II OSK 1049/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary (spr.) sędzia NSA Andrzej Gliniecki sędzia del. WSA Grzegorz Czerwiński Protokolant Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 2011 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej J. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 stycznia 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 1250/09 w sprawie ze skargi J. N. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia (...) czerwca 2009 r. nr (...) w przedmiocie wymeldowania uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Burmistrza Miasta M. z dnia (...) kwietnia 2009 roku, nr (...) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 13 stycznia 2010 r. sygn. akt IV SA/Wa 1250/09, oddalił skargę J. N. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania. Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję Burmistrza Miasta M. z [...] kwietnia 2009 r. orzekającą o wymeldowaniu J. N. z pobytu stałego z lokalu nr [...] przy ul. W. [...] w M. Organ odwoławczy wskazał, że w niniejszej sprawie spełniona została przesłanka opuszczenia lokalu z art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (tj. Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 993 ze zm.). Wnioskodawca R. N. oświadczył, że jego córka J. N. od dwóch lat nie mieszka w ww. lokalu – wyprowadziła się dobrowolnie, zabrała swoje rzeczy, a obecnie mieszka w C. Pozostałe rzeczy J. N. i jej matki M. N. zostały przeniesione do piwnicy. Przedmiotowy lokal obecnie jest zamknięty i ww. osoby nie mają fizycznej możliwości zamieszkiwania w nim. M. N. stwierdziła z kolei, że na stałe mieszka wraz z córką w przedmiotowym lokalu i tu posiadają swoje rzeczy. J. N. jest ciężko chora, a kontakty z ojcem pogarszają jej stan zdrowia w związku z czym czasowo przebywa u cioci w W. Ponadto do akt dołączono wyrok rozwodowy, w którym ustalono, że może ona korzystać z jednego z pokoi w przedmiotowym lokalu oraz wyrok Sądu Rejonowego w M., w którym uznano R. N. za winnego znęcania się fizycznego i psychicznego nad M. N. w okresie od 1998 do 2001 r. Komenda Powiatowa Policji w M. poinformowała, że w rozmowie z M. N. ustalono, iż J. N. mieszka w przedmiotowym lokalu ale ze względu na zdrowie często wyjeżdża. Podobnie oświadczyła przesłuchana w charakterze świadka D. R. Sąsiadka A. W. oświadczyła, że J. N. do niedawna zamieszkiwała w przedmiotowym lokalu, jednak z uwagi na sprawy rodzinne czasowo przebywa poza miejscem stałego pobytu. Nie wyprowadziła się dobrowolnie, pozostawiła meble, sprzęt domowy i część rzeczy osobistych. Sąsiadka Z. S. wyjaśniła, że J. N. mieszka stale w przedmiotowym mieszkaniu, zajmuje z matką jeden pokój, jednak ze względu na zdrowie i zachowanie ojca czasowo je opuściła. Świadek I. Z. stwierdził natomiast, że nikt nie przebywa w przedmiotowym lokalu – kilkakrotnie pukał do drzwi, ale nikt nie otwierał. Ponadto wskazał, że gdy jedzie do pracy spogląda w okna lokalu i zawsze jest tam ciemno. Organ wskazał, że z informacji przekazanych przez Sąd Rejonowy w M. wynika, iż J. N. nie występowała o przywrócenie naruszonego posiadania przedmiotowego lokalu. Urząd Gminy w M. podjął działania w celu ustalenia charakteru pobytu J. N. w miejscowości C. w nieruchomości nr [...] lub [...], jednak kierowana korespondencja wracała nieodebrana z adnotacją, że wymieniona nie zamieszkuje pod żadnym z wyżej wskazanych adresów. Z kolei Komenda Powiatowa Policji w M. ustaliła, że J. N. czasowo przebywa w nieruchomości nr [...] w C. Ponadto dokonała ona zameldowania na pobyt czasowy pod ww. adresem na okres od 2 stycznia 2009 r. do 2 stycznia 2010 r. Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego organ stwierdził, ż J. N. opuściła przedmiotowy lokal. M. N. w skardze na powyższą decyzję wskazała, że jej córka J. N. jest chora na schizofrenię i wymaga szczególnej opieki. W C. jest zameldowana jedynie czasowo. Wskazała także, że do Sądu w M. złożony jest wniosek o przywrócenie praw do zamieszkania w przedmiotowym lokalu. R. N. wniósł o oddalenie skargi wskazując, że w przedmiotowym lokalu nikt nie mieszka, ponieważ była żona z córką wyprowadziły się około 3 lata temu. Posiadają one jednak klucze do tego mieszkania. W mieszkaniu tym znajdują się jakieś rzeczy, przy czym jest ono blisko obecnego miejsca zamieszkania byłej żony i córki. Wojewoda Mazowiecki w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku wskazał, że przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego jest spełniona wtedy, gdy opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne. Za równoznaczne z dobrowolnym opuszczeniem lokalu przyjmuje się także sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych, umożliwiających powrót do lokalu, których podjęcie doprowadziłoby do uznania działań dysponenta lokalu za bezprawne. W oparciu o zebrany materiał dowodowy Sąd stwierdził, że J. N. wyprowadziła się z przedmiotowego lokalu i nic nie wskazuje na to, że jego opuszczenie było przymusowe. Pełnomocnik skarżącej wskazywał wprawdzie, że J. N. opuściła lokal na skutek zachowania ojca, jednakże z materiału dowodowego nie wynika, by skorzystała ona z przysługujących jej uprawnień dla ochrony swego posiadania. Odnośnie wskazania w skardze, że wystąpiła ona ze stosownym wnioskiem do Sądu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że organ administracji bada sprawę na tle stanu faktycznego, występującego w trakcie orzekania. Odnosząc się natomiast do wskazania, że skarżąca ma zamiar powrócić do przedmiotowego lokalu wskazano, że sam zamiar stałego pobytu pod oznaczonym adresem nie stanowi jeszcze o zamieszkaniu tam osoby, ale musi on być połączony z przebywaniem, polegającym na skoncentrowaniu w nim swoich osobistych i majątkowych interesów. Sąd zgodził się ze stanowiskiem organu, iż nie można dopuścić do sytuacji, w której osoba, w stosunku do której zostało wszczęte postępowanie w sprawie wymeldowania jej z pobytu stałego, niweczyła to postępowanie przez czasowe meldowanie się i wymuszała w ten sposób na organach administracji wydawanie decyzji o odmowie wymeldowania. Podsumowując Sąd stwierdził, że w sytuacji, gdy J. N. nie mieszka w miejscu pobytu stałego, a opuszczenie przez nią przedmiotowego lokalu spełnia przesłanki z art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności, a zatem było dobrowolne i trwałe, należy uznać, że rozstrzygnięcia organów były w tym zakresie prawidłowe. Skargą kasacyjną J. N. zaskarżyła powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. przepisu art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych poprzez niewłaściwe jego zastosowanie w stosunku do stanu faktycznego przedmiotowej sprawy, tj. przyjęcie, iż opuszczenie lokalu położonego w M., przy ul. W. [...] przez J. N. było dobrowolne i miało na celu skoncentrowanie swej życiowej działalności w innym miejscu. Z uwagi na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w materiale dowodowym zgromadzonym przez organ I instancji jasno można dostrzec, iż skarżąca nie opuściła przedmiotowego lokalu na stałe, pozostawiła w nim swoje rzeczy, w tym miejscu odbiera pocztę, nadal wraz z matką posiada do niego klucze a świadkowie twierdzą, iż jedynie tymczasowo opuściła lokal. Ponadto nawet jeśli nie przebywa często w lokalu to jego opuszczenie nie miało charakteru dobrowolnego – nie jest takim opuszczeniem opuszczenie lokalu, w którym nie sposób żyć ze względu na zachowanie innego uprawionego. Opinie Sądu I instancji, iż skarżąca miała możliwość wystąpienia z roszczeniem o przywrócenie naruszonego posiadania nie warunkuje braku odpowiedniej reakcji przez skarżącą. Z cywilistycznego punktu widzenia naruszenie posiadania może przyjąć dwie formy: pozbawienia posiadania lub zakłócenia posiadania. R. N. jest uprawniony na mocy wyroku rozwodowego do zajmowania lokalu, podobnie jak jego była żona M. N., tak więc powództwo posesoryjne niewiele mogłoby do niniejszej sprawy wnieść. Skarżąca podkreśliła także, że chciała do lokalu wrócić, to miejsce traktuje jak dom i tam chciała skoncentrować swoją życiową aktywność. Nie zgadza się ponadto z twierdzeniem Sądu, iż organy działały zgodnie z prawem materialnym jak i procedurą – organy orzekły w sposób odmienny niż wynika to z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i niewłaściwie zinterpretowały przepisy prawa materialnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę jedynie przesłanki uzasadniające nieważność postępowania sądowego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. W tej sprawie przesłanki nieważności postępowania sądowego nie wystąpiły. Skarga kasacyjna wniesiona przez J. N. zasługuje na uwzględnienie. Została ona oparta jedynie na podstawie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tj. na zarzucie naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Zgodnie z treścią ww. przepisu organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 3 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się. Należy się zgodzić ze stanowiskiem Sądu I instancji, iż przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego jest spełniona wtedy, gdy opuszczenie to ma charakter trwały i jest dobrowolne. Trafne jest również stwierdzenie, że za równoznaczne z dobrowolnym opuszczeniem lokalu przyjmuje się także sytuację, w której osoba w nim zameldowana została z niego usunięta przez dysponenta lokalu, ale nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych, umożliwiających powrót do lokalu. Wykładnia powyższego przepisu została więc dokonana przez Sąd I instancji w sposób prawidłowy i zgodny z aktualną linią orzeczniczą. Nie można się natomiast zgodzić ze stanowiskiem, że w niniejszej sprawie wskazane powyżej przesłanki się ziściły. Zagadnienie dobrowolnego i trwałego opuszczenia lokalu jest bogato komentowane w judykaturze. Stan taki występuje wówczas, gdy okoliczności sprawy pozwalają na twierdzenie, że osoba, która opuściła lokal uczyniła to bez ingerencji osób trzecich (wyłączając wykonanie prawomocnie orzeczonej eksmisji w drodze egzekucji) z zamiarem zamieszkania w innym miejscu i przebywa tam z zamiarem stałego pobytu. Okoliczności te ustalane są na podstawie całokształtu materiału sprawy, przy czym badaniu podlegają: sposób i powody wyprowadzenia się oraz centrum życiowe, czyli miejsce koncentracji podstawowych spraw bytowych. Ustalenie zamiaru odnoszącego się do charakteru pobytu i opuszczenia lokalu nie jest rzeczą łatwą, dlatego duże znaczenie w takich sprawach nabiera właściwa ocena wiarygodności dowodów (wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 727/10). W niniejszej sprawie jest poza sporem, że J. N. opuściła lokal nr [...] przy ul. W. [...] w M., w którym jest zameldowana na pobyt stały. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca będąca osobą przewlekle chorą często opuszczała przedmiotowy lokal ze względów zdrowotnych. Z zeznań matki skarżącej oraz świadków – mieszkańców lokali sąsiadujących z przedmiotowym mieszkaniem wynika, że głównym powodem takiego stanu rzeczy, obok konieczności wyjazdów skarżącej do placówek medycznych, jest zachowanie ojca skarżącej – R. N., który podobnie jak jej matka ma prawo do korzystania z części przedmiotowego lokalu. Podkreślenia wymaga, że wyrokiem Sądu Rejonowego w M. ([...]) został on uznany za winnego popełnienia przestępstwa fizycznego i psychicznego znęcania się nad swoją żoną. Ponadto z akt sprawy wynika, że po opuszczeniu lokalu przez skarżącą i jej matkę, R. N. uniemożliwił im ponowne do niego wejście. W świetle powyższych okoliczności nie można stwierdzić, że opuszczenie przez skarżącą przedmiotowego lokalu miało charakter dobrowolny. Odnośnie twierdzenia, że skarżąca nie skorzystała we właściwym czasie z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu wskazać należy, że w niniejszej sprawie nie zbadano, pomimo znajdujących się w aktach sprawy informacji o przewlekłej chorobie skarżącej oraz informacji zawartej w piśmie R. N. z dnia 20 lutego 2009 r., iż na rozprawie w sądzie o podwyższenie alimentów dowiedział się, że M. N. od 1 października 2008 r. sprawuje stałą opiekę nad skarżącą, czy skarżąca mogła samodzielnie skorzystać z tych środków. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że M. N. złożyła pozew do Sądu Rejonowego w M. o nakazanie R. N. wydania kluczy do przedmiotowego lokalu oraz zawiadomiła o zaistniałej sytuacji prokuraturę. Jeżeli więc skarżąca jest pod stałą opieką matki, to nie można jednoznacznie stwierdzić, że nie skorzystała ona z przysługujących jej środków prawnych umożliwiających powrót do lokalu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wadliwie przyjął również, że opuszczenie przez skarżącą lokalu miało charakter trwały. Z akt sprawy wynika, że skarżąca jak i jej matka pozostawiły w przedmiotowym lokalu swoje rzeczy (oświadczenie matki skarżącej oraz sąsiadów), które następnie R. N., po otwarciu przez ślusarza pokoju w którym zamieszkiwały, wyniósł do piwnicy (oświadczenie R. N. do protokołu w dniu 26 stycznia 2009 r.). Ponadto wskazać należy, że fakt opuszczenia lokalu przez skarżącą ponad 2 lata temu wynika tylko i wyłącznie z oświadczenia jej ojca. Tymczasowość opuszczania przez skarżącą lokalu nr [...] przy ul. W. [...] w M. potwierdzają natomiast zeznania sąsiadów oraz fakt zameldowania się J. N. na pobyt czasowy w lokalu nr [...] w C. Nie można zarzucić skarżącej, jak uczynił to Sąd I instancji oraz Wojewoda Mazowiecki, że dokonała ona powyższego zameldowania się w celu wymuszenia na organach wydania decyzji o odmowie wymeldowania z pobytu stałego, w sytuacji, gdy z pisma Komendy Powiatowej Policji w M. wynika, iż organy Policji pouczyły ją o obowiązku dokonania takiego meldunku. Nie można wreszcie stwierdzić, mając na uwadze powyższe okoliczności, że skarżąca miała zamiar założyć w aktualnym miejscu swojego pobytu ośrodek swoich spraw osobistych, rodzinnych i majątkowych oraz że brak jest z jej strony woli powrotu do miejsca swojego zameldowania na pobyt stały. Z akt sprawy wynika jednoznacznie, że przyczyną obecnego stanu rzeczy są tylko i wyłącznie działania ojca skarżącej. Mając na uwadze powyższe uznać należy za uzasadniony zarzut naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. W związku z tym, że powyższy zarzut był jedynym podniesionym w skardze kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznając skargę, na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił także decyzje organów administracji uznając, że zostały one wydane z istotnym naruszeniem prawa materialnego, mianowicie art. 15 ust. 2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Zatem pełnomocnik strony skarżącej ze stosownym oświadczeniem winien wystąpić do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.