II FZ 21/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : Jerzy Rypina po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia H. P. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 18 listopada 2009 r. sygn. akt I SA/Ol 589/09 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi H. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 30 czerwca 2009 r. nr ... w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów z nieujawnionych źródeł przychodu za 2002 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 589/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił H. P. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O, z dnia 30 czerwca 2009 r. w przedmiocie ustalenia wysokości zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych z nieujawnionych źródeł przychodów za 2002 r. Rozstrzygając niniejszą sprawę Sąd pierwszej instancji wskazał, że złożone przez skarżącego oświadczenie, obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach nie zawiera dostatecznych danych koniecznych do oceny jego rzeczywistych możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. W dodatkowym oświadczeniu, złożonym po otrzymaniu wezwania referendarza sądowego, skarżący ograniczył się jedynie do przedstawienia takich danych, które mogły świadczyć o jego złym stanie majątkowym i braku dochodów. Wskazał on bowiem na istniejący obowiązek alimentacyjny wobec dzieci z poprzedniego małżeństwa, na brak majątku, rachunków, kont i lokat dewizowych, na wydatki w wysokości 2.500 - 3.000 zł związane z utrzymaniem czteroosobowej rodziny. W tej sytuacji wątpliwość budzi okoliczność, że rodzina skarżącego utrzymuje się jedynie z dochodów żony w wysokości 2.680 zł brutto. Natomiast podatnik, pomimo wezwania referendarza sądowego, nie przedłożył żadnych odpisów dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków. Dopiero wnosząc sprzeciw skarżący przedstawił kserokopię ponoszonych opłat mieszkaniowych za lipiec (w wysokości 563,17 zł) oraz sierpień-wrzesień 2009 r. (w wysokości 874,00 zł). Ponadto nie podał żadnych informacji dotyczących stanu majątkowego swojej żony, prowadzącej z nim wspólnie gospodarstwo domowe i wychowującej z nim dwójkę dzieci, zasłaniając się brakiem jej zgody na ujawnienie przedmiotowych informacji. Tymczasem są to okoliczności szczególnie istotne w tej sprawie, gdyż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Oznacza to, że małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania i na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych Sąd bierze bowiem pod uwagę nie tylko konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, ale i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie. W tej sytuacji powoływana przez skarżącego okoliczność pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej nie uzasadniała odmowy udzielenia odpowiedzi na pytanie dotyczące sytuacji majątkowej żony, która prowadzi ze skarżącym wspólne gospodarstwo domowe. Niepodanie tych informacji uniemożliwia Sądowi dokonanie oceny, czy rzeczywiście skarżący nie jest w stanie ponieść, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, kosztów postępowania sądowego. W zażaleniu na powyższe postanowienie podatnik wnosząc jego uchylenie oraz zwolnienie od kosztów postępowania sądowego stwierdził, że od dnia ślubu pozostaje w rozdzielności majątkowej ze swoja żoną. Żona jednoznacznie nie wyraża zgody na ingerowanie w jej sferę majątkową i nie pozwala na przedstawianie jej stanu posiadania. Przy takim stanowisku żony, skarżący nie ma prawa składać Sądowi wyjaśnień, czy też udzielać informacji, co do których w niektórych sprawach sam nie ma pełnego rozeznania. Nie mając pełnej orientacji w sytuacji majątkowej żony i nie mając jej zgody na udzielanie informacji dotyczących wyłącznie żony, żalący mógłby udzielić Sądowi wyjaśnień bądź niezgodnych do końca z prawdą, bądź też naruszyć prawo żony do jej prywatności. Zatem żądanie, aby wypowiadał się w imieniu swojej żony i za nią, jest wyjściem przez Sąd poza granice prawa. Natomiast te wyjaśnienia, które dotyczą żalącego zostały przedstawione w możliwie najszerszym świetle. Wskazał, że w innych sprawach, przez inne sądy - w ostatnim czasie - był zwalniany z kosztów postępowania na podstawie takich samych wyjaśnień, jak te udzielone Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie. Sąd Gospodarczy w Krakowie zwolnił żalącego z kosztów postępowania w całości. Natomiast Sąd Rodzinny w Olsztynie w sprawie o alimenty, zwolnił żalącego z kosztów, ograniczając wysokość opłaty do kwoty 200 zł. Odmowa przyznania podatnikowi prawa pomocy, spowoduje pozbawienie go możliwości dochodzenia swoich praw przed niezawisłym sądem a takie prawo przysługuje każdemu, choćby z mocy zapisu zawartego w Konstytucji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy w zakresie częściowym w myśl art. 245 § 3 p.p.s.a. obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Zgodnie z art. 243 § 1 zd. 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Artykuł 252 p.p.s.a. stawia wymóg, by wniosek o przyznanie prawa pomocy zawierał oświadczenie strony o stanie majątkowym i dochodowym oraz dodatkowo, gdy wniosek składa osoba fizyczna dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenia strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jak wyżej wspomniano, wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości na przedstawieniu w sposób przekonywujący, że uiszczenie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek zapewnieniu koniecznego utrzymania dla składającego wniosek i jego rodziny. Jednakże, gdy oświadczenie zawarte we wniosku okaże się być niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a strona obowiązana jest złożyć na wezwanie Sądu, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy. Należy również wziąć pod uwagę, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanego z ich udziałem, w związku z tym należy ją stosować wyjątkowo. Wprowadzona została bowiem jako realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu, dla osób których sytuacja materialna powoduje, że nie mogą one ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku w utrzymaniu dla siebie i rodziny. Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma więc umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona niedopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem. Również należy zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do nie możności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie podatnik, wezwany przez Sąd pierwszej instancji do złożenia określonych dokumentów, ich nie przedstawił, co uniemożliwia Sądowi weryfikację twierdzeń strony podnoszonych w złożonym oświadczeniu. Stwierdzić należy, że powyższej oceny nie zmienia również fakt obowiązywania w małżeństwie skarżącego rozdzielności majątkowej. Należy bowiem zwrócić uwagę, że takie ukształtowanie relacji majątkowych nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia materialnego, także w celu umożliwienia prowadzenia sporów sądowych. Obowiązek takiego wsparcia wynika z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na co zwracano już uwagę w orzecznictwie sądowym (zob. np. post. NSA z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04 ONSAiWSA 2005 z. 1 poz. 8). Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.