejazd. W tym celu organ powinien podjąć czynności mające na celu ustalenie, jaką liczbą pojazdów skarżąca dysponowała w dacie kontroli oraz, czy dla pojazdów tych miała wykupione karty opłaty za przejazd po drogach krajowych, a tym samym, czy przedstawiona przez stronę faktura VAT mogła stanowić dowód potwierdzający nabycie rocznej karty opłaty drogowej dla kontrolowanego pojazdu . Nakładanie na obywatela sankcji za naruszenie prawa musi znajdować oparcie w wyraźnie sformułowanym przepisie rangi ustawowej, zatem w przypadku, gdyby skarżąca wykazała, że uiściła opłatę za kontrolowany przewóz nie byłoby podstaw do nałożenia kary pieniężnej na podstawie lp. 4.1. załącznika do ustawy o transporcie drogowym, w sytuacji jedynie nieokazania w czasie kontroli odcinka kontrolnego karty. Zdaniem Sądu organy obu instancji nie poczyniły żadnych ustaleń w tym zakresie przyjmując a priori, że nieokazanie odcinka kontrolnego rocznej karty opłaty drogowej jest równoznaczne z wykonywaniem przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych. Organy administracji nie rozpoznały tym samym sprawy w sposób wszechstronny i wyczerpujący naruszając tym samym art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Ponieważ stwierdzone naruszenie przepisów postępowania przy ustalaniu powyższej kwestii mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji w tej części na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skarga w pozostałym zakresie nie zasługiwała natomiast w ocenie Sądu na uwzględnienie. Skargę kasacyjną od wyroku wniósł Główny Inspektor Transportu Drogowego zaskarżając wyrok w części dotyczącej uchylenia zaskarżonej decyzji Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] maja 2009 r., oraz utrzymanej nią w mocy decyzji P. Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] lutego 2009 r., w części dotyczącej kary pieniężnej w wysokości 3000 zł. nałożonej z tytułu wykonywania przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych. Wyrokowi temu zarzucił naruszenie przepisów: 1. prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., poprzez niewłaściwe jego zastosowanie: - w związku z art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. polegające na uznaniu przez Sąd I instancji, że organ orzekający w niniejszej sprawie nie wyjaśnił wszystkich okoliczności istotnych dla prawidłowego i pełnego rozstrzygnięcia sprawy oraz dokonując oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie uwzględnił całokształtu okoliczności sprawy tj. organ nie ustalił czy strona skarżąca faktycznie nie uiściła wymaganej opłaty drogowej za kontrolowany przejazd, podczas gdy powyższa okoliczność w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie miała istotnego znaczenia wpływającego na wynik sprawy; 2. prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 42 ust. 1, art. 87 ust. 1 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (Dz. U. z 2007 r., Nr 125, poz. 874 ze zm.), zwanej dalej utd, oraz nieuzasadnioną odmowę zastosowania wobec skarżącego wykonującego przewóz drogowy bez uiszczenia opłaty za przejazd po drogach krajowych, art. 92 ust. 1 ww. ustawy wraz z lp. 4.1. załącznika do tejże ustawy oraz § 3, § 4 rozporządzenia Ministra Transportu z dnia 8 sierpnia 2006 r. w sprawie opłaty za przejazd po drogach krajowych (Dz. U. Nr 151, poz. 1089 ze zm.) wskutek czego Sąd I instancji przyjął, że kontrolowany przewoźnik uiścił opłatę drogową. Główny Inspektor Transportu Drogowego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części dotyczącej uchylenia zaskarżonej decyzji GITD z dnia [...] maja 2009 r. oraz utrzymanej nią w mocy decyzji P. Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] lutego 2009 r. w części dotyczącej kary pieniężnej w wysokości 3000 zł. nałożonej z tytułu wykonywania przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez Sąd pierwszej instancji, a także orzeczenie o kosztach postępowania, w tym o kosztach zastępstwa prawnego, według norm przepisanych. "W.– K. T." Sp. z o.o. z siedzibą w R. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Skarga kasacyjna znajduje usprawiedliwione podstawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uchylił decyzje organów Inspekcji Transportu Drogowego w zakresie nałożonej kary pieniężnej 3000 złotych za wykonanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. Uznał, że w toku postępowania przed organami administracji publicznej doszło do mogącego mieć istotny wpływ na wynik sprawy naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Wskazał niedostatki postępowania dowodowego, które powinny zostać usunięte w trakcie ponownego rozpatrywania sprawy w sposób, określony w ramach wskazań co do dalszego postępowania, umożliwiający dokonanie niezbędnych zdaniem Sądu ustaleń. Zakres koniecznych ustaleń Sąd wyprowadził z rezultatów wykładni prawa materialnego , to jest art. 42 ust. 1 ustawy o transporcie drogowym, art. 92 ust. 1 ww. ustawy wraz z lp. 4.1. załącznika do tejże ustawy oraz § 3, § 4 rozporządzenia Ministra Transportu z dnia 8 sierpnia 2006 r. w sprawie opłaty za przejazd po drogach krajowych. Główny Inspektor Transportu Drogowego zakwestionował stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. poprzez podniesienie zarzutów składających się na obie podstawy kasacyjne wymienione w art. 174 p.p.s.a. , to jest, w pierwszej kolejności, naruszenia przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a ponadto naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Istota podniesionych w skardze kasacyjnych zarzutów sprowadzała się do twierdzenia, że nie zachodzi konieczność uzupełnienia materiału dowodowego w sposób wskazywany przez Sąd pierwszej instancji celem dokonania ustaleń uzasadniających nałożenie kary pieniężnej za wykonywanie przewozu drogowego bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych. Tak rozumiane zarzuty są zasadne. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 25 marca 2010 r., sygn. P 9/08 (OTKiA 2010/3/26 ) wyjaśnił na czym polega mechanizm uiszczania opłaty za przejazd po drogach krajowych. Trybunał przypomniał, że obowiązek uiszczania opłat za przejazd po drogach krajowych wprowadził art. 42 ustawy o transporcie drogowym oraz wskazał szczegółowe regulacje, zawarte w § 3 ust. 1 i ust. 2 rozporządzenia Ministra Transportu z dnia 8 sierpnia 2006 r. w sprawie opłat za przejazd po drogach krajowych, dotyczące trybu wnoszenia tych opłat. Stwierdził, że : "Z brzmienia przepisów wynikało, że uiszczenie opłaty następowało przez nabycie karty opłaty w przewidzianym w ustawie punkcie (urzędy pocztowe, przejścia graniczne, stacje paliw, organizacje zrzeszające przewoźników drogowych o zasięgu ogólnokrajowym – art. 42 ust. 3 ustawy o transporcie drogowym), a także jej skasowanie w sposób określony w załączniku do rozporządzenia nr 26 (odpowiednie przedziurkowanie obu jej części). Ponadto przed rozpoczęciem pierwszego przejazdu kartę należało wypełnić, wpisując numer rejestracyjny pojazdu na jej odcinku kontrolnym (§ 4 )". Trybunał uznał, powołując się dodatkowo na wynikający z art. 87 ust. 1 ustawy o transporcie drogowym obowiązek posiadania i okazywania na żądanie karty opłaty drogowej, że : "(...)mechanizm uiszczenia opłaty wymaga wykonania kilku czynności: w pierwszej kolejności jest to nabycie w upoważnionej do tego jednostce karty opłaty drogowej określonego rodzaju (dobowa, siedmiodniowa itp.). Następnie, przed rozpoczęciem przejazdu, prawidłowe wypełnienie dwuczęściowej karty. Przez prawidłowe wypełnienie ogólnie rozumieć należy wpisanie danych identyfikujących pojazd i wykonywany nim przejazd; w praktyce oznacza to wpisanie na odcinku kontrolnym karty numeru rejestracyjnego pojazdu i czasu przejazdu. Dopiero wykonanie tych czynności pozwala na przypisanie karty do określonego pojazdu i czasu przejazdu, a tym samym za uznanie opłaty za uiszczoną. Mechanizm ten jest zatem analogiczny do stosowanych powszechnie opłat za przejazdy środkami komunikacji miejskiej, gdzie do stwierdzenia, że opłata została uiszczona, konieczne jest nie tylko nabycie biletu, lecz także jego poprawne skasowanie". Naczelny Sąd Administracyjny podziela cytowane poglądy Trybunału Konstytucyjnego dotyczące mechanizmu uiszczania opłat za przejazd po drogach krajowych. Zasadniczym elementem uiszczania tych opłat, poza nabyciem karty opłaty w przewidzianym w ustawie punkcie, jest "skasowanie" w określony sposób obu części karty opłaty , to jest winiety i odcinka kontrolnego, celem stworzenia możliwości przypisania opłaty w trakcie kontroli do konkretnego pojazdu i czasu przejazdu. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 20 października 2010 r. , sygn. II GSK 943/10 i z 25 sierpnia 2010 r. , sygn. II GSK 748/09. W niniejszej sprawie nie występują omawiane we wskazanych wyrokach NSA zagadnienia związane z możliwością dowodzenia, że niewątpliwie "skasowana" karta opłaty drogowej została uiszczona mimo niewypełnienia wymienionego w rozporządzeniu Ministra Transportu z dnia 8 sierpnia 2006 r. w sprawie opłat za przejazd po drogach krajowych obowiązku nalepienia znajdującej się w pojeździe stanowiącej część karty winiety na szybie. Poza sporem pozostaje , że w trakcie kontroli odcinek kontrolny karty opłaty drogowej nie znajdował się w kontrolowanym pojeździe. Przedsiębiorca zaoferował na okoliczność, że uiścił opłatę, dowód z dokumentu w postaci faktury potwierdzającej zakup karty opłaty drogowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wskazał z kolei na celowość uzupełnienia postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalenie, jaką liczbą pojazdów skarżąca dysponowała w dacie kontroli oraz, czy dla pojazdów tych miała wykupione karty opłaty za przejazd po drogach krajowych. Żadna z okoliczności jakie mogłyby zostać ustalone w sposób wskazywany przez stronę i Sąd nie byłaby jednak przydatna jako wskazująca , że dokonano dalej idących czynności niż zakup karty opłaty drogowej (w tym odcinka kontrolnego). Tymczasem , jak to wskazano, na uiszczenie opłaty za przejazd po drogach krajowych składają się także czynności polegające w szczególności na wypełnieniu i przedziurkowaniu odcinka kontrolnego w sposób umożliwiający ustalenie w trakcie kontroli drogowej, że opłatę uiszczono poprzez "skasowanie" odcinka kontrolnego. Brak dowodu "skasowania" odcinka kontrolnego jest podstawą ustalenia, że wykonywano przewóz drogowy bez uiszczenia wymaganej opłaty za przejazd po drogach krajowych, co stanowi podstawę faktyczną zastosowania art. 92 ust. 1 utd w zw. z lp. 4.1. załącznika do tejże ustawy poprzez nałożenie kary pieniężnej w wysokości 3000 zł. Zaskarżony wyrok z wymienionych powodów podlegał uchyleniu na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego oparto na art. 203 pkt 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielanej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz. U. nr 163, poz. 1349 ze zm. ).